Czym są działania niepożądane i jak je dzielimy? – Wyjaśniamy!

Wiele pacjentów rezygnuje z kontynuacji, a nawet rozpoczęcia leczenia ze względu na działania niepożądane. Od czego zależy ich występowanie i czy możemy im zapobiec? Czy zdarzenie niepożądane jest tym samym?

Działaniem niepożądanym produktu leczniczego jest każde niekorzystne i niezamierzone działanie produktu leczniczego.¹ To szkodliwy objaw występujący w zakresie dawek terapeutycznych zgodnie ze wskazaniami. Efekt uboczny wynika z mechanizmu działania i nie zawsze wywołuje negatywny wpływ na pacjenta. Natomiast zdarzenie niepożądane jest rozumiane jako każde niekorzystne i niezamierzone zdarzenie wywołujące negatywne skutki podczas leczenia lub w trakcie badania klinicznego, ale nie zawsze ma związek przyczynowy ze stosowaniem tego produktu.

Działanie niepożądane dzielimy z uwagi na:

• typy reakcji,
• stopień nasilenia objawów,
• układy narządów (krwionośny, nerwowy, pokarmowy itd.),
• częstotliwość występowania.

Jak dzieli się działania niepożądane według typu reakcji?

Klasyfikacja literowa dzieli działania niepożądane według przyczyny wystąpienia. Obejmuje sześć grup, oznaczonych literami od A do F:

• A – reakcje zależne od dawki,
• B – reakcje niezależne od dawki,
• C – reakcje związane z przewlekłym stosowaniem,
• D – reakcje opóźnione w czasie
• E – reakcje związane z odstawieniem leku
• F – brak skuteczności leczenia.

W poniższej tabeli przedstawiono najważniejsze różnice pomiędzy poszczególnym klasami.

Typ działania niepożądanego	Opis działań niepożądanych	Przykłady
A	• najczęstsze i najlepiej poznane, • związane z mechanizmem, • możliwe do przewidzenia, • ustępują samoistnie lub po ostawieniu leku, • bardzo rzadko prowadzą do zgonu	• hipoglikemia po stosowaniu leków przeciwcukrzycowych, • kaszel po stosowaniu inhibitorów konwertazy angiotensyny, • uszkodzenie błony śluzowej przewodu pokarmowego po stosowaniu ibuprofenu
B	• występują rzadko, • wynikają z idiosynkrazji czy reakcji pseudoalergicznej, • nieprzewidywalne, • ustępują po przerwaniu stosowania, • często prowadzą do zgonu	• obrzęk naczyniowo-ruchowy • wstrząs anafilaktyczny • uogólniona pokrzywka
C	• wynikają z wyboru dawki i czasu terapii,	• choroba zakrzepowo-zatorowa po stosowaniu doustnych środków antykoncepcyjnych • uzależnienie od leków • osteoporoza po stosowaniu glikokortykosteroidów
D	• występują po miesiącach, a nawet latach przyjmowania leku	• rzekomobłoniaste zapalenie jelit po długotrwałej antybiotykoterapii • działania teratogenne talidomidu
E	• wynikają z nagłego zaprzestania terapii, • mogą prowadzić do nawrotu choroby	• zespół abstynencyjny po odstawieniu benzodiazepin • niedotlenienie mięśnia sercowego po ostawieniu β-adrenolityków
F	• oporność na daną terapię	• brak skuteczności antybiotykoterapii

Jak dzieli się działania niepożądane według stopnia nasilenia?

Ze względu na stopień nasilenia różnimy takie skutki uboczne jak:

• Stopień 1 – łagodny, niewymagający interwencji,
• Stopień 2 – umiarkowany, wymagający minimalnej interwencji,
• Stopień 3 – ciężki lub istotny z medycznego punktu widzenia, niezagrażający życiu, zaburzający prawidłowe funkcjonowanie, wymagający hospitalizacji,
• Stopień 4 – zagrażający życiu, wymagający pilnej interwencji,
• Stopień 5 – zgon spowodowany działaniem niepożądanym.²

Czym jest klasyfikacja MedDRA?

Klasyfikacja MedDRA (ang. Medical Dictionary for Regulatory Activities) jest systemem klasyfikacji terminologii medycznej, używanym głównie w kontekście działań i efektów niepożądanych. Jest używana do raportowania i analizowania zdarzeń niepożądanych w kontekście badań klinicznych, oceny bezpieczeństwa leków, monitorowania działań ubocznych oraz raportowania do organów regulacyjnych (np. FDA, EMA). Składa się z kilku poziomów szczegółowości, w tym:

• system Organu (SOC – System Organ Class) – najwyższy poziom klasyfikacji, odnoszący się do układów i narządów w organizmach ludzkich np. choroby układu oddechowego, choroby układu pokarmowego, choroby skóry i tkanki podskórnej,
• grupa terminów (HLT – High Level Term) – bardziej szczegółowy poziom, który grupuje terminy odnoszące się do określonych typów zdarzeń medycznych w obrębie danej klasy narządowej. Na przykład w obrębie „Chorób układu oddechowego” mogą występować grupy takie jak: zaburzenia oddychania czy choroby płuc,
• wysoko szczegółowy termin (LLT – Low Level Term) – najniższy poziom klasyfikacji, zawierający dokładne terminy odnoszące się do specyficznych objawów lub chorób np. kaszel, zadyszka, astma.

Przykłady klasyfikacji przedstawiono w tabeli poniżej.

Działanie niepożądane	Klasyfikacja układów i narządów MedDRA
Nadwrażliwość	Zaburzenia układu immunologicznego
Bezsenność	Zaburzenia psychiczne
Światłowstręt	Zaburzenia oka
Nadmierna potliwość	Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej