Opioidowe leki przeciwbólowe + przykłady

Opioidowe leki przeciwbólowe wykazują efekt analgetyczny poprzez aktywację receptorów opioidowych. Większość z opioidów wykazuje podobne działanie farmakologiczne, różniąc się między sobą przede wszystkim właściwościami farmakokinetycznymi.

Leki opioidowe różnią się powinowactwem do poszczególnych receptorów, rodzajem powinowactwa (agonisty, antagonisty) oraz siłą działania. Wszystkie mają silny potencjał uzależniający. 

Wyróżnia się trzy typy receptorów opioidowych:[1]Fine PG, Portenoy RK (2004). A Clinical Guide to Opioid Analgesia. McGraw Hill.

  • μ (mi) – w mózgu i rdzeniu kręgowym
    odpowiadają za:

    • znieczulenie nadkręgowe (μ1)
    • uzależnienie fizyczne (μ1)
    • depresję oddechową (μ2)
    • zwężenie źrenic (μ2)
    • euforię (μ2)
    • spadek motoryki przewodu pokarmowego (μ2)
    • uzależnienie fizyczne (μ1 i μ2)
    • wazodylatację (μ3)
  • κ (kappa) – w mózgu i rdzeniu kręgowym
    odpowiadają za:

    • znieczulenie kręgowe
    • podwyższenie progu drgawkowego
    • obniżenie nastroju (depresję)
    • halucynację i odrealnienie
    • zwiększoną diurezę (na skutek zahamowania uwalniania hormonu antydiuretycznego – ADH)
    • dysforię
    • zwężenie źrenic
    • działanie neuroprotekcyjne
    • sedację
    • drażliwość, stres i niepokój
  • δ (delta) – w mózgu
    odpowiadają za:

    • analgezję
    • działanie przeciwdepresyjne
    • obniżanie progu drgawkowego
    • uzależnienie fizyczne
    • modulację depresji oddechowej przez rec. μ

Poprzez przyłączenie cząsteczki opioidu do swoistego receptora (głównie μ) dochodzi do zahamowania lub zwolnienia przewodzenia impulsów bólowych we włóknach komórek nerwowych oraz do spadku stężenia pronocyceptywnych (najprościej mówiąc biorących udział w powstawaniu bólu) neurotransmiterów (np. glutaminianu). Działanie przeciwbólowe obejmuje zwiększenie progu odczuwania bólu oraz zwiększenie tolerancji bólu.

Czytaj też:
Leczenie narkomanii w aptece otwartej

Leki te dzielimy według ich wpływu na receptory:

Czyste (pełne) agonisty

Czyste agonisty (lub mniej poprawnie językowo, ale potocznie: czyści agoniści) działają jedynie agonistycznie w stosunku do receptorów opiodowych, głównie μ.

  •  morfina (Rpw: Doltard, Morphini Sulfas WZF, MST Continus, Sevredol, Lz: Morphini Sulfas WZF 0,1% Spinal)
    • działanie: hamowanie przewodzenia bólu w rdzeniu kręgowym, znajduje się na III stopniu drabiny analgetycznej wg. WHO; inne działania, z których niektóre wiążą się z działaniami niepożądanymi: 
      • ośrodkowo:
        • przeciwbólowo,
        • uspokajająco,
        • po wielokrotnym podaniu wywołuje euforię, 
        • przy pierwszym podaniu działa wymiotnie, przy kolejnych przeciwwymiotnie,
        • depresyjnie na ośrodek oddechowy,
        • przeciwkaszlowo (jak wiadomo nie jest stosowana w tym wskazaniu),
        • wpływa na wydzielanie dokrewne: zmniejsza wydalanie moczu poprzez wzrost wydzielania hormonu antydiuretycznego (ADH); zmniejsza wydzielanie hormonu folikulotropowego (FSH), hormonu luteinizującego (LH) oraz hormonu tyreotropowego TSH,
        • obniża temperaturę ciała,
        • w duży dawkach może wywołać drgawki,
        • powoduje zwężenie źrenic,
      • obwodowo: 
        • zwiększa napięcie mięśni gładkich, co może wiązać się z m.in.: ustaniem perystaltyki, zaparciami, wzrostem ciśnienia w drogach żółciowych, utrudnieniem wydalania moczu,
        • może wywołać reakcje pseudoalergiczne przez uwolnienie histaminy,
        • hamuje czynność skurczową macicy.
    • po podaniu p.o. efekt przeciwbólowy pojawia się po 30 minutach i utrzymuje się do ok. 4h.
  • fentanyl (Rpw: Durogesic, Effentora, Fentanyl Actavis, Instanyl, Matrifen, PecFent, Vellofent
    • podanie: p.o., i.v., przez skórę, do nosa, 
    • silniejszy agonista receptora opioidowego μ (100-150 x silniejszy od morfiny),
    • silnie lipofilny, łatwo i szybko przenika barierę krew-mózg (BBB), ośrodkowo działa silniej niż morfina – bardziej niebezpieczny u chorych zagrożonych niewydolnością ośrodka oddechowego,
    • nie wykazuje istotnego działania obwodowego – rzadziej wywołuje zaparcia,
    • dzięki właściwościom lipofilności możliwa jest postać plastrów transdermalnych zmienianych co 72 h (wskazana gdy podawanie leków p.o. jest niemożliwe lub nieskuteczne) – należy pamiętać, że znaczące stężenie leku utrzyma się jeszcze przez co najmniej 24 h po odklejeniu plastra.
  • sufentanyl (Lz: Sufentanil Chiesi)
    • działa szybciej i silniej niż fentanyl (5–10-krotnie), ale krócej,
    • stosowany podczas wprowadzania do znieczulenia ogólnego.
  • remifentanyl (Lz: Remifentanil B. Braun, Remifentanyl Actavis, Ultiva)
    • działanie przeciwbólowe pojawia się szybko (1–3 min) i jest krótkotrwałe.
  • alfentanyl (niedostępny w Polsce) 
    • działa nieco słabiej niż fentanyl.
  • karfentanyl (niedostępny w Polsce)
  • lofentanyl (niedostępny w Polsce)
    • najsilniejszy opioid. 
  • oksykodon (Rpw: Accordeon, Oxycodone Vitabalans, OxyContin, Oxydolor, OxyNorm, Reltebon, w: Targin z naloksonem)
    • silny opioid, podobny do morfiny (przelicznik morfina:oksykodon 1,5:1 lub 2:1), charakteryzuje się lepszą biodostępnością,
    • podanie: p.o. lub i.v.
    • lepiej tolerowany przez osoby starsze – w mniejszym stopniu powoduje zaburzenia czynności poznawczych,
    • nalokson w preparacie złożonym odpowiada za zmniejszenie częstości występowania zaparć. 
  • metadon (Rpw: Methadone Hydrochloride Molteni)
    • silny opioid, 
    • podanie: p.o. lub i.v.,
    • w odróżnieniu do morfiny charakteryzuje się wyższym powinowactwem do receptorów σ, ponadto działa antagonistycznie na receptory NMDA oraz hamuje wychwyt zwrotny serotoniny,
    • lek z wyboru w razie konieczności zmiany silnego opioidu (najczęściej morfiny) z powodu wystąpienia nietolerowanych objawów niepożądanych lub rozwoju tolerancji,
    • jest stosowany także do leczenia uzależnień od morfiny i heroiny w ramach specjalnych programów:
  • petydyna (INN) / meperydyna (USAN) (Rpw: Dolcontral) –
    • silny opioid, 
    • podanie: i.m. lub s.c.,
    • działa 6-10 razy słabiej niż morfina,
    • petydyna nie zwiększa ciśnienia w układzie moczowym i drogach żółciowych słabiej niż inne opioidy,[2]Latta KS, Ginsberg B, Barkin RL. Meperidine: a critical review. Am J Ther. 2002 Jan-Feb;9(1):53-68. Review. abstrakt dlatego wbrew często powielanym mitom w podręcznikach akademickich, nie jest wcale lepszym wyborem od morfiny czy buprenorfiny w przypadku zwalczaniu bólu w kolce żółciowej i nerkowej[3]Latta KS, Ginsberg B, Barkin RL. Meperidine: a critical review. Am J Ther. 2002 Jan-Feb;9(1):53-68. Review. abstrakt (więcej w komentarzach poniżej)
  • kodeina (m.in. w: OTC – Antidol, Rp –  Dafalgan Codeine, Efferalgan Codeine, Paramax-Cod, Talvosilen z paracetamolem,  OTC – Thiocodin z sulfogwajakolem, OTC – Nurofen Plus z ibuprofenem, OTC – Solpadeine z kofeiną i paracetamolem, OTC – Ascodan z kwasem acetylosalicylowym)
    • otrzymywana z morfiny, 
    • stosowana do leczenia bólu o umiarkowanym i dużym nasileniu, nieustępującego po zastosowaniu leków przeciwbólowych o działaniu obwodowym. Głównie w skojarzeniu z nieopioidowymi lekami przeciwbólowymi,
    • oprócz działania przeciwbólowego wykorzystuje się też działanie przeciwkaszlowe. 
  • dihydrokodeina (Rp: DHC Continus)
    • działa słabiej od morfiny, 
    • podanie: p.o.,
    • zmniejsza lęk związany z bólem.
  • tylidyna (niedostępna w Polsce)
    • podanie: p.o.,
    • stosowana podobnie jak morfina.
  • dekstropropoksyfen (niedostępny w Polsce)
  • dipipanon (niedostępny w Polsce)
  • leworfanol (niedostępny w Polsce)
    • 8 x silniejszy od morfiny. [4]Rokicka D., Wróbel M., Szymborska-Kajanek A., Bożek A., Strojek K.,: Bólowa polineuropatia cukrzycowa- diagnostyka i możliwości terapeutyczne. Diabetologia Kliniczna, 2012; 1(1): 25-33. [5]Gatti A., Sabato A.F., et al.: Controlled-Release Oxycodone and Pregabalin in the Treatment of Neuropathic Pain: Results of a Multicenter Italian Study. European Neurology, 2009; 61: 129-137.
Czytaj też:
Wykaz P substancji psychotropowych (I-P, II-P, III-P i IV-P)

Częściowe agonisty (opioidy agonistyczno-antagonistyczne)

Działają jak antagoniści jedynie w przypadku skojarzenia ich z “czystymi” agonistami. Wykazują niższe ryzyko uzależnienia, nie powodują depresji ośrodka oddechowego (dzięki “efektowi pułapowemu”). 

  • pentazocyna (Rpw: Pentazocinum WZF)
    • słaby opioid, 
    • podanie: p.o. lub i.v.,
    • agonista w stosunku dla receptorów typu κ (aktywność przeciwbólowa i sedatywna) i typu s (zaburzenia nastroju i dysforia)
    • częściowy agonista dla receptorów typu µ (5 x słabiej niż morfina), znosi działanie przeciwbólowe morfiny.
  • buprenorfina (Rp: Bunondol, Buprenorfina Teva, Melodyn, Transtec, Rpw: Bunorfin, w: Suboxone z naloksonem)
    • silny opioid,
    • podanie: i.m., s.c., s.l., przezskórnie 
    • częściowy agonista receptorów µ i δ, 
    • antagonista receptorów κ,
    • oprócz zwalczania silnego bólu, znajduje zastosowanie również przy leczeniu uzależnień – znosi euforyzujące działanie pozajelitowo podanej morfiny i nie dopuszcza do wystąpienia objawów abstynencyjnych. Przy podawaniu większych dawek przeważa jej działanie antagonistyczne  (tzw. efekt pułapowy) – działa wtedy antagonistyczne w odniesieniu do równocześnie podawanej morfiny.
  • tramadol (Rp: Adamon SR, Noax Uno, Oratram, Poltram, Tramal, Tramundin, w: ApoPatram, Doreta, Exbol, Padolten, Paratram, Symtram, Zaldiar – z paracetamolem, Skudexa z deksketoprofenem)
    • slaby agonista receptorów opioidowych, ze szczególnym powinowactwem do receptora µ,
    • dodatkowy efekt przeciwbólowy jest związany z hamowaniem wychwytu zwrotnego serotoniny (należy zachować ostrożność przy łączeniu z SSRI i IMAO)  i noradrenaliny.
  • nalbufina (Rpw: Nalpain
    • podanie: i.v., s.c., i.m
  • butorfanol (niedostępny w Polsce)
    • 5 x silniejsze działanie przeciwbólowe od morfiny.
  • meptazinol (niedostępny w Polsce)
    • 10 x słabszy od morfiny.
Czytaj też:
Loperamid: nadużywanie i uzależnienie

Częściowe antagonisty

Częściowe antagonisty takie jak nalorfina i lewalorfan znoszą działanie leków należących tylko do grupy 1.

Czytaj też:
Wykaz N środków odurzających + Przykłady

Pełne antagonisty

Pełne (czyste) antagonisty,  takie jak:

  • nalokson (Naloxonum Hydrochloricum WZF),
  • naltrekson (Adepend) – odwrotny agonista,
  • nalmefen (Selincro),
  • diprenorfina,

znoszą działanie leków należących zarówno do grupy 1 jak i 2.

Naltrekson (Adapend) i nalmefen stosowane są w ramach ogólnego programu leczenia alkoholizmu w celu zmniejszenia ryzyka nawrotu choroby, jako lek wspomagający abstynencję oraz zmniejszający potrzebę napicia się alkoholu.[6]pubchem.ncbi.nlm.nih.gov[7]Augustowicz-Kopeć E., et al.: Interna Szczeklika. Podręcznik chorób wewnętrznych 2013. Medycyna Praktyczna, 2013; s. 2487-2494 Nalrekson w wielokrotnie niższej dawce jest również stosowany w terapii wielu innych schorzeń, ale Low Dose Naltrexone (LDN) poświęcimy osobny artykuł.

Zobacz też Czytaj też: Inne opracowania klasyfikacji leków:

  1. Klasyfikacja makrolidów + przykłady z rynku
  2. Klasyfikacja penicylin + przykłady z rynku
  3. Klasyfikacja leków antyarytmicznych + przykłady
  4. Klasyfikacja leków przeciwgrzybiczych + przykłady
  5. Niesteroidowe Leki Przeciwzapalne (NLPZ) – czy znasz je wszystkie?

mgr farm. Paulina Gorol

Absolwentka Wydziału Farmaceutycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum. Odbywała staż w Aptece u Farmaceutów (AuF) w latach 2016/17.

[artykuły] [nawiąż kontakt]

Portal opieka.farm to niezależna i bezpłatna baza wiedzy. Pomóż ją współtworzyć komentując artykuły:
→ Widzisz błąd? Zaproponuj zmianę.
→ W opracowaniu zabrakło ważnego preparatu? Skomentuj i napisz jakiego.
→ Dysponujesz dobrym źródłem? Wklej link lub dodaj plik PDF.
Komentarz innego użytkownika był pomocny? Kliknij: PRZYDATNE!

Cytuj ten artykuł jako:
Paulina Gorol, i in.: Opioidowe leki przeciwbólowe + przykłady, Portal opieka.farm (https://opieka.farm/opracowania/opioidowe-leki-przeciwbolowe-przyklady/) [dostęp: 19 czerwca 2019]


Źródła:   [ + ]

Podziel się:
Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on whatsapp
Share on email

Powiązane opracowania:

Ten temat zawiera 2 odpowiedzi, ma 3 głosy, i został ostatnio zaktualizowany przez  Konrad Tuszyński 1 rok, 10 miesiące temu.

  • Autor
    Wpisy
  • #20589 Punkty: 0

    Paulina Gorol mgr farm.
    12 pkt.

    Opioidowe leki przeciwbólowe wykazują efekt analgetyczny poprzez aktywację receptorów opioidowych. Większość z opioidów wykazuje podobne działanie farmakologiczne, różniąc się między sobą przede wszystkim właściwościami farmakokinetycznymi.

    (…)

    [Czytaj cały artykuł tu: Opioidowe leki przeciwbólowe + przykłady]

    Zapraszam do dyskusji.

  • #22070 Punkty: 2

    Bartosz Bator mgr farm.
    11 pkt.

    Co do petydyny to jej wpływ na drogi żółciowe i nerkowe jest taki sam jak morfiny albo niewiele się od niej różni. Niestety mit, że nie powoduje ona skurczu mięśni gładkich jest często powielany- nawet w książkach do farmakologii. Wynika on z tego, że petydyna podczas badań in vitro była stosowana w dużo większych stężeniach niż są osiągane w organizmie człowieka, przez co uzyskiwano miejscowy efekt znieczulający i to on wprowadzał naukowców w błąd. Dodatkowo petydyna jest silniej emetogenna niż morfina co przy kolce żółciowej i wątrobowej jest efektem wyjątkowo niepożądanym. Dużo lepszym rozwiązaniem w tym wypadku jest buprenorfina.

     

    2 użytkowników uznało wpis za pomocny.
  • #22076 Punkty: 0

    Konrad Tuszyński mgr farm.
    1.2K pkt.

    Zgadza się. Poprawiam na:

    petydyna nie zwiększa ciśnienia w układzie moczowym i drogach żółciowych słabiej niż inne opioidy,[2] dlatego wbrew często powielanym mitom w podręcznikach akademickich, nie jest wcale lepszym wyborem od morfiny czy buprenorfiny w przypadku zwalczaniu bólu w kolce żółciowej i nerkowej[3]

Musisz być zalogowany aby odpowiedzieć na ten temat.

Nasze projekty
Partnerzy Pilotażu Opieki Farmaceutycznej
Partner Usługi Przegląd Lekowy Pilotaż opieki farmaceutycznej
Partner Usługi Przegląd Domowej Apteczki Pilotaż opieki farmaceutycznej
Partner Usług Pilotaż opieki farmaceutycznej
Partner Usług Pilotaż opieki farmaceutycznej