Jodopowidon

Antyseptyk (środek odkażający) do stosowania miejscowego, w charakterystykach produktów leczniczych nazywany również powidonem jodowanym. Jest kompleksem powidonu (syntetycznego polimeru) z jodem cząsteczkowym o szerokim spektrum działania wobec bakterii, grzybów, wirusów i pierwotniaków. Dostępny bez recepty, w preparatach jednoskładnikowych.

Występuje w dwóch postaciach o odmiennym przeznaczeniu: w roztworach na skórę do dezynfekcji skóry, błon śluzowych i rąk oraz zaopatrywania ran, a także w maści do miejscowego leczenia oparzeń, ran i zakażeń skóry.

Działanie jodopowidonu

Jodopowidon nie jest antybiotykiem – nie działa wybiórczo na pojedynczy szczep, lecz niszczy drobnoustroje przez utlenianie kluczowych struktur ich komórek, dzięki czemu obejmuje szerokie spektrum bakterii, grzybów, wirusów i niektórych pierwotniaków. Sam powidon nie ma żadnej wewnętrznej aktywności przeciwbakteryjnej – pełni rolę magazynu, z którego stopniowo uwalniany jest czynny jod.

Brązowe zabarwienie preparatu sygnalizuje jego skuteczność, a zauważalny ubytek koloru oznacza utratę działania. W ciągu ponad 60 lat stosowania nie obserwowano rozwoju oporności drobnoustrojów na jodopowidon, a oporność na antybiotyki nie wpływa na wrażliwość mikrobów na tę substancję.

Farmakologia

Jodopowidon to kompleks powidonu i cząsteczkowego jodu w postaci I2, działający jak zasobnik, z którego nieprzerwanie uwalniany jest jod. Gdy preparat wchodzi w kontakt ze skórą i błonami śluzowymi, wolny jod dysocjuje z kompleksu i wywiera szybkie działanie niszczące drobnoustroje, podczas gdy forma związana z polimerem stanowi magazyn. Stopniowe uwalnianie zmniejsza właściwości drażniące wolnego jodu przy zachowaniu wysokiej skuteczności¹.

Wolny jod szybko przenika komórki mikroorganizmów i atakuje kluczowe grupy białek, aminokwasów, nukleotydów i wolnych kwasów tłuszczowych, utleniając grupy tiolowe, sulfhydrylowe i hydroksylowe w ich enzymach i białkach strukturalnych. Kompleks jest skuteczny przy pH w zakresie od 2 do 7².

Jodopowidon wykazuje szybkie działanie przeciwbakteryjne wobec bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych, przeciwgrzybicze i wirusobójcze wobec wirusów otoczkowych i bezotoczkowych¹. Spektrum obejmuje także prątki, grzyby (zwłaszcza Candida) i niektóre pierwotniaki, przy czym zarodniki bakteryjne oraz część gatunków wirusów wymagają do eliminacji dłuższego czasu działania³.

Farmakokinetyka

Jodopowidon stosowany miejscowo wchłania się w niewielkim stopniu. Wielkość wchłaniania jodu zależy od typu skóry, czasu stosowania i leczonej powierzchni – minimalna jest przy podaniu na nieuszkodzoną skórę, a zwiększa się przy stosowaniu na skórę pozbawioną naskórka, owrzodzenia, błony śluzowe o wysokiej zdolności wchłaniania oraz duże powierzchnie. Do krążenia przedostają się jedynie nieznaczące ilości powidonu, który po podaniu miejscowym nie przenika przez barierę krew-mózg ani przez łożysko¹.

Wchłonięty jod jest rozprowadzany po organizmie z krwią, a jego część (około 30%) jest wychwytywana przez tarczycę do tworzenia hormonów. Jod przenika przez łożysko i do mleka. W metabolizmie jod jest redukowany do jodków i kumulowany w komórkach pęcherzykowych tarczycy dzięki symporterowi sodowo-jodowemu (NIS), a metabolizm samego powidonu jest minimalny (poniżej 0,3%)¹.

Niewykorzystany w tarczycy jod jest wydalany głównie z moczem, a powidon usuwany jest przez nerki, w niewielkiej części z żółcią. Okres półtrwania (t_½) jodu wynosi 6,22 godziny przy klirensie około 872 ml/godzinę¹. Wzrost stężenia jodu we krwi po zastosowaniu preparatu jest zwykle tylko przejściowy, a przy prawidłowej czynności tarczycy nadmiar jodu jest wydalany z moczem bez zmian hormonalnych wymagających leczenia³.

Wskazania leków z jodopowidonem

Wszystkie preparaty z jodopowidonem są wydawane bez recepty, a wskazania różnią się w zależności od postaci.

Roztwory na skórę służą do dezynfekcji skóry przed iniekcją, pobraniem krwi, biopsją igłową, transfuzją oraz przed zabiegami chirurgicznymi, a także do antyseptyki błon śluzowych, aseptycznego zaopatrywania ran i leczenia zakażeń bakteryjnych i grzybiczych. Stosuje się je również do całkowitej lub częściowej dezynfekcji pacjenta przed operacją w postaci kąpieli antyseptycznej¹. Roztwór o mniejszym stężeniu jest ponadto wskazany do antyseptyki ran (odleżyn, owrzodzeń goleni), oparzeń i chorób skóry z zakażeniem oraz do higienicznej i chirurgicznej dezynfekcji rąk³.

Maść jest wskazana w miejscowym leczeniu oparzeń, ran, otarć, owrzodzeń troficznych i zakażeń skóry².

Dawkowanie jodopowidonu

Postać i grupa	Sposób stosowania
Roztwór na skórę – dezynfekcja skóry przed iniekcją, pobraniem krwi, biopsją	roztwór nierozcieńczony nakładany na nieuszkodzoną skórę na 1–2 minuty
Roztwór na skórę – zaopatrywanie ran, błony śluzowe, zakażenia	roztwór 10% (rozcieńczenie 1:10)
Roztwór na skórę – kąpiel antyseptyczna przed operacją	roztwór 1% (1:100), rozprowadzić po ciele na co najmniej 2 minuty, spłukać
Roztwór na skórę – higieniczna dezynfekcja rąk	3 ml wcierane w skórę rąk przez 1 minutę
Roztwór na skórę – chirurgiczna dezynfekcja rąk	2 x 5 ml wcierane przez 5 minut
Maść – dorośli	8–9 ziaren grochu raz na dobę lub 4,5 ziarna grochu 2 razy na dobę, nie dłużej niż 7 dni
Maść – dzieci 2–5 lat	do 1 ziarna grochu na dobę
Maść – dzieci 6–8 lat	do 2 ziaren grochu na dobę
Maść – dzieci 9–13 lat	do 3 ziaren grochu na dobę
Maść – dzieci 14–18 lat	do 5 ziaren grochu na dobę

Roztwór rozcieńczony należy przygotowywać bezpośrednio przed zastosowaniem, a preparaty stosować wyłącznie zewnętrznie¹. Maść nakłada się na oczyszczoną i osuszoną skórę, a w razie potrzeby ranę można pokryć opatrunkiem².

Istotne przeciwwskazania do stosowania jodopowidonu

Zaburzenia czynności tarczycy

Preparaty z jodopowidonem są przeciwwskazane u pacjentów z zaburzeniami czynności tarczycy ze względu na wchłanianie jodu^1,2. Przeciwwskazaniem jest nadczynność tarczycy oraz inne ujawnione choroby tego gruczołu³.

Opryszczkowate zapalenie skóry Duhringa

Jodopowidonu nie wolno stosować u pacjentów z opryszczkowatym zapaleniem skóry (chorobą Duhringa)^1,2,3.

Terapia jodem promieniotwórczym

Preparatów z jodopowidonem nie należy stosować przed podaniem jodu radioaktywnego, w jego trakcie ani po nim, ponieważ wchłonięty jod uniemożliwia leczenie i badania diagnostyczne tarczycy z użyciem radiojodu^1,2,3.

Noworodki i niemowlęta

Roztwór i maść Betadine są przeciwwskazane u noworodków i niemowląt przed ukończeniem 1. roku życia, a u dzieci w wieku poniżej 2 lat nie są zalecane^1,2.

Niewydolność nerek

Roztwór Betadine na skórę jest przeciwwskazany u pacjentów z niewydolnością nerek¹.

Środki ostrożności przy wydawaniu jodopowidonu

Ograniczenie stosowania na dużych powierzchniach i długotrwałego

Długotrwałe stosowanie jodopowidonu, zwłaszcza na dużych powierzchniach, błonach śluzowych, rozległych ranach i oparzeniach, prowadzi do wchłonięcia znaczących ilości jodu i grozi zaburzeniami czynności tarczycy. U pacjentów z wolem guzkowym, po chorobie tarczycy lub predysponowanych do nadczynności tarczycy nie należy stosować preparatu długotrwale ani na powierzchni większej niż 10% ciała, a przez 3 miesiące po leczeniu kontrolować objawy nadczynności tarczycy³.

Niewydolność nerek

Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów ze współistniejącą niewydolnością nerek².

Dzieci

U noworodków i dzieci do 6. miesiąca życia stosowanie roztworu Braunol powinno być bardzo ograniczone ze względu na ryzyko niedoczynności tarczycy, a po zastosowaniu należy przeprowadzić badanie czynności tarczycy³.

Ryzyko reakcji skórnych przy gromadzeniu się roztworu

Podczas przygotowania do operacji należy unikać gromadzenia się roztworu pod pacjentem, ponieważ przedłużona ekspozycja może wywołać podrażnienie, rzadziej ciężkie reakcje skórne, a nawet chemiczne oparzenia skóry¹. W razie podrażnienia skóry, kontaktowego zapalenia skóry lub nadwrażliwości należy zaprzestać stosowania preparatu².

Przebarwienia skóry i barwienie tekstyliów

Jodopowidon może powodować przejściowe przebarwienia skóry w miejscu aplikacji, wynikające z koloru preparatu². Właściwości utleniające mogą powodować korozję metali, a odwracalne przebarwienia tekstyliów można usunąć ciepłą wodą z mydłem, a trudniejsze plamy roztworem amoniaku lub tiosiarczanu sodu¹.

Unikanie kontaktu z oczami i podgrzewania

Należy unikać kontaktu preparatu z oczami, a po dostaniu się do oka płukać je dużą ilością bieżącej wody przez 10–15 minut i skierować pacjenta do okulisty¹. Preparatu nie należy podgrzewać przed nałożeniem².

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Jodopowidon nie wpływa na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn^1,2,3.

Interakcje jodopowidonu

Enzymatyczne produkty do leczenia ran + jodopowidon

Jednoczesne stosowanie jodopowidonu z enzymatycznymi produktami do leczenia ran może zmniejszać skuteczność obu preparatów wskutek utlenienia składników enzymatycznych^1,3.

Nadtlenek wodoru, srebro i taurolidyna + jodopowidon

Nadtlenek wodoru, produkty zawierające srebro oraz taurolidyna mogą wchodzić w interakcje z kompleksem powidonu i jodu i wzajemnie osłabiać jego działanie, dlatego należy unikać ich jednoczesnego stosowania. Dotyczy to również kontaktu z biżuterią zawierającą srebro^1,2.

Rtęć + jodopowidon

Produktów zawierających rtęć nie wolno stosować jednocześnie z jodopowidonem ani krótko po nich ze względu na tworzenie się żrącego związku jodu i rtęci, który może uszkadzać skórę. W preparatach Betadine łączne stosowanie z rtęcią jest przeciwwskazane^1,3.

Oktenidyna + jodopowidon

Preparaty z jodopowidonem zastosowane przed produktami antyseptycznymi zawierającymi oktenidynę lub po nich mogą powodować przemijające przebarwienie skóry².

Lit + jodopowidon

Należy unikać długotrwałego stosowania jodopowidonu, zwłaszcza na dużych powierzchniach, u pacjentów leczonych litem, ponieważ wchłonięcie dużych ilości jodu może wywołać przemijającą niedoczynność tarczycy^1,3.

Alkalia, kwas garbnikowy i środki redukujące + jodopowidon

Jodopowidonu nie należy stosować jednocześnie z produktami zawierającymi alkalia lub kwas garbnikowy¹, ani ze środkami redukującymi i solami metali alkalicznych².

Wpływ na testy diagnostyczne

Utleniające działanie jodopowidonu może dawać fałszywie dodatnie wyniki niektórych badań laboratoryjnych (np. oznaczania hemoglobiny lub glukozy w kale i moczu)¹. Wchłanianie jodu zmniejsza wychwyt jodu przez tarczycę i może zaburzać badania diagnostyczne tego narządu, dlatego przed nowym scyntygramem tarczycy należy zachować przerwę po zakończeniu leczenia².

Działania niepożądane jodopowidonu

⚠ Reakcje nadwrażliwości i reakcje anafilaktyczne

Nadwrażliwość, w tym kontaktowe zapalenie skóry z rumieniem, niewielkimi pęcherzami i świądem, występuje rzadko (), a reakcja anafilaktyczna bardzo rzadko ()^1,2. Dla preparatu Braunol alergiczne reakcje skórne, w tym późna alergia kontaktowa z podrażnieniem, swędzeniem i pieczeniem, oraz reakcje anafilaktyczne są działaniami bardzo rzadkimi ()³.

⚠ Zaburzenia czynności tarczycy

Nadczynność tarczycy, czasami z objawami takimi jak tachykardia lub niepokój ruchowy, jest działaniem bardzo rzadkim (), a niedoczynność tarczycy ma nieznaną częstość ()^1,2. Zaburzenia czynności tarczycy (nadczynność lub niedoczynność) mają nieznaną częstość () i pojawiają się, gdy znaczące ilości jodu przedostają się do organizmu wskutek długotrwałego stosowania, na przykład w leczeniu rozległych ran i oparzeń³.

Obrzęk naczynioruchowy i przebarwienia skóry

Obrzęk naczynioruchowy jest działaniem bardzo rzadkim (), a przebarwienia skóry mają nieznaną częstość ()^1,2.

⚠ Zaburzenia elektrolitowe i kwasica metaboliczna

Zaburzenia elektrolitowe i kwasica metaboliczna mają nieznaną częstość ()^1,2. Zaburzenia osmolarności elektrolitów i surowicy krwi oraz ciężka kwasica metaboliczna mają nieznaną częstość () i wynikają z resorpcji dużych ilości jodopowidonu, np. podczas leczenia oparzeń³.

⚠ Zaburzenia czynności nerek

Ostra niewydolność nerek, nieprawidłowa osmolarność krwi i zaburzenia czynności nerek mają nieznaną częstość ()^1,2. Dla preparatu Braunol niewydolność nerek ma nieznaną częstość ()³.

⚠ Chemiczne oparzenie skóry

Chemiczne oparzenie skóry ma nieznaną częstość () i może wystąpić na skutek gromadzenia się roztworu w czasie przygotowywania pacjenta do operacji¹.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a jodopowidon

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych wchłonięty jod przenika przez łożysko, a u potomstwa matek otrzymujących jod w ciąży obserwowano zaburzenia czynności tarczycy, w tym wrodzoną niedoczynność tego narządu. Należy unikać stosowania jodopowidonu, chyba że oczekiwane korzyści dla matki przewyższają potencjalne ryzyko dla płodu i noworodka lub gdy bezpieczniejsze zamienniki są niedostępne^1,2. Stosowanie preparatu Braunol, szczególnie od 3. miesiąca ciąży, powinno być bardzo ograniczone i tylko według ścisłych wskazań, a po zastosowaniu zaleca się badanie czynności tarczycy dziecka³.

Karmienie piersią a jodopowidon

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych wchłonięty jod przenika do mleka kobiecego, dlatego należy unikać stosowania jodopowidonu, chyba że oczekiwane korzyści dla matki przewyższają potencjalne ryzyko dla noworodka^1,2. Stężenie jodków w mleku może wzrastać w większym stopniu niż w surowicy, dlatego preparat Braunol w okresie karmienia piersią należy stosować w bardzo ograniczonym zakresie, zachowując ostrożność, aby nie dopuścić do przypadkowego przedostania się preparatu do ust dziecka z leczonych części ciała matki³.

Produkty handlowe z jodopowidonem

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Betadine	maść 100 mg/g	OTC
Betadine	roztwór na skórę 100 mg/ml	OTC
Braunol	roztwór na skórę 75 mg/ml	OTC