Dekstrometorfan (ang. dextromethorphan, DXM) to opioidowy lek przeciwkaszlowy o działaniu ośrodkowym.
Jak działa dekstrometorfan?
Działanie dekstrometorfanu polega na hamowaniu czynności ośrodka oddechowego i ośrodka kaszlu w rdzeniu przedłużonym. Powoduje on zahamowanie odruchu kaszlowego oraz spłycenie i spowolnienie oddechu, a w efekcie zmniejszenie częstotliwości kaszlu. Efekt przeciwkaszlowy dekstrometorfanu wykazano w zakażeniach dolnych dróg oddechowych.
Kiedy i jak wprowadzono do obrotu dekstrometorfan?
Dekstrometorfan to przeciwkaszlowa pochodna morfiny. W postaci bromowodorku został dopuszczony do obrotu przez FDA w latach 50. Miał stanowić substytut kodeiny, której używano w celach rekreacyjnych i która powodowała uzależnienie fizyczne. Dekstrometorfan to jeden z najlepiej przebadanych związków działających przeciwkaszlowo i jedyny, dla którego potwierdzono skuteczność metodą polegającą na ocenie częstotliwości kaszlu po podaniu leku. Jest to najbardziej wiarygodna, uznana przez FDA za złoty standard, metoda badania skuteczności leków przeciwkaszlowych.
Ze względu na to, że dekstrometorfan bywa nadużywany w celach pozamedycznych, zgodnie z obowiązującymi w Polsce przepisami, podczas jednorazowej sprzedaży możesz wydać pacjentowi preparaty zawierające łącznie maksymalnie 360 mg dekstrometorfanu.
Komu można polecić dekstrometorfan?
Preparaty z dekstrometorfanem możesz polecić pacjentowi powyżej 6. r.ż., który skarży się na:
- kaszel bez odkrztuszania wydzieliny,
- kaszel suchy i duszący,
- ból podczas kaszlu,
- brak snu ze względu na męczący kaszel.
Czy dekstrometorfan można polecić ciężarnej lub karmiącej?
Nie rekomenduj dekstrometorfanu kobietom w ciąży – jego stosowanie wydaje się być zbędnym ryzykiem. Zgodnie z ChPL dekstrometorfan jest przeciwwskazany także w okresie karmienia piersią, ponieważ nie można wykluczyć wystąpienia depresji oddechowej u niemowląt. Jednakże ze względu na powszechność użycia DXM i jednocześnie brak doniesień o groźnych działaniach niepożądanych u dzieci karmionych piersią, których matki stosowały dekstrometorfan, można uznać go za zgodny z karmieniem piersią. Wynika to z tego, że jest to mało prawdopodobne, aby osiągał w pokarmie istotne kliniczne stężenia, które mogą oddziaływać negatywnie na niemowlę.
Od jakiego wieku można zarekomendować dekstrometorfan?
Dekstrometorfan możesz zarekomendować pacjentom od 6. r.ż., a w przypadku syropu DexaPico od 2. r.ż.
Jak dobrać postać i moc?
Dekstrometorfan jest dostępny w postaci syropów, tabletek, kapsułek i granulatów, zarówno jednoskładnikowych, jak i wieloskładnikowych, których moc przedstawiono w tabeli poniżej.
| Kat. | Lek | Postać | Dawka dekstrometorfanu | Dodatkowe substancje | Opakowania |
| OTC | Acodin | tabletki | 15 mg | Brak | 20 tabletek |
| OTC | Acodin Duo | syrop | 15 mg/5ml 3 mg/ml | dekspantenol 50 mg/5ml | 100 ml |
| Rx | Acodin Junior | syrop | 7,5 mg/5ml 1,5 mg/ml | dekspantenol 50 mg/5ml | 100 ml |
| OTC | Actifed | syrop | 10 mg/5ml 2 mg/ml | pseudoefedryna 30 mg/5 ml triprolidyny 1,25 mg/5ml | 100 ml |
| OTC | ACTI-trin | syrop | 10 mg/5ml 2 mg/ml | pseudoefedryna 30 mg/5ml triprolidyny 1,25 mg/5ml | 100 ml |
| OTC | Cerugrip | tabletki | 10 mg | paracetamol 325 mg pseudoefedryna 30 mg | 20 tabletek |
| OTC | DexaCaps | kapsułki twarde | 20 mg | wyciąg suchy z kwiatostanu lipy 67 mg wyciąg suchy z ziela melisy 50 mg | 10 kapsułek |
| OTC | Dexapico | syrop | 6,5 mg | wyciąg wodny z kwiatostanu lipy 1,625 g | 115 ml |
| OTC | Dexapini | syrop | 6,5 mg | wyciąg sosnowy 430 mg nalewka z owoców kopru 65 mg | 115 ml |
| OTC | Gripblocker Express | kapsułki miękkie | 12 mg | paracetamol 300 mg pseudoefedryna 30 mg | 10 kapsułek 20 kapsułek |
| OTC | Gripex | tabletki | 10 mg | paracetamol 325 mg pseudoefedryna 30 mg | 10 tabletek 24 tabletki |
| OTC | Gripex Hot Zatoki | proszek do sporządzania roztworu | 20 mg | paracetamol 650 mg pseudoefedryna 60 mg chlorfeniramina 4 mg | 8 saszetek |
| OTC | Gripex Max | tabletki | 15 mg | paracetamol 500 mg pseudoefedryna 30 mg | 10 tabletek 20 tabletek |
| OTC | Gripex Noc | tabletki | 15 mg | paracetamol 500 mg pseudoefedryna 30 mg chlorfeniramina 2 mg | 12 tabletek |
| OTC | Grypolek | tabletki | 15 mg | paracetamol 325 mg gwajafenazyna 200 mg pseudoefedryna 30 mg | 24 tabletki |
| OTC | Grypostop | tabletki | 15 mg | paracetamol 325 mg pseudoefedryna 30 mg | 12 tabletek 24 tabletki |
| OTC | Robitussin Antitussicum | syrop | 7,5 mg/5ml 1,5 mg/ml | Brak | 100 ml |
| OTC | Robitussin Junior | syrop | 3,75 mg/5 ml 0,75 mg/ml | Brak | 100 ml |
| OTC | Tussal Antitussicum | tabletki | 15 mg | Brak | 10 tabletek |
| OTC | Tussidex | kapsułki miękkie | 30 mg | Brak | 10 kapsułek |
| OTC | Tussidex mite | kapsułki miękkie | 15 mg | Brak | 15 kapsułek |
| OTC | Tussi Drill | syrop | 5 mg/5 ml 1 mg/ml | Brak | 150 ml |
| OTC | Vicks MedDex | tabletki | 7,33 mg | Brak | 12 tabletek |
| OTC | Vicks MedDex o smaku miodu na kaszel suchy | syrop | 6,65 mg/5ml 1,33 mg/ml | Brak | 120 ml |
Jak dawkować dekstrometorfan?
W zależności od wieku zaleć następujące dawkowanie:
- u dzieci od 6. do 12. r.ż.: 5-10 mg co 4 h lub 15 mg co 6-8 godzin, maksymalnie do 60 mg na dobę,
- u dorosłych i dzieci powyżej 12. r.ż.: 15 mg co 4 h lub 30 mg co 6-8 h, maksymalnie do 120 mg na dobę,
Jak długo można stosować dekstrometorfan?
W przypadku samoleczenia, maksymalna długość leczenia dekstrometorfanem nie powinna przekraczać 3-7 dni. Uprzedź pacjenta, że w przypadku braku ustąpienia objawów po tym czasie powinien udać się do lekarza.
Po jakim czasie pacjent odczuje, że dekstrometorfan działa?
Poinformuj pacjenta, że początek działania przeciwkaszlowego dekstrometorfanu po podaniu doustnym występuje po 15-30 minutach i utrzymuje się przez 5-6 godzin.
Komu stanowczo odradzić stosowanie preparatów zawierających dekstrometorfan?
Odradź stosowanie dekstrometorfanu pacjentom:
- stosującym leki z grupy inhibitorów MAO lub w ciągu 2 tyg. po ich odstawieniu oraz w trakcie leczenia depresji stosującym leki z grupy SSRI ze względu na ryzyko wystąpienia zespołu serotoninergicznego,
- z zaburzeniami czynności układu oddechowego – astmą oskrzelową, ponieważ hamując kaszel może utrudniać usuwanie śluzu gromadzącego się w drogach oddechowych,
- uzależnionym (lub z podejrzeniem uzależnienia) od opioidów, ponieważ jako lek opioidowy może pogłębiać uzależnienie.
Jakie przewagi ma dekstrometorfan nad innymi lekami o tym samym wskazaniu?
Dekstrometorfan może być lepszym wyborem od[1][2]:
- butamiratu, ponieważ skuteczniej hamuje odruch kaszlowy,
- kodeiny, ponieważ skuteczniej zmniejsza częstotliwość kaszlu i ma mniej działań niepożądanych.
Jakie działania niepożądane ma dekstrometorfan?
Działania niepożądane dekstrometorfanu są łagodne i występują rzadko. Poinformuj pacjenta, że dekstrometorfan może powodować:
- senność,
- zawroty głowy,
- zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego.
Jeśli działania niepożądane są uciążliwe, doradź pacjentowi odstawienie leku.
Do alarmujących objawów przedawkowania można zaliczyć:
- halucynacje, euforię lub niekontrolowany śmiech,
- pobudzenie,
- tachykardię,
- rozszerzenie źrenic lub oczopląs,
- w skrajnych przypadkach nawet śpiączkę.
Toksyczne dawki dekstrometorfanu mogą prowadzić do depresji układu oddechowego, więc w przypadku podejrzenia zatrucia zaleć pacjentowi pilny kontakt z lekarzem.
W jakie istotne interakcje z innymi lekami wchodzi dekstrometorfan?
Wydając pacjentowi lek z dekstrometorfanem:
- zapytaj, czy nie przyjmuje leków przeciwdepresyjnych. Jeśli tak, odradź dekstrometorfan i zaproponuj alternatywną lewodropropizynę. Dekstrometorfan nie powinien być stosowany przez osoby przyjmujące inhibitory monoaminooksydazy (IMAO) – selegilinę, rasagilinę, moklobemid oraz selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI) – paroksetynę, fluoksetynę, fluwoksaminę, sertralinę i citalopram.
- odradź spożywanie alkoholu podczas stosowania dekstrometorfanu. Alkohol zwiększa biodostępność DXM, co nasila działanie depresyjne leku na OUN i działania niepożądane, mogą wystąpić zawroty głowy, senność oraz osłabienie koncentracji.
Jakie produkty komplementarne można polecić pacjentom stosującym dekstrometorfan?
Wspomagająco w leczeniu kaszlu możesz polecić dodatkowo:
- inhalacje z czystej soli fizjologicznej lub z soli z dodatkiem kwasu hialuronowego (Nebu-dose),
- naturalne leki o działaniu osłaniającym i powlekającym na błonę śluzową, takie jak korzeń prawoślazu lekarskiego (Syrop prawoślazowy), liść podbiału pospolitego (Tymianek i Podbiał), porost islandzki (Isla Cassis, Syrop islandzki) czy babka lancetowata (Sirupus Plantaginis).
Piśmiennictwo
- Faruqi, S., Wright, C., Thompson, R., Morice, A. H. (2014). A randomized placebo controlled trial to evaluate the effects of butamirate and dextromethorphan on capsaicin induced cough in healthy volunteers. British journal of clinical pharmacology, 78(6), 1272–1280. https://doi.org/10.1111/bcp.12458⬏
- Matthys, H., Bleicher, B., Bleicher, U. (1983). Dextromethorphan and codeine: objective assessment of antitussive activity in patients with chronic cough. The Journal of international medical research, 11(2), 92–100. https://doi.org/10.1177/030006058301100206⬏