Osłabienie odporności – rozpoznanie w aptece, leki OTC, objawy alarmowe

Odporność jest naturalnym systemem obronnym organizmu, a jej osłabienie najczęściej utożsamiane jest z nawracającymi infekcjami. W celu poprawy odporności stosowane są substancje immunomodulujące, czyli wzmacniające odpowiedź układu immunologicznego, które przyjmuje się przede wszystkim po to, aby skrócić czas choroby lub zmniejszyć częstość występowania infekcji.

Warto pamiętać, że nawracające infekcje najczęściej nie oznaczają niedoborów odporności, a mogą wynikać po prostu z częstego kontaktu z patogenami (np. w przypadku dzieci, które chodzą do przedszkola czy żłobka). Ponadto osoba dorosła choruje na przeziębienie średnio 2–4 razy, a dzieci 6–8 razy w roku, co nie jest oznaką do niepokoju (Elias i Fishman, 2015).

Niedobory odporności (błędy odporności) to choroby wynikające z upośledzenia funkcjonowania układu immunologicznego. Wyróżnia się:^[1]

• pierwotne niedobory odporności (PNO) – określane również jako wrodzone błędy odporności, są spowodowane genetycznie uwarunkowanymi defektami układu immunologicznego. Prowadzą one do powstania alergii, chorób autoimmunizacyjnych, nowotworów, obrzęków naczynioruchowych, ziarniniaków czy zapaleń naczyń
• wtórne niedobory odporności (WNO) – nie mają podłoża genetycznego i nie są jednostkami ściśle zdefiniowanymi. Są to różnorodne zaburzenia pracy układu odpornościowego. Często ustępują, jeśli zniknie ich przyczyna.

Objawy

Osłabienie odporności najczęściej będzie utożsamiane z nawracającymi infekcjami, a niekiedy może o nim świadczyć ponowne pojawienie się opryszczki wargowej.

Zakażenia u osób z osłabieniem odporności często, mają charakter przewlekły lub nawracający, a ponadto ich przebieg może być ciężki i długotrwały. U takich pacjentów może wystąpić również oporność na standardową antybiotykoterapię.

Objawy alarmowe

Pacjenta należy skierować do lekarza, jeśli pojawiające się infekcje cechują się dużą częstotliwością lub nasileniem, a także brakiem właściwej reakcji na stosowane formy leczenia.

Przyczyny

PNO ma podłoże genetyczne, natomiast WNO może wynikać z takich czynników jak:^[1]

• leczenie immunosupresyjne – cytostatyki, immunochemioterapia, chemioterapia, radioterapia
• zakażenia – wirusowe (HIV, odra, herpeswiry (HSV, VZV, EBV, CMV), grypa, enterowirusy, wrodzona różyczka, bakteryjne (w tym prątkami) oraz pasożytnicze (malaria, leiszmanioza),
• nowotwory –  przewlekła białaczka limfocytowa, chłoniak Hodgkina, chłoniaki nie‑Hodgkina, ostre białaczki, a także nowotwory lite
• zaburzenia metaboliczne – w przebiegu cukrzycy, niewydolności nerek, dializoterapii, niewydolności lub marskości wątroby, niedożywienia czy wyniszczenia
• choroby autoimmunologiczne – toczeń rumieniowaty układowy czy reumatoidalne zapalenie stawów,
• czynniki środowiskowe – promieniowanie jonizujące, kontakt z toksycznymi związkami chemicznymi, nadużywanie alkoholu, palenie tytoniu.

Ponadto obniżenie odporności może wystąpić w przebiegu ciąży, starzenia się organizmu, przetaczanie krwi a nawet w przypadku braku śledziony lub upośledzenia jej funkcji.

Różnicowanie

W celu ustalenia przyczyny osłabienie odporności niezbędna jest specjalistyczna diagnostyka i przeprowadzenie odpowiednich badań laboratoryjnych.

Epidemiologia

Pierwotne niedobory odporności dotyczą 1–2% populacji, a roczna zapadalność w Europie wynosi 1,4–10,1 na 100 000 żywych urodzeń. W Polsce szacuje się ok. 20 000 osób z PNO, z czego większość (około 80%) nie jest świadoma swojej choroby.

Wtórne niedobory odporności, w tym humoralne, występują około 30 razy częściej niż PNO, ale rzadko są diagnozowane. Ich częstość zależy od choroby podstawowej oraz rodzaju i czasu trwania leczenia, a zwłaszcza w przebiegu nowotworów zapadalność stale rośnie ze względu na wzrost częstości nowotworów oraz coraz częstsze stosowanie leków immunosupresyjnych i terapii przeciwnowotworowych ukierunkowanych molekularnie.^[1]

Leczenie przyczynowe

Leki OTC

Wśród substancji, które można polecić pacjentom z osłabieniem odporności można zarekomendować:

• cynk – przegląd systematyczny z 2017 roku wykazał, że niedobory cynku mogą zwiększać podatność pacjentów na infekcje.^[2] Metaanaliza z 2020 roku wykazała, że suplementacja cynku może skrócić czas trwania przeziębienia o 2,25 dnia.^[3] Według metaanalizy z 2017 roku stosowanie preparatów z cynkiem może skrócić czas trwania przeziębienia o 33%^[4] Warto pamiętać o korzyściach płynących z suplementacji cynku u osób starszych. Według badania klinicznego z randomizacją z 2007 roku przeprowadzonego na grupie osób w wieku 55–87 lat suplementacja glukonianu cynku wpływa na zmniejszenie częstości infekcji w porównaniu z grupą przyjmującą placebo
• kwasy omega-3 – badania na zwierzętach wykazały korzystny wpływ podawania kwasu dokozaheksaenowego (DHA) na wytwarzanie IFN-y i IL-10 przez komórki odpornościowe,^[5] jednak efekt u człowieka jest niewiadomy ze względu na brak badań klinicznych
• selen – niedobory selenu mogą prowadzić do znacznego spadku odporności na skutek m.in. zmniejszenia aktywności limfocytów T i makrofagów. Selen wykazuje również dużą aktywność antyoksydacyjną.^[6] Badanie kliniczne z 2004 roku wykazało, że suplementacja selenu u osób dorosłych mogła wpłynąć na poprawę funkcji układu immunologicznego
• witamina C – przegląd Cochrane z 2013 roku wykazał, że regularna suplementacja witaminą C w dawce 200 mg na dobę w niewielkim, ale istotnym stopniu skraca czas trwania objawów przeziębienia. Efekt ten nie został zaobserwowany, gdy podawanie witaminy rozpoczęto już po wystąpieniu objawów. Witamina C charakteryzuje się bardzo dobrym profilem bezpieczeństwa, dlatego można rutynowo rekomendować jej suplementację pamietając o właściwych,nie za wysokich porcjach^[7]
• witamina D – Istnieją dowody potwierdzające wpływ witaminy D na prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego. W przeglądzie systematycznym z 2011 roku wykazano, że witamina D może odgrywać rolę w zapobieganiu zakażeniom i odgrywać pewną rolę w terapii wspomagającej w czasie infekcji wirusowych, bakteryjnych i grzybiczych.^[8] Metaanaliza z 2017 roku wykazała, że suplementacja witaminy D zmniejszała ryzyko rozwoju ostrej infekcji dróg oddechowych. Największe korzyści z suplementacji odnieśli pacjenci z dużym niedoborem witaminy D^[9]

Leki na receptę

Spośród wielu substancji immunomodulujących jedynie nieswoiste szczepionki bakteryjne, dostępne na receptę, mają udowodnioną skuteczność (Yin i in., 2018). Aktualnie nie dysponujemy mocnymi danymi, które potwierdzałyby działanie innych składników.

W celu wzmocnienia odporności można zastosować dostępne na receptę nieswoiste szczepionki bakteryjne (np. Broncho-Vaxom, Ismigen, Luivac, Polyvaccinum Mite). Stosuje się je zapobiegawczo i wówczas leczenie należy rozpocząć w czasie wolnym od infekcji, ale również w celu wspomagania działania innych leków (np. antybiotyków), skrócenia czasu trwania i nasilenia objawów.

Wydając nieswoiste szczepionki bakteryjne, warto poinformować pacjenta, że w przypadku, gdy wystąpi wysoka gorączka lub pojawi się napad astmy, leczenie należy przerwać.

Czynniki ryzyka

Czynniki ryzyka niedoborów odporności obejmują uwarunkowania genetyczne, przewlekłe choroby i infekcje, stosowanie leków immunosupresyjnych, czynniki środowiskowe i styl życia oraz skrajny wiek, zarówno niemowlęcy, jak i podeszły.

Preparaty wspomagające

Preparaty na wsparcie odporności mogą zawierać takie składniki jak:

• beta-glukany – betaglukany to polisacharydy pozyskiwane z drożdży Saccharomyces cerevisiae, grzybów i niektórych bakterii i w zależności od źródła swojego pochodzenia  oraz swojej formy mogą różnić się wpływem na organizm. Suplementacja nierozpuszczalnego (1,3)-(1,6)beta-glukanu z drożdży wzmacnia działanie układu odpornościowego w walce z patogenami,^[10] może również zmniejszyć czas trwania i ciężkość infekcji górnych dróg oddechowych, jednak nie zostało to udowodnione w badaniach klinicznych^[11]
• izoprynozyna – po podaniu izoprynozyny (pranobeksu inozyny) obserwuje się zwiększoną produkcję cytokin i limfocytów T,^[12] Mechanizm działania przeciwbakteryjnego laktoferyny jest związany najprawdopodobniej z jej bardzo dużym powinowactwem do jonów żelaza. Laktoferyna odwracalnie wiąże się z nimi, tworząc kompleksy i zmniejszając pulę żelaza dostępnego dla bakterii. Dodatkowo może ona łączyć się ze ścianą komórkową bakterii, prowadząc do jej uszkodzenia, a także zaburzać ich metabolizm.^[13] Laktoferyna wykazuje również aktywność wobec wirusów DNA i RNA, w tym rotawirusów oraz wirusa opryszczki pospolitej.^[14] W małym polskim badaniu klinicznym z 2001 roku wykazano skuteczność suplementacji 20 mg laktoferyny w regulacji odpowiedzi immunologicznej u dorosłych pacjentów.
• wyciąg z jeżówki purpurowej – stosowanie u dzieci preparatów z wyciągiem z jeżówki może zmniejszać ryzyko wystąpienia przeziębienia, skrócić czas trwania choroby oraz potrzebę przyjęcia leków przeciwgorączkowych i antybiotyków,^[15][16], jednak brak twardych dowodów na skuteczność w profilaktyce zachorowań u dzieci. Badanie z 2003 roku przeprowadzone z udziałem ponad 500 dzieci w wieku od 2-11 lat  wykazało, że wyciąg z jeżówki nie jest skuteczny w leczeniu przeziębienia, a jego stosowaniu może towarzyszyć wysypka u dziecka.
• wyciąg z owoców czarnego bzu – istnieje wiele niewielkich badań klinicznych potwierdzających skuteczność bzu czarnego w łagodzeniu objawów grypy. Czytaj też: Bez czarny (Sambucus nigra L.)
• wyciąg z pelargonii afrykańskiej – w leczeniu objawów grypy i przeziębienia może pomóc w kaszlu oraz odkrztuszaniu plwociny,^[17] jednak nie wykazano jego działania w profilaktyce zachorowań. Mimo to pelargonia jest obecnie bardzo popularnym dodatkiem do syropów na odporność dla dzieci.

Leki w ciąży

W ciąży na wsparcie odporności możesz polecić takie substancje jak:

• witamina C (w: Prenalen Protecta){ Polski Lek. (2024). Prenalen PROTECTA saszetki – suplement diety o smaku malinowym z suchym wyciągiem z czosnku, wspierający układ odpornościowy w czasie ciąży i karmienia piersią [Opis produktu]. Pobrane z https://polskilek.pl/produkty/prenalen-saszetki/ }}
• witamina D (w: Omegamed Optima Start)^[18]
• kwasy omega (w: Omegamed Optima Start)^[18]
• cynk (w: Activlab Pharma MultiVit Pregna, w: Falvit Mama)^[19]
• laktoferyna (w: Prenatal Duo)^[20]

Leki w czasie karmienia piersią

W czasie laktacji na wsparcie odporności możesz polecić takie substancje jak:

• kwasy omega (w: Prenatal Lakto, w: Omegamed Optima Forte)^[21][22]
• witamina D (w: Prenatal Lakto)^[21]
• witamina C (w: Prenalen Protecta)^[23]
• cynk (w: Falvit Mama)^[19]

Preparaty dla dzieci

Dla dzieci można zarekomendować:

• od 2. tyg. ż. – witamina D^[24]
• od 4. tyg. ż. –tran^[25]
• od 1. r.ż. – inozyna^[26]
• od 3 r.ż. – olej z wątroby rekina,^[27] witamina C,^[28] cynk^[28]
• od 4. r.ż. – kwasy omega-3^[29]
• od 6. r.ż. – wyciąg z czarnego bzu^[30]

Wskazówki praktyczne

Zadaj pacjentowi następujące pytania:

• Ile infekcji w ciągu roku zdarza się pacjentowi?
• Czy oprócz infekcji pojawia się opryszczka wargowa?
• Czy infekcje odpowiadają na stosowane leczenie?
• Czy pacjent stosuje jakieś leki, w tym immunosupresyjne?

Postępowanie niefarmakologiczne

Do ważnych elementów zapobiegania infekcjom oraz zapewnienia prawidłowego działania układu odpornościowego należą podstawowe zasady zdrowego stylu życia, m.in.:

• odpowiednia ilość snu (minimum 7 godz.),
• prawidłowa dieta, bogata w warzywa i owoce,
• regularna aktywność fizyczna,
• odpowiednia higiena i częste mycie rąk.

W badaniu na temat wpływu odpowiedniej ilości snu na odporność organizmu udowodniono, że osoby, które spały mniej niż 5 godz. były bardziej narażone na rozwój przeziębienia niż te, które spały więcej niż 7 godz. na dobę (Prather i in., 2015).

Profilaktyka

Kluczowymi elementami pozwalającymi na utrzymanie odporności jest:^[31]

• dieta – dobrze zbilansowana dieta bogata w warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, ryby, oleje roślinne i orzechy może wpłynąć pozytywnie na stan układu immunologicznego^[32]
• aktywność fizyczna – badanie obserwacyjne z 2011 roku wykazało, że ryzyko rozwoju infekcji dróg oddechowych u osób ćwiczących co najmniej 5 dni w tygodniu jest prawie o połowę niższe niż u osób preferujących siedzący tryb życia.^[33] Jednak nie należy przesadzać, ponieważ okazuje się, że zbyt intensywny wysiłek fizyczny może zwiększać prawdopodobieństwo wystąpienia infekcji.^[34] Zgodnie z rekomendacjami WHO dorośli powinni podejmować aktywność fizyczną o umiarkowanej intensywności 150–300 minut tygodniowo
• sen – w badaniu klinicznym z 2015 roku udowodniono, że u osób śpiących co najmniej 7 godzin na dobę ryzyko infekcji jest 4 razy niższe niż u osób śpiących mniej niż 6 godzin na dobę^[35]
• unikanie stresu – badanie z 2012 roku udowodniło, że u osób bardziej narażonych na stres poziom cytokin prozapalnych był wyższy i były one dwa razy bardziej narażone na infekcje niż osoby prowadzące spokojniejszy tryb życia^[36]

Polecana literatura

Temat osłabienia odporności omówiono szerzej w następujących pozycjach literaturowych:

• Leki pierwszego wyboru WYDANIE IV – Wydawnictwo Farmaceutyczne
• 150+ leków OTC, które musi znać farmaceuta – Wydawnictwo Farmaceutyczne
• Porady farmaceutyczne. Co przekazać pacjentowi podczas wydawania leku Rx i OTC?

Piśmiennictwo

1. Siedlar, M., Roliński, J., Sacha, T., & Rutkowska-Zapała, M. (2025). Niedobory odporności – informacje podstawowe (VI.I.1). W: A. Szczeklik (red.), Interna Szczeklika – duży podręcznik. Medycyna Praktyczna.⬏⬏⬏
2. Maywald, M., Wessels, I., Rink, L. (2017).: Zinc Signals and Immunity. International journal of molecular sciences, 18(10), 2222 https://www.mdpi.com/1422-0067/18/10/2222 ⬏
3. Wang, M. X., Win, S. S., & Pang, J. (2020). Zinc Supplementation Reduces Common Cold Duration among Healthy Adults: A Systematic Review of Randomized Controlled Trials with Micronutrients Supplementation. The American journal of tropical medicine and hygiene, 103(1), 86–99. https://doi.org/10.4269/ajtmh.19-0718 ⬏
4. Hemilä H. (2017). Zinc lozenges and the common cold: a meta-analysis comparing zinc acetate and zinc gluconate, and the role of zinc dosage. JRSM open, 8(5), 2054270417694291.⬏
5. Litzman, J., Lokaj, J., Krejcí, M., Pesák, S., & Morgan, G. (1999). Isoprinosine does not protect against frequent respiratory tract infections in childhood. European journal of pediatrics, 158(1), 32–37. https://doi.org/10.1007/s004310051005 ⬏
6. Rayman M. P. (2000). The importance of selenium to human health. Lancet (London, England), 356(9225), 233–241. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(00)02490-9 ⬏
7. Hemilä, H., & Chalker, E. (2013). Vitamin C for preventing and treating the common cold. The Cochrane database of systematic reviews, (1), CD000980. https://doi.org/10.1002/14651858.CD000980.pub4⬏
8. Schwalfenberg G. K. (2011). A review of the critical role of vitamin D in the functioning of the immune system and the clinical implications of vitamin D deficiency. Molecular nutrition & food research, 55(1), 96–108. https://doi.org/10.1002/mnfr.201000174 ⬏
9. Martineau, A. R., Jolliffe, D. A., Hooper, R. L., Greenberg, L., Aloia, J. F., Bergman, P., Dubnov-Raz, G., Esposito, S., Ganmaa, D., Ginde, A. A., Goodall, E. C., Grant, C. C., Griffiths, C. J., Janssens, W., Laaksi, I., Manaseki-Holland, S., Mauger, D., Murdoch, D. R., Neale, R., Rees, J. R., … Camargo, C. A., Jr (2017). Vitamin D supplementation to prevent acute respiratory tract infections: systematic review and meta-analysis of individual participant data. BMJ (Clinical research ed.), 356, i6583. https://doi.org/10.1136/bmj.i6583 ⬏
10. Auinger A. et al: Yeast (1,3)-(1,6)-beta-glucan helps to maintain the body’s defence against pathogens: a double-blind, randomized, placebo-controlled, multicentric study in healthy subjects⬏
11. Fuller R. et al: Influence of yeast-derived 1,3/1,6 glucopolysaccharide on circulating cytokines and chemokines with respect to upper respiratory tract infections⬏
12. jednak nigdy nie udowodniono, aby przekładało się to na skrócenie czasu trwania chorób układu oddechowego, zmniejszenie częstości podawania antybiotyku czy redukcję u dzieci objawów takich jak kaszel i katar.
13. laktoferyna – laktoferyna jest białkiem występującym naturalnie w organizmie człowieka. Szczególnie duże ilości laktoferyny zawiera siara, choć występuje ona również w wydzielinie śluzówki nosa, oskrzeli i dróg rodnych.{{Artym, J. (2013). Laktoferyna – niezwykłe białko. Borgis⬏
14. Valenti, P., & Antonini, G. (2005). Lactoferrin: an important host defence against microbial and viral attack. Cellular and molecular life sciences: CMLS, 62(22), 2576–2587. https://doi.org/10.1007/s00018-005-5372-0 ⬏
15. van der Strate, B. W., Beljaars, L., Molema, G., Harmsen, M. C., & Meijer, D. K. (2001). Antiviral activities of lactoferrin. Antiviral research, 52(3), 225–239. https://doi.org/10.1016/s0166-3542(01)00195-4 ⬏
16. Cohen HA, Varsano I, Kahan E, Sarrell EM, Uziel Y. Effectiveness of an herbal preparation containing echinacea, propolis, and vitamin C in preventing respiratory tract infections in children: a randomized, double-blind, placebo-controlled, multicenter study. Arch Pediatr Adolesc Med. 2004;158(3):217–221 ⬏
17. Weber W. et al.: Echinacea purpurea for prevention of upper  respiratory tract infections in children.⬏
18. Timmer A, Günther J, Rücker G, Motschall E, Antes G, Kern WV. Pelargonium sides extract for acute respiratory tract infections. Cochrane Database Syst Rev. 2008;(3):CD006323⬏
19. Polski Lek Sp. z o.o. (2025). Omegamed® Optima START – suplement diety dla kobiet planujących ciążę oraz w I trymestrze ciąży [Informacja o produkcie]. Pobrane z https://omegamed.pl/omegamed-optima-start/ ⬏⬏
20. Bausch Health Poland sp. z o.o. (2025). Falvit® mama – suplement diety dla kobiet w ciąży i karmiących piersią [Informacja o produkcie]. Pobrane z https://www.falvit.pl/falvit-mama/ ⬏⬏
21. NutroPharma Sp. z o.o. (2025). Prenatal® duo – suplementy diety dla kobiet w ciąży w II i III trymestrze [Informacja o produkcie]. Pobrane z https://prenatale.pl/suplementy-dla-kobiet-w-ciazy-w-ii-i-iii-trymestrze-prenatal-duo/ ⬏
22. NutroPharma Sp. z o.o. (2025). Prenatal® Lakto – suplement diety dla kobiet karmiących piersią [Informacja o produkcie]. Pobrane z https://nutropharma.pl/suplementy-i-kosmetyki-dla-kobiet-karmiacych-piersia/524-prenatal-lakto-5904161800996.html ⬏⬏
23. Polski Lek Sp. z o.o. (2025). Omegamed® Optima FORTE – suplement diety dla kobiet w ciąży (II i III trymestr) i matek karmiących [Informacja o produkcie]. Pobrane z https://omegamed.pl/omegamed‑optima‑forte/ ⬏
24. Polski Lek. (2024). Prenalen PROTECTA saszetki – suplement diety o smaku malinowym z suchym wyciągiem z czosnku, wspierający układ odpornościowy w czasie ciąży i karmienia piersią [Opis produktu]. Pobrane z https://polskilek.pl/produkty/prenalen-saszetki/ ⬏
25. HASCO‑LEK. (2014). ChPL JUVIT D3, 20 000 j.m./ml, krople doustne⬏
26. Orkla Care S.A. (2025). Möller’s® Mój Pierwszy Tran Norweski – suplement diety z tranem z wątroby dorsza dla niemowląt i dzieci [Informacja o produkcie]. Pobrane z https://www.mollers.pl/produkt/mollers-moj-pierwszy-tran-norweski/ ⬏
27. Aflofarm Farmacja Polska. (2019). ChPL Neosine forte, 500 mg/5 ml, syrop⬏
28. USP Zdrowie Sp. z o.o. (2025). Iskial Junior – suplement diety dla dzieci powyżej 3. roku życia zawierający olej z wątroby rekina, witaminę D₃ i DHA [Informacja o produkcie]. Pobrane z https://iskial.pl/produkt/iskial-junior/ ⬏
29. Aflofarm Farmacja Polska Sp. z o.o. (2025). Rutinacea® Junior – suplementy diety wspierające odporność dzieci [Informacja o produkcie]. Pobrane z https://rutinacea.pl/dla‑dzieci/ ⬏⬏
30. PhytoPharm Klęka S.A. (2025). Biaron® Junior 4+ – suplement diety w kapsułkach miękkich do żucia o smaku owocowej gumy balonowej, zawierający kwasy Omega‑3 (DHA i EPA) oraz witaminę D [Informacja o produkcie]. Pobrane z https://biaron.pl/produkty/biaron‑junior‑4/ ⬏
31. Adamed Pharma S.A. (n.d.). Sambucol Junior [Strona produktu]. Pobrane z https://www.adamed.com/produkty/szczegoly/sambucol-junior ⬏
32. Heikkinen, T., & Järvinen, A. (2003). The common cold. Lancet (London, England), 361(9351), 51–59. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(03)12162-9⬏
33. Maijo, M., Ivory, K., Clements, S. J., Dainty, J. R., Jennings, A., Gillings, R., Fairweather-Tait, S., Gulisano, M., Santoro, A., Franceschi, C., Carding, S. R., & Nicoletti, C. (2018). One-Year Consumption of a Mediterranean-Like Dietary Pattern With Vitamin D3 Supplements Induced Small Scale but Extensive Changes of Immune Cell Phenotype, Co-receptor Expression and Innate Immune Responses in Healthy Elderly Subjects: Results From the United Kingdom Arm of the NU-AGE Trial. Frontiers in physiology, 9, 997. https://doi.org/10.3389/fphys.2018.00997 ⬏
34. Nieman, D. C., Henson, D. A., Austin, M. D., & Sha, W. (2011). Upper respiratory tract infection is reduced in physically fit and active adults. British journal of sports medicine, 45(12), 987–992. https://doi.org/10.1136/bjsm.2010.077875 ⬏
35. Simpson, R. J., Campbell, J. P., Gleeson, M., Krüger, K., Nieman, D. C., Pyne, D. B., Turner, J. E., & Walsh, N. P. (2020). Can exercise affect immune function to increase susceptibility to infection?. Exercise immunology review, 26, 8–22.⬏
36. Prather, A. A., Janicki-Deverts, D., Hall, M. H., & Cohen, S. (2015). Behaviorally Assessed Sleep and Susceptibility to the Common Cold. Sleep, 38(9), 1353–1359. https://doi.org/10.5665/sleep.4968 ⬏
37. Cohen, S., Janicki-Deverts, D., Doyle, W. J., Miller, G. E., Frank, E., Rabin, B. S., & Turner, R. B. (2012). Chronic stress, glucocorticoid receptor resistance, inflammation, and disease risk. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 109(16), 5995–5999. https://doi.org/10.1073/pnas.1118355109 ⬏