Atopowe Zapalenie Skóry (AZS) okiem farmaceutki

W niniejszym artykule odpowiadamy na pytania, które pomogą w konsultowaniu w aptece pacjenta z atopowym zapaleniem skóry.

Atopowe Zapalenie Skóry (AZS) to przewlekła lub przewlekle nawracająca zapalna choroba skóry przebiegającą ze świądem. Patogeneza nie do końca jest znana, jednak podkreśla się rolę czynników genetycznych związanych z zaburzoną strukturą skóry. AZS zwykle ujawnia się  we wczesnym dzieciństwie (do 6 miesiąca życia), ale może też pojawić się dopiero w dorosłym życiu.

Jak wygląda pacjent z AZS?

Skóra jest sucha, szorstka, często czerwona, a pacjenci skarżą się na uporczywy świąd skóry, odchodzące łuski, rany. Warto zwrócić uwagę na fakt, że objawy AZS bywają mylone z kontaktowym i łojotokowym zapaleniem skóry, łuszczycą i świerzbem.  

U niemowląt i małych dzieci zmiany chorobowe mają zwykle charakter wypryskowy i zlokalizowane są na policzkach, plecach, brzuchu, podudziach i nadgarstkach. U młodzieży i dorosłych dominują zmiany liszajowate obejmujące zgięcia stawowe, dłonie, twarz i szyję.

Obszar zmieniony chorobowo charakteryzuję się typową lokalizacją oraz różni się swoim wyglądem w zależności od fazy przebiegu:

csm_azs_atopowe_zapalenie_skory_shutterstock_119583706_fd3d5bd152
Faza ostra – wypryskowa (mokra) – ogniska rumieniowe, na których podłożu występują drobne swędzące grudki i pęcherzyki, które po zdrapaniu tworzą nadżerki i małe ranki (zmiana sącząca).
atopowe-zapalenie-skory-wewnatrz-dloni
Faza przewlekała – liszajowata (sucha) – ogniska z pogrubiałą skórą i wzmożonym rysunkiem linii skórnych (tzw. lichenizacja), widoczne powierzchowne złuszczanie naskórka, skóra jest na tyle sucha, że samoistnie pęka podczas zginania kończyn, a suche łuski odrywają się podczas drapania, co doprowadza do powstania drobnych ranek.

Prawidłowe leczenie skóry atopowej opiera się na równoczesnym:
  1. unikaniu kontaktu z czynnikami pogarszającymi stan choroby,
  2. leczeniu przeciwzapalnym,
  3. pielęgnowaniu skóry emolientami (nawilżenie i natłuszczenie skóry).
Co może powodować zaostrzenia choroby?

Pacjenci często nie są świadomi co mogło wpłynąć na nagłe pogorszenie stanu ich skóry. Wbrew opinii pacjentów nie tylko kontakt z alergenem czy detergentem, ale też stałe powtarzane, złe nawyki w życiu codziennym, mogą nasilać zmiany chorobowe.

Poniżej lista czynników, które najczęściej powodują zaostrzenie atopii. Przedyskutuj je z pacjentem. 

Tabela 1: Co warunkuje zaostrzenia AZS i jak im zaradzić?
CzynnikCo doradzić pacjentowi?
długie gorące kąpieleDługi kontakt z wodą będzie odwadniał i wysuszał skórę. Odpowiedni sposób kąpieli opisano niżej. Co ciekawe, pacjenci czasem specjalnie stosują na ostre zmiany świądowe strumienie gorącej wody, co faktycznie przynosi chwilową ulgę w świądzie, jednak będzie rzutować niekorzystnie na stan naskórka.
rodzaj wodyChlor w wodzie przy kontakcie ze skórą pacjenta będzie  powodować uczucie pieczenia – należy unikać częstego i długotrwałego korzystania z basenów, szczególnie  solankowych. Zdecydowanie lepsze będą baseny, gdzie woda jest ozonowana. Niekorzystnie może wpływać na skórę tzw.  twarda woda.
przegrzewanie skóry i nadmierne poceniePrzylegające materiały i tworzywa sztuczne mogą być przyczyną zmian wypryskowych na skórze. Należy nosić przewiewną odzież i unikać długotrwałego noszenia rękawic gumowych (szczególnie w przypadku zmian na dłoniach), pod którymi skóra będzie się zaparzać. Zawarte w pocie związki takie jak sól, mocznik i kwasy organiczne będą drażnić skórę nasilając świąd.
suchość powietrzaCodziennie przebywanie w klimatyzowanych pomieszczeniach nasila wysuszenie skóry, a co za tym idzie, świąd. Warto zastosować w sezonie grzewczym w domu nawilżacze powietrza lub rozłożyć w pokoju mokry ręcznik do odparowania.
detergentyPodczas sprzątania używać rękawic ochronnych, unikać środków czyszczących w sprayach. Do prania używać łagodnych detergentów, unikać korzystania z wybielaczy i płynów do zmiękczania tkanin, a po praniu zaleca się dwukrotne płukanie.
alergeny kontaktoweStanowią najczęstszą przyczynę zaostrzeń choroby u starszych dzieci i u dorosłych. Nieprawidłowości budowy warstwy rogowej naskórka mogą ułatwiać kontakt alergenów z komórkami układu immunologicznego. Najczęstsze alergeny to sierść kota lub psa, ale też roztocza i pyłki traw, dlatego atopia może zaostrzać się sezonowo. W przypadku stwierdzonej alergii zaleca się ograniczenie kontaktu z alergenem np. usunięcie dywanów i grubych zasłon z domu w sytuacji alergii na roztocza kurzu. 
wełna i lanolinaOdzież, która ma bezpośredni kontakt ze skórą powinna być wykonana z miękkiego tworzywa np. z bawełny. Pacjenci z AZS powinni unikać wełnianych ubrań, a w preparatach do stosowania na skórę podłoża pozyskiwanego z wełny owczej – lanoliny.
alergeny pokarmowe Powiązanie alergii pokarmowej z atopią częściej zdarza się w u dzieci niż u dorosłych pacjentów. Najczęstsze alergeny pokarmowe to jaja kurze, mleko, orzechy, sery, pleśnie.
cząstki stałe w powietrzu Zauważono, że mieszkańcy dużych miast częściej chorują na AZS, co prawdopodobnie spowodowane jest większym zanieczyszczeniem powietrza. Dym tytoniowy również niekorzystnie wpływa na zmiany skórne, dlatego należy unikać przebywania w zadymionych pomieszczeniach.
niewłaściwe preparaty do pielęgnacji Kosmetyki zawierające substancje drażniące oraz te o nieodpowiednim pH (np. mydła w kostce) mogą pogarszać stan chorobowy. Unikać należy kosmetyków które w swoim składzie zawierają SLS (Sodium Lauryl Sulfate, laurylosiarczan sodu)  odpowiedzialny za pienienie kosmetyków, który jest jedną z częstszych przyczyn podrażnień skóry. SLS najczęściej jest dodatkiem szamponów, jednak znajdziemy go również w kosmetykach do mycia ciała, niestety również w tych o specjalnym przeznaczeniu dla skóry wrażliwej i chorej, dlatego znalezienie preparatów do mycia może być nie lada wyzwaniem i wymaga oprócz czytania składów wypróbowania tolerancji na dany kosmetyk.
okres zimowyW ziemie skóra atopowa jest bardziej skłonna do zaostrzeń o czym pisaliśmy już tu: Idzie zima: Jaki preparat do pielęgnacji skóry polecić?. Ponadto zmiany skórne związane z atopią ulegają polepszeniu pod wpływem promieniowania ultrafioletowego, co może sugerować pozytywny wpływ syntetyzowanej drogą skórną witaminy D na stan skóry.

Dodatkowo pogorszenie może wystąpić pod wpływem stresu, spożycia kawy, alkoholu, octu, ostrych przypraw, czekolady czy też sosu sojowego, gdyż zwiększają one przezskórny przepływ krwi mogąc nasilać świąd.

Dlaczego skóra atopowa wymaga specjalnych kosmetyków (emolientów)?

Niedawno odkryto, że ważnym czynnikiem w patogenezie AZS jest obniżenie u chorych syntezy białka filagryny[1]Filaggrin in atopic dermatitis: flaky tail mice as a novel model for developing drug targets in atopic dermatitis. abstrakt, które bierze udział w:

  • łączeniu włókien keratyny podczas dojrzewania komórek naskórka,
  • tworzeniu związków Naturalnego Czynnika Nawilżającego (NMF).

Niedobór filagryny i NMF w skórze atopowej powoduje większą utratę wody, zwiększa podatność na infekcje bakteryjne, grzybicze i wirusowe.

W łagodnych postaciach AZS wystarczy stosować dermokosmetyki i właściwie dbać o skórę, co zmniejsza objawy chorobowe i ułatwia profilaktykę zaostrzeń. Koniecznie wyjaśnij pacjentowi dlaczego tak ważna jest dla niego prawidłowa pielęgnacja!

Jak działają emolienty na skórę atopową?
  • Triglicerydy, oleje, wazelina bądź parafina zawarte w emolientach odpowiadają za rekonstrukcje zaburzonej bariery naskórkowej
  • Natłuszczanie suchej skóry zmniejsza świąd oraz sprzyja łagodzeniu stanu zapalnego.
  • Substancje nawilżające takie jak mocznik, zawarte w emolientach odpowiadają za nawilżenie skóry.
  • Utrzymanie prawidłowego nawilżenia naskórka ogranicza wchłanianie alergenów przez skórę i redukuje świąd.
  • Regularne stosowanie emolientów 3–4 razy na dobę zmniejsza konieczność stosowania miejscowych leków przeciwzapalnych.
Jak pielęgnować skórę skłonną do atopii?

Przegląd dermokosmetyków stosowanych w AZS w osobnym artykule: Jak pielęgnować skórę skłonną do atopii? Dermokosmetyki w AZS.

Co możemy zaproponować by ukoić świąd skóry?

W niektórych przypadkach w celu zmniejszenia świądu przepisuje się hydroksyzynę. Jeśli pacjent podczas wywiadu wskaże na występujące u niego dodatkowe objawy typowo alergiczne (pokrzywka, katar sienny) możemy zaproponować doustny lek przeciwhistaminowy np. z feksofenadyną (Allegra), który powinien również w pewnym stopniu przynieść ulgę.  

Szybszego działania przeciwświądowego możemy spodziewać się po zastosowaniu preparatów miejscowych. Podstawową zasadą profilaktyki świądu jest natłuszczenie skóry. Jednak jeśli to nie wystarcza możemy polecić kilka innych preparatów:

  • W celu szybkiego zniwelowaniu świądu polecamy preparaty z tlenkiem cynku takie jak pasta Sudocrem lub krem Dermalibour +, który w przeciwieństwie do sudocremu, nie będzie nasilać uczucia ściągnięcia skóry.
  • W przypadku dość dużych ran na skórze najodpowiedniejszy będzie puder płynny z tlenkiem cynku dodatkowo zawierającyl m. in. benzokainę + glicerol + mentol (Pudrospan, Variderm, Puder Płynny Aflofarm, Pudroderm).
  • Na rany sączące nada się płyn A-derma Cetylium – zawiera krzemian magnezu i tlenek cynku, które działając antybakteryjnie, zasuszą sączącą się skórę i zniwelują świąd.
  • Alternatywną metodą zmniejszającą świąd są kąpiele w krochmalu.

Oczywiście w przypadku nadkażenia rany, które wymagałoby zastosowania antybiotyku, pacjenta powinniśmy skierować do lekarza.

Jakie informacje przekazać pacjentowi o leczeniu przeciwzapalnym?

Leczenie miejscowe zmian atopowych jest leczeniem z przepisu lekarza, jednak pacjenci często pytają jak stosować daną maść lub jak ona działa, dlatego również naszym obowiązkiem jest edukacja pacjenta w tej kwestii. Glikokortykosteroidy są podstawą leczenia miejscowego. Stosuję się zwykle maści z GKS, jednak w przypadku zmian wysiękowych polecane są bardziej lotiony, spraye i kremy. 

Podczas rozmowy z pacjentem możemy sprawdzić czy leki używane są przez niego właściwie. Np. jeśli pacjent skarży się na brak efektu stosowania terapii GKS spytaj w jaki sposób stosuję dany lek

Stosowanie leków tej grupy wymaga przestrzegania zasad właściwej terapii: czas leczenia do 2 tygodni, odpowiednia ilość leku na daną powierzchnie (jednostka FTU), konieczność dodatkowego stosowania emolientów (jednak nie równocześnie ze sterydem) lub innych zaleconych przez lekarza. (Więcej o prawidłowych zasadach stosowania GKS przeczytasz w osobnym opracowaniu).

W dłuższym niż 2 tygodnie leczeniu do ustąpienia stanu zapalnego stosuje się inhibitory kalcyneuryny – maści i kremy z takrolimusem 0,1% (Protopic) w umiarkowanym i ciężkim wyprysku lub pimekrolimusem 1% (krem Elidel) w łagodnych stanach.

Brak dostępu do pełnej treści.

Cały serwis, a w szczególności ukryty fragment tekstu, jest kierowany tylko do osób wykonujących zawód medyczny. Jeśli posiadasz już konto zaloguj się ↗

Jeśli nie posiadasz konta, a jesteś związany z medycyną lub farmacją - zarejestruj się.
(konto mogą utworzyć także studenci ostatnich lat studiów)

Suplementacja 

Wskazuję się na korzystne działanie stosowania NNKT w atopowym zapaleniu skóry jednak nie ma wystarczających dowodów na skuteczność nienasyconych kwasów tłuszczowych stosowanych zewnętrznie jak i wewnętrznie w postaci suplementacji na poprawę stanu AZS.

Niedobór witaminy D, jak wspomniano w tabeli o czynnikach zaostrzających, może przyczyniać się do pogorszenia stanu skóry w przebiegu choroby atopowej. W niektórych badaniach u większości pacjentów po podawaniu witaminy D zauważono poprawę kontroli choroby i z tego względu wydaję się, że witamina D może być przydatna w leczeniu AZS, ale wymaga to dalszych badań, zanim powstaną bezpośrednie rekomendacje [2]Immunol Allergy Clin North Am. 2010 Aug, Vitamin D in Atopic Dermatitis, Asthma and Allergic Diseases abstrakt.

Czytaj też inne artykuły tego autora:

Artykuły są stale aktualizowane: przeglądasz wersję nr 41 z dnia 08.08.2017, pierwotnie opublikowaną 01.01.2017.

mgr farm. Alicja Cieślar

Absolwentka Wydziału Farmaceutycznego UJ CM. W czasie studiów członkini Koła Opieki Farmaceutycznej. Odbywała staż w Aptece u Farmaceutów (AuF) w roku 2016/17 pracując m.in. przy cyklu Notatki stażysty.

[artykuły] [wyślij wiadomość]

Cytuj ten artykuł jako:
Alicja Cieślar, i in.: Atopowe Zapalenie Skóry (AZS) okiem farmaceutki, Portal opieka.farm (http://opieka.farm/opracowania/atopowe-zapalenie-skory-azs-okiem-farmaceutki/) [dostęp: 23 września 2017]

Źródła:   [ + ]

Forum dyskusyjne - brak dostępu. Zawartość serwisu kierowana jest tylko do osób wykonujących zawód medyczny, m.in. farmaceutów, lekarzy, techników farmaceutycznych i pielęgniarek. Jeśli posiadasz już konto zaloguj się ↗

Jeśli nie posiadasz konta, a jesteś związany z medycyną lub farmacją - zarejestruj się.