Bakteryjne zapalenie spojówek – rozpoznanie w aptece, leki OTC, objawy alarmowe

Bakteryjne zapalenie spojówek (łac., ang. conjunctivitis) jest stanem zapalnym wywołanym infekcją bakteryjną, obejmującym spojówkę, czyli błonę śluzową pokrywającą gałkę oczną oraz wewnętrzną powierzchnię powiek. Jest jednym z najczęstszych schorzeń oczu, z którymi pacjent zgłasza się do apteki, i jednocześnie najbardziej prawdopodobną przyczyną tzw. „czerwonego oka”.

W zapaleniu spojówek charakterystyczne są:

• zaczerwienienie i podrażnienie oka z towarzyszącą wydzieliną ropną,
• zmiany obustronne, ale objawy najczęściej pojawiają się najpierw w jednym oku, a po jakimś czasie w drugim,
• uczucie „piasku w oczach”,
• pieczenie,
• łzawienie.

Objawy alarmowe

Pacjenta należy skierować do lekarza w sytuacji, gdy występują takie objawy jak:

• zmniejszenie ostrości wzroku,
• ostry ból oka (a nie tylko dyskomfort),
• światłowstręt,
• uczucie obcego ciała, które uniemożliwia pacjentowi utrzymywanie otwartego oka,
• zmętnienie rogówki,
• ból głowy z nudnościami.

Pacjenta należy skierować do lekarza również wtedy, gdy podjęte leczenie nie przyniosło efektu.

Objawy te mogą być związane z poważnymi schorzeniami, np. zapaleniem rogówki czy jaskrą.

Przyczyny

Głównymi patogenami bakteryjnymi zapalenia spojówek są gatunki Staphylococcus u dorosłych oraz Haemophilus influenzae, Streptococcus pneumoniae i Moraxella catarrhalis u dzieci ^[1]

Różnicowanie

Zapalenie spojówek należy odróżnić od innych schorzeń, które są przyczyną „czerwonego oka”, np.:

• zespołu suchego oka,
• wylewu podspojówkowego,
• zapalenia brzegów powiek.

Epidemiologia

Bakteryjne zapalenie spojówek występuje zarówno u dorosłych, jak i u dzieci, choć częstość występowania dzieci jest wyższa niż u dorosłych.

Powikłania

Bakteryjne zapalenie spojówek może prowadzić do powikłań, które obejmują stan zapalny rogówki, mogący upośledzać widzenie zarówno u dzieci, jak i u dorosłych ^[2].

Leczenie przyczynowe

Leki OTC

Jedynym preparatem bez recepty, który możesz polecić pacjentowi do leczenia przyczynowego bakteryjnej infekcji, jest:

• żel do oczu Softeye Net – zarejestrowany jako wyrób medyczny, który zawiera netylmycynę, czyli antybiotyk aminoglikozydowy o działaniu bakteriobójczym.

W badaniu z randomizacją z udziałem 209 pacjentów wykazano, że netylmycyna jest bezpiecznym i skutecznym antybiotykiem, który można stosować jako leczenie pierwszego rzutu w terapii ostrego bakteryjnego zapalenia spojówek ^[3].

Warto zwrócić uwagę, że preparat Softeye Net nie jest wskazany bezpośrednio w leczeniu bakteryjnego zapalenia spojówek. Zgodnie z instrukcją producenta jest wskazany „w leczeniu ran i otarć na powierzchni gałki ocznej, będących skutkiem urazu lub zabiegu chirurgicznego na oku w przypadku, gdy istnieje ryzyko infekcji bakteryjnej”.

Leki na receptę

W bakteryjnym zapaleniu spojówek dostępne są na receptę krople oraz maści z antybiotykami lub chemioterapeutykami o szerokim spektrum działania, takimi jak ^[4]:

• fluorochinolony – wybierane w pierwszej kolejności, do stosowania 4 razy dziennie przez 5–7 dni:
  • cyprofloksacyna (krople Cipronex 0,3%),
  • lewofloksacyna (krople Oftaquix),
  • ofloksacyna (krople Ofloxacin-POS, Ofloxamed),
• aminoglikozydy – do stosowania 3 razy dziennie przez 5–7 dni:
  • amikacyna (krople Biodacyna Ophthalmicum),
  • gentamycyna (krople Gentamicin WZF 0,3%),

tobramycyna (krople lub maść Tobrex, krople Tobrexan, krople Tobrosopt 0,3%).

Leczenie objawowe

Leki OTC

Stosuje się głownie leczenie przyczynowe, ponieważ to jest choroba infekcyjna.

Leki na receptę

Stosuje się głownie leczenie przyczynowe, ponieważ to jest choroba infekcyjna.

Czynniki ryzyka

Najbardziej narażone osoby na bakteryjne zapalenie spojówek to ^[5]:

• dzieci i osoby starsze,
• osoby z osłabionym układem odpornościowym, takie jak osoby z cukrzycą,
• osoby, które nie myją rąk przed zakładaniem lub zdejmowaniem soczewek kontaktowych.

Preparaty wspomagające

Niezależnie od przyczyny zapalenia spojówek każdemu pacjentowi warto polecić:

• przemywanie oczu roztworem soli fizjologicznej (0,9% roztwór chlorku sodu),
• stosowanie kropli nawilżających, co pozwoli na rozcieńczanie i wypłukiwanie substancji prozapalnych.

W infekcyjnym zapaleniu spojówek w przypadku kropli nawilżających warto wybierać preparaty w opakowaniach jednodawkowych, tak aby ograniczyć ryzyko zakażeń podczas aplikacji. Decydując się na krople nawilżające, warto wybrać mniej gęste preparaty, np. te zawierające nie więcej niż 0,2% kwasu hialuronowego. Ich czas oddziaływania z okiem jest krótszy i umożliwi lepsze przepłukiwanie oka.

Preparaty dla dzieci

Bakteryjne zapalenie spojówek najczęściej ustępuje samoistnie w ciągu 7–10 dni, a stosowanie antybiotyków jedynie nieznacznie przyspiesza poprawę objawów, nie wpływając na rokowanie dotyczące widzenia. Antybiotykoterapia wiąże się jednak z ryzykiem działań niepożądanych oraz rozwoju oporności bakterii, dlatego nie zawsze jest konieczna. W razie wskazań leczenie można rozpocząć od miejscowych antybiotyków, takich jak erytromycyna lub połączenie trimetoprimu z polimyksyną B ^[6].

Wskazówki praktyczne

Zadaj pacjentowi następujące pytania:

• Czy obecna jest wydzielina i jaki jest jej charakter?
• Czy pacjent zaobserwował zmianę ostrości wzroku, ból, światłowstręt?
• W którym miejscu pojawiło się zaczerwienienie?
• Od kiedy występują objawy?
• Czy pojawiły się inne objawy (objawy infekcji górnych dróg oddechowych, świąd oczu)?

Postępowanie niefarmakologiczne oraz profilaktyka

Wirusowe i bakteryjne zapalenia spojówek są wysoce zaraźliwe, dlatego warto przestrzec pacjenta, by ściśle przestrzegał higieny. Bardzo ważne jest mycie rąk po każdym dotknięciu oczu objętych chorobą, a także unikanie dzielenia ręczników czy poduszek.

Ulgę w objawach zapalenia spojówek, niezależnie od przyczyny, może przynieść również stosowanie ciepłych lub zimnych okładów na oczy.

Osoby noszące soczewki kontaktowe, jeśli to możliwe, powinny zrezygnować z ich używania na czas trwania choroby lub zdecydować się na soczewki jednodniowe.

Wideo

https://opieka.farm/azytromycyna-co-warto-przekazac-pacjentowi

Polecana literatura

Antybiotyki i chemioterapeutyki. Kompendium dla praktyka

https://wydawnictwo.farm/produkt/antybiotyki-i-chemioterapeutyki/

Porady farmaceutyczne. Co przekazać pacjentowi podczas wydawania leku Rx i OTC?

https://wydawnictwo.farm/produkt/porady-farmaceutyczne/

Piśmiennictwo

1. Epling J. (2012). Bacterial conjunctivitis. BMJ clinical evidence, 2012, 0704.⬏
2. Iqbal, T., & Altaf, S. (2024). Overview of pink eye infection (Conjunctivitis). Biological Times, 2(12), 70-1.⬏
3. Papa, V., Aragona, P., Scuderi, A. C., Blanco, A. R., Zola, P., Di, B. A., Santocono, M., Milazzo, G. (2002). Treatment of acute bacterial conjunctivitis with topical netilmicin. Cornea, 21(1), 43–47. https://doi.org/10.1097/00003226-200201000-00010 ⬏
4. Prost, M. E. (2018). Bakteryjne zapalenie spojówki i rogówki – wytyczne terapeutyczne. OphthaTherapy. Terapie W Okulistyce, 5(supl. 1), 5-9. https://doi.org/10.24292/01.OT.sup1310518.01 ⬏
5. East Sussex Healthcare NHS Trust. (2020). Conjunctivitis (pink eye). https://www.esht.nhs.uk/wp-content/uploads/2020/12/0869.pdf⬏
6. Mahoney, M. J., Bekibele, R., Notermann, S. L., Reuter, T. G., & Borman-Shoap, E. C. (2023). Pediatric Conjunctivitis: A Review of Clinical Manifestations, Diagnosis, and Management. Children, 10(5), 808. https://doi.org/10.3390/children10050808⬏