Oktenidyna

Antyseptyk (środek odkażający) stosowany miejscowo w jamie ustnej i gardle, o działaniu przeciwbakteryjnym, przeciwgrzybiczym oraz przeciwwirusowym wobec wirusów otoczkowych. Dostępna zarówno na receptę (pastylki do ssania), jak i bez recepty (roztwór do płukania jamy ustnej), w preparatach jednoskładnikowych.

Występuje w dwóch postaciach o odmiennym przeznaczeniu: twardych pastylkach do ssania stosowanych w stanach zapalnych gardła oraz roztworze do płukania jamy ustnej wspomagającym higienę jamy ustnej.

Działanie oktenidyny

Oktenidyna jest środkiem antyseptycznym o budowie kationowo czynnej. Nie jest antybiotykiem – nie działa wybiórczo na pojedynczy szczep, lecz niszczy drobnoustroje przez uszkodzenie ich ściany i błony komórkowej, dzięki czemu obejmuje szerokie spektrum bakterii, grzybów i wirusów otoczkowych.

Jest związkiem nielotnym, który nie jest wchłaniany przez skórę ani nabłonek, dlatego działa wyłącznie miejscowo i utrzymuje się na błonie śluzowej przez kilka godzin.

Farmakologia

Oktenidyny dichlorowodorek to związek kationowo czynny, którego dwa centra kationowe nadają mu znaczne właściwości powierzchniowo czynne. Wchodzi w reakcję z elementami ściany i błony komórkowej drobnoustroju, prowadząc do zniszczenia czynności komórki.

Wywiera potwierdzone działanie antyseptyczne na bakterie, wirusy otoczkowe i grzyby, w tym na patogeny wywołujące zapalenie błony śluzowej jamy ustnej i gardła – bakterie gram-dodatnie i gram-ujemne, takie jak gronkowce, pneumokoki, Staphylococcus aureus i Pseudomonas aeruginosa, a także patogenne grzyby i drożdżaki, zwłaszcza Candida albicans^1,2.

W badaniach in vitro roztwór do płukania jamy ustnej wykazywał ponadto skuteczność wobec bakterii Gram-dodatnich, Gram-ujemnych i drożdży odpowiedzialnych za tworzenie płytki nazębnej³.

Farmakokinetyka

Brak jest danych dotyczących farmakokinetyki oktenidyny dichlorowodorku po podaniu doustnym u ludzi, ponieważ substancja słabo wchłania się przez błonę śluzową jamy ustnej i z przewodu pokarmowego, praktycznie nie osiągając krążenia ogólnoustrojowego^3,1.

Z tego powodu dystrybucja i metabolizm nie mają znaczenia klinicznego, a badania na zwierzętach wykazały, że po podaniu doustnym wydalanie następuje niemal całkowicie z kałem, a jedynie w ilościach śladowych z moczem^3,1.

Wskazania leków z oktenidyną

Wskazania zależą od postaci leku i jego kategorii dostępności – pastylki do ssania wydawane są na receptę, a roztwór do płukania jamy ustnej bez recepty.

Twarde pastylki do ssania (Laryngomedin, Octeangin) są wskazane do krótkotrwałego, uzupełniającego leczenia zapalenia błony śluzowej jamy ustnej i gardła z typowymi objawami, takimi jak ból, zaczerwienienie i obrzęk, u dorosłych i młodzieży w wieku od 12 lat^1,2.

Roztwór do płukania jamy ustnej (Octenisept oral mono) ma inne przeznaczenie – służy do czasowego zmniejszenia liczby bakterii w jamie ustnej oraz czasowego zahamowania tworzenia się płytki nazębnej w przypadku niedostatecznej higieny jamy ustnej, u dorosłych³.

Dawkowanie oktenidyny

Grupa	Dawka jednorazowa (odstęp)	Maksymalnie na dobę
Pastylki twarde – dorośli i młodzież od 12 lat	1 pastylka co 2–3 godziny	6 pastylek
Pastylki twarde – dzieci w wieku 0–11 lat	nie stosować	–
Roztwór do płukania – dorośli	10 ml (płukanie przez 30 sekund) 2 razy na dobę	20 ml (2 płukania)
Roztwór do płukania – dzieci i młodzież	nie stosować	–

Pastylkę należy ssać aktywnie i nieprzerwanie, przemieszczając ją w jamie ustnej aż do całkowitego rozpuszczenia, i nie stosować dłużej niż przez 4 dni^1,2.

Roztworem należy płukać jamę ustną przez 30 sekund, a po użyciu wypluć go, i nie stosować dłużej niż 5 dni³.

Środki ostrożności przy wydawaniu oktenidyny

Krótkotrwałe stosowanie

Preparaty z oktenidyną są przeznaczone wyłącznie do stosowania krótkotrwałego. Twardych pastylek nie należy stosować dłużej niż przez 4 dni, a jeśli objawy utrzymują się ponad 4 dni, zaleca się ponowną diagnostykę i ocenę leczenia^1,2. Roztworu do płukania jamy ustnej nie należy stosować dłużej niż 5 dni³.

Zawartość izomaltu

Twarde pastylki zawierają izomalt (2,57 g w pastylce) jako substytut cukru, który może działać lekko przeczyszczająco. Pacjenci z rzadkimi dziedzicznymi zaburzeniami związanymi z nietolerancją fruktozy nie powinni przyjmować tych pastylek^1,2.

Wyłącznie do stosowania powierzchniowego

Roztwór do płukania jamy ustnej jest przeznaczony wyłącznie do użytku powierzchniowego. Nie wolno podawać go w głąb tkanek za pomocą strzykawki lub kaniuli ze względu na ryzyko obrzęku lub martwicy tkanek, w szczególności nie należy nim płukać kieszonek przyzębnych, kanałów korzeniowych podczas zabiegów endodontycznych ani ropni jamy ustnej. Roztworu nie należy połykać i po płukaniu trzeba go wypluć, dlatego jest przeznaczony dla pacjentów potrafiących samodzielnie płukać jamę ustną. Należy również unikać kontaktu roztworu z oczami, a w razie kontaktu szybko i dokładnie przepłukać oczy wodą³.

Substancja pomocnicza roztworu

Roztwór do płukania jamy ustnej zawiera makrogologlicerolu hydroksystearynian, który może powodować reakcje skórne³.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Roztwór do płukania jamy ustnej nie ma wpływu lub wywiera nieistotny wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn³. Dla twardych pastylek nie przeprowadzono badań dotyczących wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn^1,2.

Interakcje oktenidyny

Dla twardych pastylek z oktenidyną nie przeprowadzono badań dotyczących interakcji. Istotne interakcje dotyczą roztworu do płukania jamy ustnej.

Anionowe środki do mycia zębów + oktenidyna

Oktenidyna może wchodzić w interakcje z anionowymi środkami obecnymi w produktach do mycia zębów i wykazuje z nimi niezgodność. Pasty i płyny do zębów należy stosować przed użyciem roztworu z oktenidyną, przepłukując wcześniej jamę ustną wodą, albo o innej porze dnia³.

Powidon jodowany + oktenidyna

Należy unikać jednoczesnego stosowania roztworu z oktenidyną i produktów zawierających powidon jodowany do stosowania w jamie ustnej, ponieważ może to powodować fioletowe lub brązowe zabarwienie jamy ustnej oraz miejscowe podrażnienie³.

Działania niepożądane oktenidyny

Zaburzenia smaku

Zaburzenia smaku są najczęstszym działaniem niepożądanym oktenidyny, a ich częstość zależy od postaci. Po płukaniu jamy ustnej roztworem są działaniem bardzo częstym (), zgłaszanym u około 21% pacjentów³. W przypadku twardych pastylek zaburzenia smaku (dysgeuzja) są działaniem częstym ()², a w charakterystyce jednego z preparatów opisano je jako element podrażnienia błony śluzowej o nieznanej częstości ()¹.

Przebarwienie języka i zębów oraz osady w jamie ustnej

Po zastosowaniu roztworu do płukania jamy ustnej łagodne i odwracalne przebarwienie zębów jest działaniem bardzo częstym (), a czasowe przebarwienie języka, osad na języku i w jamie ustnej, niedoczulica w jamie ustnej oraz nadwrażliwość zębów są działaniami częstymi ()³. W przypadku twardych pastylek przebarwienie języka ma nieznaną częstość ()^1,2.

Dolegliwości żołądkowo-jelitowe i podrażnienie błony śluzowej

W przypadku twardych pastylek ból brzucha, biegunka, nudności, suchość w jamie ustnej, wymioty, niestrawność i dyskomfort w nadbrzuszu są działaniami niezbyt częstymi ()², natomiast podrażnienie błony śluzowej jamy ustnej i żołądka ma nieznaną częstość ()^1,2. Po zastosowaniu roztworu do płukania jamy ustnej nudności, parestezje w jamie ustnej i nadmierne wydzielanie śliny są działaniami niezbyt częstymi ()³.

Ból głowy

Po zastosowaniu roztworu do płukania jamy ustnej ból głowy jest działaniem niezbyt częstym ()³.

Reakcje alergiczne

Reakcje alergiczne po twardych pastylkach z oktenidyną są działaniem o nieznanej częstości ()^1,2.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a oktenidyna

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych dane dotyczące stosowania oktenidyny u kobiet w ciąży są ograniczone. Twardych pastylek nie zaleca się w okresie ciąży ani u kobiet w wieku rozrodczym niestosujących skutecznej metody antykoncepcji, ponieważ ze względu na niepełne informacje nie można całkowicie wykluczyć zagrożenia dla płodu^1,2. Stosowanie roztworu do płukania jamy ustnej można rozważyć w okresie ciąży, jeśli jest to konieczne³.

Karmienie piersią a oktenidyna

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych stanowisko wobec karmienia piersią różni się między postaciami. Twardych pastylek nie należy stosować w okresie karmienia piersią, ponieważ brak jest wystarczających informacji o przenikaniu oktenidyny do mleka kobiecego i nie można wykluczyć zagrożenia dla karmionego dziecka^1,2. Roztwór do płukania jamy ustnej może być stosowany podczas karmienia piersią, ponieważ ekspozycja ogólnoustrojowa na oktenidynę jest minimalna i zakłada się, że nie przenika ona do mleka³.

Produkty handlowe z oktenidyną

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Laryngomedin	pastylki twarde 2,6 mg	Rp
Octeangin	pastylki twarde 2,6 mg	Rp
Octenisept oral mono	roztwór do stosowania w jamie ustnej 1 mg/ml	OTC