Oktenidyna jest związkiem antyseptycznym należącym do kationowych środków powierzchniowo czynnych. Wykazuje działanie wobec bakterii Gram-dodatnich oraz Gram-ujemnych, wirusów otoczkowych i grzybów. Wyróżnia się niską toksycznością, wysoką biozgodnością i stabilnością w szerokim zakresie pH, co jest szczególnie ważne w odniesieniu do różnych warunków gojenia się ran.^[1]

Dostępne w obrocie aptecznym preparaty z oktenidyna różnią się przede wszystkim postacią oraz dodatkiem innych składników. Te dwie cechy znacząco wpływają na możliwość wykorzystania danego preparatu w określonych wskazaniach. Sprawdźmy zatem jakie są formy preparatów i jakie dodatkowe substancje się w nich znajdują.

Dostępne formy i połączenia preparatów z oktenidyną

Oktenidyna wchodzi w skład zarówno leków OTC, leku na receptę, kosmetyków jak i wyrobów medycznych. Dostępna jest w postaci płynów, kremów, żeli, emulsji oraz pastylek twardych. Dobór odpowiedniej postaci leku jest uzależniony od zastosowania preparatu. Oktenidyna występuje najczęściej w połączeniu z:

• fenoksyetanolem,
• alkoholami alifatycznymi
• gliceryną

Zobacz też: Oktenidyna z fenoksyetanolem – Ścieżka rekomendacji

Podobieństwa i różnice

W obrocie aptecznym jest wiele preparatów zawierających oktenidynę, które różnią się m.in.:

• Statusem – oktenidyna jest składnikiem zarówno leku na receptę (Octeangin), leków OTC (Oktaseptal, Octenisept), wyrobów medycznych (Octenilin, Octenisan md) jak i kosmetyków (Actisept, Octedin). Zauważ, że kosmetyki z oktenidyną w składzie nie są przeznaczone do stosowania bezpośrednio na rany, a co najwyżej do pielęgnacji skóry wokół niej.
• Postacią farmaceutyczną – Preparaty z oktenidyną mają formę jako płynów, kremów, żeli, emulsji i pastylek twardych. Płyny zarejestrowane jako leki OTC są stosowane do odkażania ran, dezynfekcji przed zabiegami, ale mogą być również użyte do leczenia kandydozy pochwy czy płukania jamy ustnej. W obrocie aptecznym znajdują się specjalne aplikatory dopochwowe, np. do leku Octenisept. Z kolei przegląd systematyczny z 2022. roku wskazuje na skuteczność działania przeciwwirusowego płynów do płukania jamy ustnej z oktenidyną i fenoksyetanolem w stosunku do wirusa SARS-CoV-2.^[2] Jedyne dostępne w obrocie pastylki twarde z oktenidyną są stosowane w leczeniu stanów zapalnych jamy ustnej i gardła. Kremy i żele, w zależności od statusu i składników dodatkowych mogą być stosowane na rany, do pielęgnacji skóry wokół ran czy do dekontaminacji przedsionków nosa. Emulsja myjąca z oktenidyną stosowana jest do odkażania skóry przed zabiegami chirurgicznymi.
• Stężeniem – we wszystkich lekach OTC stężenie oktenidyny wynosi 1 mg/ml i jest to stężenie, dla którego działanie wobec bakterii, wirusów i grzybów zostało potwierdzone.^[3] W przypadku kosmetyków i wyrobów medycznych producenci nie podają dokładnych stężeń oktenidyny.
• Dodatkowymi składnikami – Oktenidyna w płynach do dezynfekcji ran łączona jest z fenoksyetanolem, z którym wykazuje synergistyczne działanie. Połączenie oktenidyny z fenoksyetanolem jest wysoce skuteczne oraz bezpieczne, co zostało potwierdzone w licznych badaniach.^[4] Połączenie to jest polecane przede wszystkim w przypadku ostrych, zanieczyszczonych ran pourazowych.^[5] Synergizm działania wykazuje również połączenie oktenidyny z alkoholami alifatycznymi, takimi jak propan-1-ol i propan-2-ol. Połączenie to również cechuje się wysoką skutecznością dezynfekcyjną.^[6] Za połączeniem tym przemawia utrzymujące się długo działanie oktenidyny oraz szerokie i natychmiastowe działanie alkoholi. Połączenie oktenidyny z alkoholami alifatycznymi lub detergentami jest przeznaczone do antyseptyki skóry, na przykład przed zabiegami chirurgicznymi. Dodatek etyloheksylogliceryny, pełniącego funkcję surfaktantu jest szczególnie korzystne w przypadku lewaseptyków. Dodatek surfaktantu pozwala na zmniejszenie napięcia powierzchniowego w ranie co pozwala nadestabilizację biofilmu bakteryjnego. Z kolei dołączenie glicerolu może skutkować dłuższym czasem działania składnika aktywnego.^[3] Glikol propylenowy dodawany do formulacji  wykazuje działanie zmiękczające i nawilżające naskórek. Hydroksyetyloceluloza pozwala na utworzenie na powierzchni rany stabilnego filmu i zapobiega utracie wody. Występujące w kosmetykach dodatki, takie jak wyciąg z nagietka, pantenol, bisabolol czy alantoina wykazują działanie przeciwzapalne, nawilżające i regenerujące.
• Dolną granicą wieku – Płyny z oktenidyną i fenoksyetanolem o statusie leku posiadają informację w ChPL o ich możliwości zastosowania u dzieci bez ograniczeń wiekowych, w tym do pielęgnacji pępka u noworodków. Od urodzenia może być również zastosowany kosmetyk Actisept, a od 6 m.ż. krem Octenisept.

Zobacz też: Czy zaleca się stosowanie antyseptyku na kikut pępowinowy? – Wyjaśniamy!

Zestawienie tabelaryczne preparatów z oktenidyną

Porównanie preparatów zawierających oktenidynę możemy znaleźć w tabeli poniżej. Zestawiono w niej nazwę preparatu, status produktu, postać, dawkę lub stężenie oktenidyny, inne substancje w składzie, przykładowe zastosowanie oraz wiek od jakiego preparat może być zastosowany (jeśli producent podaje taką informację).

Piśmiennictwo

1. Rzycki, M., Drabik, D., Szostak-Paluch, K., Hanus-Lorenz, B., & Kraszewski, S. (2021).: Unraveling the mechanism of octenidine and chlorhexidine on membranes: Does electrostatics matter? Biophysical Journal, 120(16), 3392–3408. https://doi.org/10.1016/j.bpj.2021.06.027⬏
2. Mendoza, J., Ubillús, B., Bolívar, G., Palacios, R., Lopez, P., Rodríguez, D., & Koecklin, K. (2022). Antiviral effect of mouthwashes against SARS-CoV-2: A systematic review. The Saudi dental journal, 10.1016/j.sdentj.2022.01.006. Advance online publication. https://doi.org/10.1016/j.sdentj.2022.01.006⬏
3. Hübner, N.-O., Siebert, J., & Kramer, A. (2010).: Octenidine Dihydrochloride, a Modern Antiseptic for Skin, Mucous Membranes and Wounds. Skin Pharmacology and Physiology, 23(5), 244–258.⬏⬏
4. Junka, A., Bartoszewicz, M., Smutnicka, D., Secewicz, A., & Szymczyk, P. (2014).: Efficacy of antiseptics containing povidone-iodine, octenidine dihydrochloride and ethacridine lactate against biofilm formed by Pseudomonas aeruginosa and Staphylococcus aureus measured with the novel biofilm-oriented antiseptics test. International wound journal, 11(6), 730–734. https://doi.org/10.1111/iwj.12057⬏
5. Kramer, A., Dissemond, J., Kim, S., Willy, C., Mayer, D., Papke, R., Tuchmann, F., & Assadian, O. (2018).: Consensus on Wound Antisepsis: Update 2018. Skin pharmacology and physiology, 31(1), 28–58. https://doi.org/10.1159/000481545⬏
6. Engelhart, S., Exner, M., & Simon, A. (2015).: In vitro study on the disinfectability of two split-septum needle-free connection devices using different disinfection procedures. GMS hygiene and infection control, 10, Doc17. https://doi.org/10.3205/dgkh000260⬏