Opioidowe leki przeciwbólowe + przykłady

Leki opioidowe różnią się powinowactwem do poszczególnych receptorów, rodzajem powinowactwa (agonisty, antagonisty) oraz siłą działania. Wszystkie mają silny potencjał uzależniający. 

Wyróżnia się trzy typy receptorów opioidowych:[1]Fine PG, Portenoy RK (2004). A Clinical Guide to Opioid Analgesia. McGraw Hill.

  • μ (mi) – w mózgu i rdzeniu kręgowym
    odpowiadają za:
    • znieczulenie nadkręgowe (μ1)
    • uzależnienie fizyczne (μ1)
    • depresję oddechową (μ2)
    • zwężenie źrenic (μ2)
    • euforię (μ2)
    • spadek motoryki przewodu pokarmowego (μ2)
    • uzależnienie fizyczne (μ1 i μ2)
    • wazodylatację (μ3)
  • κ (kappa) – w mózgu i rdzeniu kręgowym
    odpowiadają za:
    • znieczulenie kręgowe
    • podwyższenie progu drgawkowego
    • obniżenie nastroju (depresję)
    • halucynację i odrealnienie
    • zwiększoną diurezę (na skutek zahamowania uwalniania hormonu antydiuretycznego – ADH)
    • dysforię
    • zwężenie źrenic
    • działanie neuroprotekcyjne
    • sedację
    • drażliwość, stres i niepokój
  • δ (delta) – w mózgu
    odpowiadają za:
    • analgezję
    • działanie przeciwdepresyjne
    • obniżanie progu drgawkowego
    • uzależnienie fizyczne
    • modulację depresji oddechowej przez rec. μ

Poprzez przyłączenie cząsteczki opioidu do swoistego receptora (głównie μ) dochodzi do zahamowania lub zwolnienia przewodzenia impulsów bólowych we włóknach komórek nerwowych oraz do spadku stężenia pronocyceptywnych (najprościej mówiąc biorących udział w powstawaniu bólu) neurotransmiterów (np. glutaminianu). Działanie przeciwbólowe obejmuje zwiększenie progu odczuwania bólu oraz zwiększenie tolerancji bólu.

Leki te dzielimy według ich wpływu na receptory:

1. Czyste (pełne) agonisty

Czyste agonisty (lub mniej poprawnie językowo, ale potocznie: czyści agoniści) działają jedynie agonistycznie w stosunku do receptorów opiodowych, głównie μ.

  •  morfina (Rpw: Doltard, Morphini Sulfas WZF, MST Continus, Sevredol, Lz: Morphini Sulfas WZF 0,1% Spinal)
    • działanie: hamowanie przewodzenia bólu w rdzeniu kręgowym, znajduje się na III stopniu drabiny analgetycznej wg. WHO; inne działania, z których niektóre wiążą się z działaniami niepożądanymi: 
      • ośrodkowo:
        • przeciwbólowo,
        • uspokajająco,
        • po wielokrotnym podaniu wywołuje euforię, 
        • przy pierwszym podaniu działa wymiotnie, przy kolejnych przeciwwymiotnie,
        • depresyjnie na ośrodek oddechowy,
        • przeciwkaszlowo (jak wiadomo nie jest stosowana w tym wskazaniu),
        • wpływa na wydzielanie dokrewne: zmniejsza wydalanie moczu poprzez wzrost wydzielania hormonu antydiuretycznego (ADH); zmniejsza wydzielanie hormonu folikulotropowego (FSH), hormonu luteinizującego (LH) oraz hormonu tyreotropowego TSH,
        • obniża temperaturę ciała,
        • w duży dawkach może wywołać drgawki,
        • powoduje zwężenie źrenic,
      • obwodowo: 
        • zwiększa napięcie mięśni gładkich, co może wiązać się z m.in.: ustaniem perystaltyki, zaparciami, wzrostem ciśnienia w drogach żółciowych, utrudnieniem wydalania moczu,
        • może wywołać reakcje pseudoalergiczne przez uwolnienie histaminy,
        • hamuje czynność skurczową macicy.
    • po podaniu p.o. efekt przeciwbólowy pojawia się po 30 minutach i utrzymuje się do ok. 4h.
  • fentanyl (Rpw: Durogesic, Effentora, Fentanyl Actavis, Instanyl, Matrifen, PecFent, Vellofent
    • podanie: p.o., i.v., przez skórę, do nosa, 
    • silniejszy agonista receptora opioidowego μ (100-150 x silniejszy od morfiny),
    • silnie lipofilny, łatwo i szybko przenika barierę krew-mózg (BBB), ośrodkowo działa silniej niż morfina – bardziej niebezpieczny u chorych zagrożonych niewydolnością ośrodka oddechowego,
    • nie wykazuje istotnego działania obwodowego – rzadziej wywołuje zaparcia,
    • dzięki właściwościom lipofilności możliwa jest postać plastrów transdermalnych zmienianych co 72 h (wskazana gdy podawanie leków p.o. jest niemożliwe lub nieskuteczne) – należy pamiętać, że znaczące stężenie leku utrzyma się jeszcze przez co najmniej 24 h po odklejeniu plastra.
  • sufentanyl (Lz: Sufentanil Chiesi)
    • działa szybciej i silniej niż fentanyl (5–10-krotnie), ale krócej,
    • stosowany podczas wprowadzania do znieczulenia ogólnego.
  • remifentanyl (Lz: Remifentanil B. Braun, Remifentanyl Actavis, Ultiva)
    • działanie przeciwbólowe pojawia się szybko (1–3 min) i jest krótkotrwałe.
  • alfentanyl (niedostępny w Polsce) 
    • działa nieco słabiej niż fentanyl.
  • karfentanyl (niedostępny w Polsce)
  • lofentanyl (niedostępny w Polsce)
    • najsilniejszy opioid. 
  • oksykodon (Rpw: Accordeon, Oxycodone Vitabalans, OxyContin, Oxydolor, OxyNorm, Reltebon, w: Targin z naloksonem)
    • silny opioid, podobny do morfiny (przelicznik morfina:oksykodon 1,5:1 lub 2:1), charakteryzuje się lepszą biodostępnością,
    • podanie: p.o. lub i.v.
    • lepiej tolerowany przez osoby starsze – w mniejszym stopniu powoduje zaburzenia czynności poznawczych,
    • nalokson w preparacie złożonym odpowiada za zmniejszenie częstości występowania zaparć. 
  • metadon (Rpw: Methadone Hydrochloride Molteni)
    • silny opioid, 
    • podanie: p.o. lub i.v.,
    • w odróżnieniu do morfiny charakteryzuje się wyższym powinowactwem do receptorów σ, ponadto działa antagonistycznie na receptory NMDA oraz hamuje wychwyt zwrotny serotoniny,
    • lek z wyboru w razie konieczności zmiany silnego opioidu (najczęściej morfiny) z powodu wystąpienia nietolerowanych objawów niepożądanych lub rozwoju tolerancji,
    • jest stosowany także do leczenia uzależnień od morfiny i heroiny w ramach specjalnych programów:

      Zobacz też Czytaj też: Leczenie narkomanii w aptece otwartej

  • petydyna (INN) / meperydyna (USAN) (Rpw: Dolcontral) –
    • silny opioid, 
    • podanie: i.m. lub s.c.,
    • działa 6-10 razy słabiej niż morfina,
    • petydyna nie zwiększa ciśnienia w układzie moczowym i drogach żółciowych słabiej niż inne opioidy,[2]Latta KS, Ginsberg B, Barkin RL. Meperidine: a critical review. Am J Ther. 2002 Jan-Feb;9(1):53-68. Review. abstrakt dlatego wbrew często powielanym mitom w podręcznikach akademickich, nie jest wcale lepszym wyborem od morfiny czy buprenorfiny w przypadku zwalczaniu bólu w kolce żółciowej i nerkowej[3]Latta KS, Ginsberg B, Barkin RL. Meperidine: a critical review. Am J Ther. 2002 Jan-Feb;9(1):53-68. Review. abstrakt (więcej w komentarzach poniżej)
  • kodeina (m.in. w: OTCAntidol, Rp –  Dafalgan Codeine, Efferalgan Codeine, Paramax-Cod, Talvosilen z paracetamolem,  OTCThiocodin z sulfogwajakolem, OTCNurofen Plus z ibuprofenem, OTC – Solpadeine z kofeiną i paracetamolem, OTC Ascodan z kwasem acetylosalicylowym)
    • otrzymywana z morfiny, 
    • stosowana do leczenia bólu o umiarkowanym i dużym nasileniu, nieustępującego po zastosowaniu leków przeciwbólowych o działaniu obwodowym. Głównie w skojarzeniu z nieopioidowymi lekami przeciwbólowymi,
    • oprócz działania przeciwbólowego wykorzystuje się też działanie przeciwkaszlowe. 
  • dihydrokodeina (Rp: DHC Continus)
    • działa słabiej od morfiny, 
    • podanie: p.o.,
    • zmniejsza lęk związany z bólem.
  • tylidyna (niedostępna w Polsce)
    • podanie: p.o.,
    • stosowana podobnie jak morfina.
  • dekstropropoksyfen (niedostępny w Polsce)
  • dipipanon (niedostępny w Polsce)
  • leworfanol (niedostępny w Polsce)
    • 8 x silniejszy od morfiny. [4]Rokicka D., Wróbel M., Szymborska-Kajanek A., Bożek A., Strojek K.,: Bólowa polineuropatia cukrzycowa- diagnostyka i możliwości terapeutyczne. Diabetologia Kliniczna, 2012; 1(1): 25-33. [5]Gatti A., Sabato A.F., et al.: Controlled-Release Oxycodone and Pregabalin in the Treatment of Neuropathic Pain: Results of a Multicenter Italian Study. European Neurology, 2009; 61: 129-137.

Zobacz też Czytaj też: Wykaz P środków odurzających – interaktywna tabela

2. Częściowe agonisty (opioidy agonistyczno-antagonistyczne)

Działają jak antagoniści jedynie w przypadku skojarzenia ich z „czystymi” agonistami. Wykazują niższe ryzyko uzależnienia, nie powodują depresji ośrodka oddechowego (dzięki „efektowi pułapowemu”). 

  • pentazocyna (Rpw: Pentazocinum WZF)
    • słaby opioid, 
    • podanie: p.o. lub i.v.,
    • agonista w stosunku dla receptorów typu κ (aktywność przeciwbólowa i sedatywna) i typu s (zaburzenia nastroju i dysforia)
    • częściowy agonista dla receptorów typu µ (5 x słabiej niż morfina), znosi działanie przeciwbólowe morfiny.
  • buprenorfina (Rp: Bunondol, Buprenorfina Teva, Melodyn, Transtec, Rpw: Bunorfin, w: Suboxone z naloksonem)
    • silny opioid,
    • podanie: i.m., s.c., s.l., przezskórnie 
    • częściowy agonista receptorów µ i δ, 
    • antagonista receptorów κ,
    • oprócz zwalczania silnego bólu, znajduje zastosowanie również przy leczeniu uzależnień – znosi euforyzujące działanie pozajelitowo podanej morfiny i nie dopuszcza do wystąpienia objawów abstynencyjnych. Przy podawaniu większych dawek przeważa jej działanie antagonistyczne  (tzw. efekt pułapowy) – działa wtedy antagonistyczne w odniesieniu do równocześnie podawanej morfiny.
  • tramadol (Rp: Adamon SR, Noax Uno, Oratram, Poltram, Tramal, Tramundin, w: ApoPatram, Doreta, Exbol, Padolten, Paratram, Symtram, Zaldiar – z paracetamolem, Skudexa z deksketoprofenem)
    • slaby agonista receptorów opioidowych, ze szczególnym powinowactwem do receptora µ,
    • dodatkowy efekt przeciwbólowy jest związany z hamowaniem wychwytu zwrotnego serotoniny (należy zachować ostrożność przy łączeniu z SSRI i IMAO)  i noradrenaliny.
  • nalbufina (Rpw: Nalpain
    • podanie: i.v., s.c., i.m
  • butorfanol (niedostępny w Polsce)
    • 5 x silniejsze działanie przeciwbólowe od morfiny.
  • meptazinol (niedostępny w Polsce)
    • 10 x słabszy od morfiny.

Zobacz też Czytaj też: Loperamid: nadużywanie i uzależnienie

3. Częściowe antagonisty

Częściowe antagonisty takie jak nalorfina i lewalorfan znoszą działanie leków należących tylko do grupy 1.

4. Pełne antagonisty

Pełne (czyste) antagonisty,  takie jak:

  • nalokson (Naloxonum Hydrochloricum WZF),
  • naltrekson (Adepend) – odwrotny agonista,
  • nalmefen (Selincro),
  • diprenorfina,

znoszą działanie leków należących zarówno do grupy 1 jak i 2.

Naltrekson (Adapend) i nalmefen stosowane są w ramach ogólnego programu leczenia alkoholizmu w celu zmniejszenia ryzyka nawrotu choroby, jako lek wspomagający abstynencję oraz zmniejszający potrzebę napicia się alkoholu.[6]pubchem.ncbi.nlm.nih.gov[7]Augustowicz-Kopeć E., et al.: Interna Szczeklika. Podręcznik chorób wewnętrznych 2013. Medycyna Praktyczna, 2013; s. 2487-2494 Nalrekson w wielokrotnie niższej dawce jest również stosowany w terapii wielu innych schorzeń, ale Low Dose Naltrexone (LDN) poświęcimy osobny artykuł.

Zobacz też Czytaj też: Inne opracowania klasyfikacji leków:

  1. Klasyfikacja makrolidów + przykłady z rynku
  2. Leki przeciwnowotworowe dostępne w aptece ogólnodostępnej
  3. Klasyfikacja penicylin + przykłady z rynku
  4. Klasyfikacja leków antyarytmicznych + przykłady
  5. Klasyfikacja leków beta-adrenolitycznych (beta-blokerów) + przykłady
  6. Klasyfikacja leków przeciwgrzybiczych + przykłady
  7. Antyhistaminiki H1 dostępne w Polsce: I i II generacja
  8. Niesteroidowe Leki Przeciwzapalne (NLPZ) – czy znasz je wszystkie?

Artykuły są stale aktualizowane: przeglądasz wersję nr 12 z dnia 25.09.2017, pierwotnie opublikowaną 29.05.2017.

mgr farm. Paulina Gorol

Absolwentka Wydziału Farmaceutycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum. Aktualnie odbywa staż w Aptece u Farmaceutów (AuF).

[artykuły] [wyślij wiadomość]

Portal opieka.farm to niezależna i bezpłatna baza wiedzy. Pomóż ją współtworzyć komentując artykuły:
→ Widzisz błąd? Zaproponuj zmianę.
→ W opracowaniu zabrakło ważnego preparatu? Skomentuj i napisz jakiego.
→ Dysponujesz dobrym źródłem? Wklej link lub dodaj plik PDF.
Komentarz innego użytkownika był pomocny? Kliknij: PRZYDATNE!

Cytuj ten artykuł jako:
Paulina Gorol, i in.: Opioidowe leki przeciwbólowe + przykłady, Portal opieka.farm (http://opieka.farm/opracowania/opioidowe-leki-przeciwbolowe-przyklady/) [dostęp: 12 grudnia 2017]

Źródła:   [ + ]

Forum dyskusyjne - brak dostępu. Zawartość serwisu kierowana jest tylko do osób wykonujących zawód medyczny, m.in. farmaceutów, lekarzy, techników farmaceutycznych i pielęgniarek. Jeśli posiadasz już konto zaloguj się ↗

Jeśli nie posiadasz konta, a jesteś związany z medycyną lub farmacją - zarejestruj się.