Polekowe zaburzenia smaku – Case study

Czego się nauczysz z tego przypadku?

Po zapoznaniu się z tym przypadkiem:

• wymienisz przyczyny zaburzeń łaknienia u osób starszych,
• opiszesz, czym są polekowe zaburzenia smaku,
• wymienisz leki powodujące zaburzenia smaku,
• doradzisz pacjentowi, na czym polega odpowiednie postępowanie w przypadku wystąpienia tego problemu.

Opis przypadku

Do apteki zgłasza się kobieta, która realizuje receptę na lek Opacorden (amiodaron) dla swojej matki. Po zrealizowaniu recepty prosi jeszcze o preparat Apetizer Senior (suplement diety z ekstraktami z anyżu, mięty pieprzowej, cykorii i kopru).

Wywiad i rozpoznanie

Amiodaron, substancja czynna leku Opacorden może powodować zaburzenia smaku. Te z kolei mogą prowadzić do zaburzeń łaknienia, dlatego konieczny jest dalszy wywiad farmaceutyczny, by ustalić przyczynę zaburzeń łaknienia.

Od jak dawna u Pani mamy występują zaburzenia łaknienia?
Czas trwania zaburzeń łaknienia pozwala ocenić przewlekłość problemu i wpływ na stan odżywienia seniora.

Zaburzenia łaknienia pojawiły się kilka miesięcy temu, są uciążliwe i prowadzą do utraty wagi.
Problem ma charakter przewlekły i wpływa na kondycję pacjentki, dlatego konieczne jest ustalenie przyczyny oraz wsparcie w zakresie żywienia.

Czy pacjentka zgłasza zaburzenia smaku lub węchu?
Zaburzenia smaku mogą być przyczyną zmniejszonego apetytu, a niektóre leki mogą je powodować.

Mama skarży się, że jedzenie jest bez smaku, niedoprawione.
Pacjentka doświadcza polekowego zaburzenia smaku, co najprawdopodobniej przyczynia się do zmniejszenia łaknienia.

Kiedy włączono lek Opacorden do farmakoterapii?
Poznanie historii farmakoterapii pozwala powiązać pojawienie się objawów z wprowadzeniem określonego leku.

Lek został wdrożony około pół roku temu podczas hospitalizacji i od tego czasu mama go stosuje.
Czas pojawienia się zaburzeń smaku i łaknienia pokrywa się z rozpoczęciem terapii amiodaronem, co wskazuje na możliwe polekowe działanie niepożądane.

Problem lekowy

Problem lekowy: Działanie niepożądane leku  | Występowanie: Rzeczywisty

Zaburzenia łaknienia są powszechnym problemem występującym u osób starszych. Definiuje się je jako związane z wiekiem obniżenie apetytu i ilości przyjmowanego pożywienia, które dotyczy nawet zdrowych osób w podeszłym wieku, mimo odpowiedniego dostępu do pożywienia^[1].

Przyczyny zaburzeń łaknienia

Przyczyn występowania zaburzeń smaku u osób w podeszłym wieku jest bardzo wiele. Do fizjologicznych przyczyn utraty apetytu zaliczyć można zależne od wieku zmiany zachodzące w organizmie, takie jak osłabienie zmysłu smaku i węchu, zmiany stężenia hormonów regulujących poziom apetytu, a także opóźnione opróżnianie żołądka. Warto wiedzieć, że wiele chorób wieku podeszłego, takich jak demencja, zespoły upośledzonego wchłaniania, nadczynność tarczycy czy nowotwory, może być również przyczyną zaburzeń łaknienia. Istotną rolę odgrywać mogą także schorzenia stomatologiczne, w tym źle dopasowane protezy czy ubytki zębowe^[1].

Polekowe zaburzenia smaku

Szacuje się, że ponad 250 leków może powodować zaburzenia smaku i zapachu. Pacjenci mogą zgłaszać zarówno całkowitą utratę smaku, jak również zmianę odczuwania smaku przebiegającą z utratą węchu lub bez utraty. Oprócz utraty smaku stosowanie leków może bardzo często wywoływać uczucie metalicznego posmaku w ustach^[2].

Mechanizm polekowych zaburzeń smaku może być różnoraki. Najczęściej dochodzi do dysfunkcji kubków smakowych lub neuronów odpowiedzialnych za odczuwanie smaku kwaśnego i słonego, na skutek modyfikacji wtórnych przekaźników. W ten sposób pojawia się uczucie trwałego, metalicznego smaku na języku (np. po zastosowaniu acetazolamidu, amilorydu, soli litu czy tetracyklin). Zaburzenia smaku mogą być także wywołane niedoborami cynku i miedzi, zwłaszcza w przypadku stosowania leków z grupy IKA, beta-blokerów czy penicyliny. Z kolei blokery kanałów wapniowych hamują uwalnianie neurotransmiterów odpowiadających za odczuwanie smaku wskutek bezpośredniego blokowania napływu wapnia do komórek receptorowych^[3].

Leki mogące wywoływać zaburzenia smaku

Spis leków, które mogą wywoływać zaburzenia smaku, zebrano w poniższej tabeli.

Pacjentowi uskarżającemu się na zaburzenia łaknienia warto zaproponować przegląd lekowy. W wielu przypadkach możliwa jest zmiana farmakoterapii i złagodzenie uciążliwych objawów.

Interwencja

Pacjentkę wsparto w następujący sposób:

• Przekazanie informacji ustnej: Córkę pacjentki poinstruowano, że stosowany przez mamę lek może powodować u niej zaburzenia smaku, co z kolei może się przyczyniać do zaburzeń łaknienia i utraty wagi.
• Skierowanie do lekarza: Zalecono, by zgłosić ten problem lekarzowi prowadzącemu, bo być może będzie możliwa zmiana farmakoterapii i objawy ustąpią.
• Przekazanie zaleceń niefarmakologicznych: Do czasu wizyty zalecono przygotowywanie posiłków atrakcyjnych wizualnie i intensywniejsze doprawianie potraw.
• Rekomendacja preparatu bez recepty: Wydano również płynny preparat odżywczy (Nutridrink Protein) w różnych wariantach smakowych, jako uzupełnienie diety pomiędzy posiłkami.

Uzasadnienie interwencji

Warto zauważyć, że problem zaburzeń smaku i łaknienia jest często ignorowany u pacjentów geriatrycznych. Choć wydaje się on pozornie błahy, może mieć spore konsekwencje. Spora grupa leków hipotensyjnych może powodować zaburzenia smaku, a w przypadku zaburzeń odczuwania smaku słonego może prowadzić do nadmiernej podaży soli z pożywieniem, niewskazanej u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym. Z kolei u diabetyków zaburzenia smaku mogą prowadzić do nadmiernej podaży cukru^[3]. Ponadto zaburzenia smaku czy węchu mogą pogorszyć zdrowie nie tylko fizyczne, ale również psychiczne, dlatego nie należy ich ignorować.

Większość polekowych zaburzeń smaku i zapachu jest odwracalna i ustępuje po odstawieniu leku, który je wywołał. W literaturze istnieją doniesienia o pacjencie z zaburzeniami rytmu serca leczonego amiodaronem i metoprololem, u którego rozwinęły się zaburzenia smaku i zapachu, które powróciły do normy po odstawieniu leków^[4]. Należy wziąć pod uwagę, że wczesne wykrycie przyczyny zaburzeń i modyfikacja farmakoterapii pozwalają na uniknięcie nieodwracalnych zmian^[5].

Warto również zauważyć, że amiodaron to lek o większej toksyczności niż inne leki przeciwarytmiczne. Nie powinien być stosowany jako lek I rzutu w leczeniu migotania przedsionków, chyba że u pacjenta występuje jednocześnie niewydolność serca lub przerost lewej komory.

Jako metody niefarmakologiczne można polecić choremu intensywniejsze doprawianie potraw, a także stworzenie odpowiedniej atmosfery podczas posiłku. W niedoborach, zwłaszcza białkowych, można stosować specjalne preparaty żywieniowe.

W przypadku zaburzeń smaku indukowanych lekami, a wywołanych niedoborem cynku, warto zalecić pacjentowi suplementację cynku w ilości 25–100 mg. W zaburzeniach smaku o nieznanym pochodzeniu pomocne może okazać się suplementowanie kwasu alfa-liponowego^[3].

W leczeniu zaburzeń łaknienia u osób starszych niewłaściwe jest stosowanie leków poprawiających łaknienie dedykowanych pacjentom onkologicznym (megestrol). Znajdują się one na liście leków potencjalnie niewłaściwych dla osób starszych.

Piśmiennictwo

1. Wysokiński, A., Sobów, T., Kłoszewska, I., Kostka, T. (2015). Mechanisms of the anorexia of aging-a review. Age (Dordrecht, Netherlands), 37(4), 9821. https://doi.org/10.1007/s11357-015-9821-x⬏⬏
2. Lafreniere, D., (2021). Taste and olfactory disorders in adults: Evaluation and management. UpToDate. Aktualizacja: 17.09.2021⬏
3. Naik, B. S., Shetty, N., Maben, E. V. S. (2010). Drug-induced taste disorders. European journal of internal medicine, 21(3), 240-243.⬏⬏⬏⬏
4. Che, X., Li, Y., Fang, Y., Reis, C., & Wang, H. (2018). Antiarrhythmic drug-induced smell and taste disturbances: A case report and literature review. Medicine, 97(29), e11112. https://doi.org/10.1097/MD.0000000000011112⬏
5. Jain, K. K. (2021). Drug-induced Neurological Disorders. doi:10.1007/978-3-030-73503-6⬏