Analizator niezgodności recepturowych
Dodaj surowce z recepty – narzędzie sprawdzi wszystkie pary i wypisze opisane niezgodności z omówieniem mechanizmu, sposobem rozwiązania i źródłem. Wyszukiwarka rozumie synonimy i nazwy łacińskie.
Najczęstsze mechanizmy niezgodności
Fizyczne – mieszaniny eutektyczne (obniżenie temperatury topnienia, upłynnienie proszku), wysalanie, rozwarstwienie emulsji, wytrącenie substancji z roztworu przy zmianie rozpuszczalnika. Chemiczne – reakcje utleniania i redukcji (azotan srebra, adrenalina, siarka z metalami), hydrolizy, reakcje podwójnej wymiany z wytrąceniem słabej zasady lub kwasu, zmiany pH rozkładające substancję czynną. Farmakologiczne – zniesienie lub nasilenie działania składników w jednej postaci.
Wszystkie opisane niezgodności recepturowe 126
Pełny spis par ze wskazaniem mechanizmu, sposobu rozwiązania i źródła. Nazwy składników, które mają kartę w bazie surowców, są podlinkowane. Pozycje 1–25 z 126 · strona 1 z 6
-
Adrenalina (szczególnie w roztworach wodnych) × środowisko alkaliczne: Roztwór boraksu
Następuje utlenienie adrenaliny na adrenochrom - zmiana zabarwienia od czerwonego do ciemnobrunatnego, gdyż roztwory adrenaliny są trwałe w kwaśnym pH
Postępowanie: W celu uniknięcia rozkładu adrenaliny, boraks można zamienić na kwas borowy. Roztwory adrenaliny oraz boraksu można wydać osobno.
Telejko, 2005 · Wielosz, 1998
-
Adrenalina jest podatna na utlenianie. Lanolina, która zawiera nadtlenki, może przyspieszać jej rozkład.
Postępowanie: Należy unikać formulacji czopków z dodatkiem lanoliny.
Chmielak, 2014
-
Alkaloidy × środki adsorpcyjne w proszkach: Węgiel, wodorotlenek glinu
Zachodzi proces adsorpcji, który skutkuje zmniejszeniem lub całkowitą utratą siły działania.
Postępowanie: Rozwiązanie niezgodności polega na podaniu składników osobno. Węgiel należy wydać w tabletkach lub granulacie, a atropinę w proszkach lub kroplach.
Krowczynski, 2000 · Jachowicz, 2021 · Wielosz, 1998 · Bodek, 2018
-
Aminofilina × kwaśne środowisko: Syrop sosnowy
W kwaśnym środowisku syropu sosnowego może wytrącić się kwasowa teofilina.
Postępowanie: Syrop sosnowy należy zamienić na inny syrop, np na syrop prosty, syrop prawoślazowy. Syrop sosnowy należy wydać osobno.
-
Aminofilina × sole słabych zasad: Fosforan kodeiny (kodeina), chlorowodorek efedryny
Zachodzi reakcja podwójnej wymiany, wytrącenie słabej zasady.
Postępowanie: Roztwór aminofiliny należy oddzielić od soli słabych zasad syropami i wodą z recepty.
-
Azotan bizmutawy × Gliceryna
Następuje redukcja azotanu bizmutawego i biała zawiesina ciemnieje.
Postępowanie: Zawiesinę można przyrządzić i przechowywać chroniąc przed światłem. Gotowy lek należy oznaczyć informacją "chronić od światła". Reakcja redukcji jest odwracalna - zawiesina w ciemności bieleje.
-
Azotan srebra × Chlorki, bromki, jodki, rivanol (mleczan etakrydyny) w zależności od %, formaldehyd, rozpuszczalne węglany, płyn Burowa, ichtiol, glicerol, nadmanganian potasu
Następuje redukcja azotanu srebra do metalicznego srebra.
Postępowanie: Należy unikać łączenia podanych składników.
Telejko, 2005 · Wielosz, 1998
-
Balsam peruwiański × Olej kakaowy
Balsam peruwiański nie miesza się z olejami innymi niż olej rycynowy (rącznikowy) i w konsekwencji następuje wydzielenie balsamu peruwiańskiego z czopków
Postępowanie: Najpierw należy zmieszać w parownicy balsam peruwiański z olejem rącznikowym w stosunki 1:1, po wymieszaniu należy dodać odważony olej kakaowy. W przypadku wykonywania recepty z zastosowaniem unguatora i większej ilości składników w recepcie, niezgodności można uniknąć poprzez właściwa kolejność wprowadzania składników do pojemnika (np. przez rozdzielenie balsamu peruwiańskiego i masła kakaowego przez proszki), co pozwala uniknąć konieczności dodatku oleju rycynowego.
Bodek, 2018 · Chmielak, 2014 · Aptekarz Polski, 2016
-
Balsam peruwiański × Oleje mineralne (np. parafina płynna)
Balsam peruwiański nie miesza się z olejami innymi niż olej rącznikowy/rycynowy.
Postępowanie: Metoda 1. Do balsamu peruwiańskiego dodajemy olej rycynowy 1:1. Następnie należy dodać pozostałe składniki maści, a na końcu przepisany olej mineralny. Metoda 2. Jeśli olej mineralny zapisany jest w małej ilości w recepcie, można zastąpić go całkowicie olejem rycynowym.
Chmielak, 2014 · Jachowicz, 2021 · Marszal, 2015 · Bodek, 2018 · Aptekarz Polski, 2016
-
Balsam peruwiański × Roztwór wodny
Balsam peruwiański jest nierozpuszczalny w wodzie i wydziela się w postaci żywicy.
Postępowanie: Balsam peruwiański “najkorzystniej” rozpuszcza się w 90% etanolu, dlatego należy wybierać go jako rozpuszczalnik, jeśli jest w składzie recepty.
Chmielak, 2014 · Telejko, 2005
-
Balsam peruwiański × Tlenek cynku, siarka, ichtiol
Następuje wydzielenie balsamu peruwiańskiego i tworzy się osad.
Postępowanie: Należy zachować odpowiednią kolejność mieszania składników unikając ich bezpośredniego połączenia. Reagujące ze sobą składniki np. balsam peruwiański i tlenek cynku należy wymieszać oddzielnie z resztą substancji, na końcu połączyć. Balsam peruwiański należy rozetrzeć w moździerzu z niewielką ilością oleju rycynowego.
Jachowicz, 2021 · Bodek, 2018 · Chmielak, 2014
-
Balsam peruwiański × Wazelina (maść Mikulicza), lanolina
Balsam peruwiański nie miesza się z wazeliną, nie miesza się też dobrze z lanoliną.
Postępowanie: Balsam należy wprowadzić do podłoży po uprzednim zmieszaniu go w równych częściach (1:1) z olejem rycynowym.
Chmielak, 2014 · Bodek, 2018
-
Benzokaina nie rozpuszcza się w glicerolu.
Postępowanie: Należy wprowadzić do recepty etanol w odpowiednio dużej ilości lub sporządzić preparat w formie zawiesiny. Substancje można rozdzielić i wydać preparat w dwóch osobnych butelkach.
Jachowicz, 2021 · Chmielak, 2014
-
Benzokaina × Kwas acetylosalicylowy
Następuje zmiana zabarwienia benzokainy.
Postępowanie: Składniki należy rozdzielić podczas sporządzania postaci leku.
Chmielak, 2014
-
Benzokaina × Rezorcyna, mentol, kamfora, pirogallol
Powstaje mieszanina eutektyczna - na skutek obniżenia temperatury topnienia proszek upłynnia się.
Postępowanie: Składniki należy rozdzielić podczas sporządzania proszków. W przypadku roztworów problem nie ma znaczenia.
Telejko, 2005 · Chmielak, 2014
-
Benzokaina × Środowisko kwaśne
Zachodzi hydroliza substancji czynnej.
Postępowanie: Należy unikać łączenia składników.
Chmielak, 2014
-
Boraks × Salicylany
Boraks w połączeniu z salicylanami daje bardzo gorzkie połączenia.
Postępowanie: Połączenia składników należy unikać w lekach do pędzlowania jamy ustnej.
Chmielak, 2014
-
Wytrąca się wodorotlenek cynku.
Postępowanie: Należy dodać równoważnej ilości kwasu borowego w miejsce boraksu z uwzględnieniem liczby atomów boru.
Jachowicz, 2021
-
Bromek sodu > lub = 5% × Fosforan kodeiny (kodeina), siarczan chininy, chlorowodorek morfiny, chlorowodorek papaweryny
Zachodzi reakcja podwójnej wymiany. To, czy wystąpi wytrącenie osadu, zależy też od ilości składnika 2 w recepcie.
Postępowanie: Osad wytrąca się często dopiero po 2 godzinach lub później, po kilku-kilkunastu dniach, dlatego po konsultacji z lekarzem niezgodne składniki należy wydać osobno.
Jachowicz, 2021 · Chmielak, 2014
-
Bromek wapnia × Benzoesan sodu, salicylan sodu, wodorowęglan sodu, węglany, fosforany, siarczany
Następuje wytrącenie nierozpuszczalnego osadu. Wystąpienie osadu zależy od stężenia.
Postępowanie: Po konsultacji z lekarzem i przeliczeniu masowym należy zamienić bromek wapnia na bromek sodu lub bromek potasu
Jachowicz, 2021 · Telejko, 2005 · Chmielak, 2014
-
Bromki × sole alkaloidów: Siarczan chininy, fosforan kodeiny (kodeina), chlorowodorek morfiny, chlorowodorek papaweryny
Zachodzi reakcja podwójnej wymiany - powstają bromowodorki alkaloidów.
Postępowanie: Po konsultacji z lekarzem sole alkaloidów należy oddzielić od związków bromu poprzez sporządzenie dwóch osobnych roztworów bądź podania alkaloidu w postaci proszków. Jeśli powstał osad, mieszanki nie można wydać pacjentowi.
Telejko, 2005 · Jachowicz, 2021 · Wielosz, 1998
-
Chloramfenikol (detreomycyna) × większość antybiotyków: Gentamycyna, erytromycyna, tetracyklina
Zachodzi hydroliza i wytrącenie osadu.
Postępowanie: Należy unikać połączenia składników.
Telejko, 2005 · Chmielak, 2014
-
Chloramfenikol × mieszanina konserwantów II: Chlorek benzalkoniowy, alkohol β-fenylortęciowy do weryfikacji
Występuje niezgodność substancji czynnej ze środkiem konserwującym. FP V błędnie zaleca konserwowanie kropli z chloramfenikolem mieszaniną II.
Postępowanie: Zamiast chlorku benzalkoniowego należy użyć azotanu (octanu) fenylortęciowego o stężeniu 0,002%.
Jachowicz, 2021
-
Chlorek wapnia / bromek wapnia lub inne sole wapnia × Benzoesan sodu, salicylan sodu, kofeinobenzoesan sodu
Zachodzi reakcja podwójnej wymiany - wytrącenie nierozpuszczalnej soli benzoesanu lub salicylanu wapnia.
Postępowanie: Metoda 1. Po uzgodnieniu z lekarzem należy zamienić bromek / chlorek wapnia na bromek sodu, który nie daje osadu Metoda 2. Składniki wchodzące w niezgodność należy oddzielić od siebie np. syropem lub innym składnikiem płynnym z recepty. Metoda 3. Jeśli ilość powstałego osadu jest niewielka i nie zawiera składników silnie działających należy wydać lek z oznaczeniem " przed użyciem zmieszać". Metoda 4. Po uzgodnieniu z lekarzem można również środek powodujący niezgodność podać osobno w postaci roztworu lub proszku.
Telejko, 2005 · Chmielak, 2014
-
Chlorowodorek papaweryny × środowisko alkaliczne: Roztwór diuretyny, fenobarbital sodu, benzoesan sodu, wodorowęglan sodu, jodki lub bromki w stężeniu od 2%, garbniki, metenamina
Zachodzi reakcja podwójnej wymiany, w wyniku alkalizacji środowiska nastąpi wytrącenie zasady papaweryny.
Postępowanie: Po konsultacji z lekarzem chlorowodorek papaweryny należy podać osobno w postaci proszków (ilość proszków i zawartość chlorowodorku papaweryny w jednym proszku należy przeliczyć na podstawie dawkowania) lub wykonać dwa oddzielne roztwory: jeden z chlorowodorkiem papaweryny, drugi z resztą składników.
Jachowicz, 2021 · Wielosz, 1998 · Chmielak, 2014
Częste pytania
Czy brak pary w analizatorze oznacza, że składniki są zgodne?
Nie. Baza obejmuje 126 opisanych par z piśmiennictwa receptury – brak wpisu znaczy tylko tyle, że para nie została opisana. Recepturę zawsze oceniaj samodzielnie, biorąc pod uwagę postać leku, stężenia, podłoże i pH.
Czy wyszukiwarka rozumie synonimy i nazwy łacińskie?
Tak. Wpisanie synonimu lub nazwy łacińskiej wskaże właściwy surowiec – na przykład „ichtamol" znajdzie pary opisane dla ichtiolu, a podpowiedź pokaże, przez jaką nazwę nastąpiło rozpoznanie.
Jakie typy niezgodności opisuje baza?
Fizyczne (mieszaniny eutektyczne, wysalanie, rozwarstwienie emulsji, wytrącanie przy zmianie rozpuszczalnika), chemiczne (reakcje utleniania i redukcji, hydrolizy, podwójnej wymiany, zmiany pH) oraz farmakologiczne. Każdy wpis zawiera mechanizm i sposób postępowania.
Czy mentol można łączyć z rezorcyną w jednym proszku?
To para opisana w bazie jako niezgodność – powstaje mieszanina eutektyczna i proszek upłynnia się na skutek obniżenia temperatury topnienia. Niezgodne składniki rozdziela się podczas sporządzania postaci leku – szczegóły i źródła znajdziesz po dodaniu pary w analizatorze.
Skąd pochodzą dane analizatora?
Z piśmiennictwa receptury aptecznej (m.in. Jachowicz, Sznitowska, skrypty uczelniane, Aptekarz Polski) – pełne zapisy bibliograficzne są w sekcji „Źródła" pod spisem par. Pozycje bez pełnego piśmiennictwa mają plakietkę „do weryfikacji".
Czy analizator zastępuje ocenę farmaceuty?
Nie – narzędzie wspiera przegląd recepty, ale nie zastępuje wiedzy i odpowiedzialności osoby sporządzającej lek. Ostateczna ocena składu należy do farmaceuty.
Źródła
- Jachowicz, R. (red.). (2021). Receptura apteczna. Sporządzanie leków jałowych i niejałowych. PZWL, Warszawa.
- Sznitowska, M. (red.). (2017). Farmacja stosowana. Technologia postaci leku. PZWL, Warszawa.
- Chmielak, W. (2014). Ściąga z receptury. Edycja IV. ITEM Publishing, Szczecin.
- Marszał, L. (2015). Receptura apteczna półstałych postaci leków do stosowania na skórę. Teoria i praktyka. Farmapress, Warszawa.
- Marszał, L. (2014). Receptura płynnych postaci leków. W teorii i praktyce. Farmapress, Warszawa.
- Telejko, E., Winnicka, K., Sosnowska, K., Słodowik, T. (2005). Niezgodności recepturowe, interakcje, homeopatia i homotoksykologia. Skrypt do ćwiczeń dla studentów IV roku farmacji aptecznej. Akademia Medyczna w Białymstoku.
- Krówczyński, L., Jachowicz, R. (red.). (2000). Ćwiczenia z receptury. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
- Bodek, K. H., Redliński, A. (red.). (2018). Przewodnik po recepturze aptecznej dla studentów Wydziału Farmaceutycznego. Uniwersytet Medyczny w Łodzi.
- Wielosz, M. (red.). (1998). Receptura. Dla studentów medycyny i stomatologii. Lubelskie Towarzystwo Naukowe, Lublin.
- Sierpniowska, O. (2015). Technologia Postaci Leku. Emulsje. Aptekarz Polski, nr 112 (90e).
- Redakcja Aptekarza Polskiego (2016). Trudności i niezgodności recepturowe. Aptekarz Polski, 29 stycznia 2016 (aktualizacja 6 grudnia 2020).
Historia zmian (2)
- 25.07.2026 Nazwy składników rozbite na osobne pozycje i poprawione dopasowanie do kart surowców — witaminy A, B2 i C trafiały wcześniej do jednej karty. Dziewięć par dostało piśmiennictwo.
- 25.07.2026 Uruchomienie narzędzia: 126 par surowców z opisem mechanizmu niezgodności i postępowania.
Czy to narzędzie uważasz za przydatne?
Dziękujemy za głos.