Potas jest kationem wewnątrzkomórkowym oraz jednym z najważniejszych elektrolitów. Jego działanie jest antagonistyczne do wapnia i polega na zwiększaniu przepuszczalności błon komórkowych. Jony potasu odgrywają ważną rolę w wielu zasadniczych procesach fizjologicznych, w tym w utrzymaniu wewnątrzkomórkowego ciśnienia osmotycznego, przewodzenia synaptycznego impulsów nerwowych, czynności mięśnia sercowego, mięśni szkieletowych i gładkich oraz czynności nerek. Wiele schorzeń, a także przyjmowanie niektórych leków, zakłóca prawidłową równowagę potasu w organizmie.

Wysokie stężenie potasu we krwi może prowadzić do zaburzeń rytmu serca, z kolei niskie również może powodować problemy z rytmem serca oraz osłabienie mięśni. Długotrwały niedobór potasu wiąże się z podwyższeniem ciśnienia krwi, zwiększonym ryzykiem chorób serca i udaru mózgu, zwłaszcza przy jednoczesnej diecie bogatosodowej.

O hiperkaliemii mówimy, jeżeli stężenie potasu w surowicy krwi przekracza poziom 5,5 mmol/l. Z kolei hipokaliemia występuje, jeżeli stężenie spada poniżej 3,5 mmol/l.

Potas jest dostępny w doustnych preparatach na receptę jako chlorek potasu w postaci kapsułek o przedłużonym uwalnianiu(Kaldyum), tabletek matrycowych o przedłużonym uwalnianiu (Kalipoz prolongatum) oraz w postaci saszetek do sporządzania roztworu zawierających sole organiczne potasu (Kalium effervescens). Jest także dostępny w postaci koncentratów do sporządzania roztworów do infuzji (Kalium Chloratum 15% Kabi). Potas wchodzi także w skład wielu suplementów diety (Katelin + SR, Potazek), a także preparatów wieloskładnikowych (Aspargin, Aspar Espefa Premium).

Jakie zastosowanie ma potas?

Preparaty potasu są przepisywane pacjentom, u których:

• stosowane są leki obniżające poziom potasu we krwi, w tym diuretyki tiazydowe, diuretyki pętlowe, β₂-adrenomimetyki, kortykosteroidy czy glikozydy naparstnicy,
• występują schorzenia powodujące obniżenie poziomu potasu we krwi, takie jak wymioty, biegunka czy nadczynność nadnerczy,
• podaż potasu w diecie nie jest wystarczająca, na przykład w stanie niedożywienia, złego wchłaniania, osłabienia czy długotrwałego żywienia pozajelitowego bez potasu,
• w jonogramie wykazano niskie stężenie potasu i wymagają jego suplementacji,
• rozpoznano cukrzycę, choroby układu krążenia, marskość wątroby, gdyż w przebiegu tych chorób może pojawić się niedobór potasu,
• nadużywane są środki przeczyszczające, zwłaszcza o działaniu drażniącym,
• doszło do przedawkowania glikozydów nasercowych, ponieważ ich siła działania zwiększa się przy małym stężeniu jonów potasu zewnątrzkomórkowego.

Pamiętaj, że gdy pacjent przychodzi do apteki z prośbą o szczegółową interpretację jonogramu, należy odesłać go do lekarza. Pilnej konsultacji lekarskiej wymaga każdy pacjent, u którego stężenie któregokolwiek składnika mineralnego znacznie odbiega od normy.

Jakie efekty daje potas?

Suplementacja potasu leczy oraz zapobiega rozwojowi hipokaliemii. Leczenie hipokaliemii jest uzależnione od stopnia niedoboru potasu i ma na celu zapobieganie stanom zagrażającym życiu, takim jak paraliż lub arytmia. W przypadku ciężkiej hipokaliemii konieczne może być zastosowanie dożylnego chlorku potasu w warunkach ambulatoryjnych.

Wyrównanie poziomu potasu we krwi zmniejsza ryzyko występowania arytmii komorowej, niewydolności serca czy przerostu lewej komory. Ponadto zwiększenie stężenia potasu powoduje obniżenie ciśnienia tętniczego krwi, zwłaszcza u pacjentów z dietą bogatosodową^[1].

Po jakim czasie pacjent odczuje efekt i po czym pozna, że potas działa?

U pacjentów z hipokaliemią podawanie potasu w standardowych dawkach doustnych (750 – 1500 mg chlorku potasu) podnoszą stężenie potasu we krwi w umiarkowanym tempie, ze względu na wytworzenie dynamicznej równowagi pomiędzy przyjmowaną ilością potasu i jego utratą przez nerki. W przypadku znacznej hipokaliemii potas podawany jest dożylnie, a przywrócenie odpowiedniego stężenia potasu we krwi zmniejsza ryzyko arytmii czy paraliżu^[2]. Umiarkowane obniżenie stężenia potasu we krwi często przebiegają bezobjawowo, dlatego pacjent może nie obserwować bezpośredniego efektu działania leku. Regularne stosowanie preparatów będzie powodowało podwyższenie stężenia potasu w osoczu, które może zostać potwierdzone w badaniu laboratoryjnym.

Doustne podawanie potasu jest korzystniejsze niż podanie dożylne, ponieważ powolne wchłanianie potasu w przewodzie pokarmowym ogranicza prawdopodobieństwo nagłego wzrostu stężenia potasu we krwi. Wyjątek stanowi krytyczna hipokaliemia, kiedy wymagane jest podanie dożylne.

Czym grozi odstawienie leczenia?

Odstawienie doustnych preparatów potasu nie jest niebezpieczne, ponieważ poziom potasu w surowicy nie obniża się gwałtownie. Poinformuj pacjenta, że odstawienie leku może jednak doprowadzić do hipokaliemii.

Szczególnej ostrożności wymaga nagłe odstawienie produktu leczniczego stosowanego w leczeniu skojarzonymi z glikozydami naparstnicy, gdyż rozwijająca się hipokaliemia nasila toksyczne ich działanie. Jeżeli pacjent stosuje oba leki jednocześnie, poinformuj go, aby nie odstawiał preparatu potasu na własna rękę.

Z kolei objawy wskazujące na owrzodzenie lub niedrożność przewodu pokarmowego (silny ból brzucha, fusowate wymioty, czarne stolce) należy uznać za kwalifikujące do natychmiastowego przerwania leczenia.

Jakie zalecenia dotyczące dawkowania trzeba przekazać?

Aby zmniejszyć podrażnienie przewodu pokarmowego i efekt przeczyszczający, doustne suplementy potasu należy podawać z posiłkami lub po nich. W przypadku zażywania przez pacjenta dawek przekraczających 20 mEq (co odpowiada 1500 mg chlorku potasu) zaleć, aby lek podawać w dawkach podzielonych. Tabletki należy zawsze popijać dużą ilością wody.

Preparaty potasu mają postać tabletek szkieletowych (Kalipoz prolongatum), co oznacza, że substancja równomiernie i stopniowo uwalnia się ze szkieletu tabletki, który jest wydalany z kałem. Pacjent może zaobserwować szkielet tabletki w kale, ale nie jest to powód do obaw o skuteczność preparatu.

Jak długo pacjent może stosować ten lek?

Potas może być stosowany przez dłuższy czas, do momentu wyrównania jego poziomu. Warto jednak zauważyć, że konieczne jest okresowe badanie jego stężenia we krwi.

Kto nie powinien stosować potas?

Zdecydowanie odradź stosowanie leku pacjentom, u których:

• potwierdzono w wynikach laboratoryjnych wysokie stężenie potasu w osoczu, wskazujące na ryzyko hiperkaliemii,
• obserwuje się trudności z oddawaniem moczu, ponieważ przed włączeniem preparatu potasu konieczne jest usunięcie przyczyny zaburzeń oddawania moczu,
• doszło do ostrego odwodnienia organizmu,
• występuje niedrożność przewodu pokarmowego lub zwężenie przełyku.

Jakie przewagi ma potas nad innymi lekami?

Leczenie hipokaliemii odbywać się może jedynie poprzez podawanie preparatów potasu. Warto zauważyć, że dieta bogata w potas, czyli zawierająca produkty takie jak pomarańcze czy banany, jest mniej efektywna niż przyjmowanie preparatów chlorku potasu oraz diuretyków oszczędzających potas. Potas w pokarmach występuje w postaci soli organicznych, które są gorzej wchłaniane z przewodu pokarmowego^[3].

Preferowaną postacią potasu u wszystkich pacjentów jest chlorek potasu. Wyjątek stanowią pacjenci z kwasicą metaboliczną, kiedy do suplementacji potasu zalecane są inne sole potasu, np. cytrynian, glukonian czy wodorowęglan^[3].

Jakie działania niepożądane ma potas i jak je zminimalizować?

Preparaty potasu o spowolnionym uwalnianiu są dobrze tolerowane, ale ich stosowanie wiąże się z ryzykiem owrzodzeń i krwawień z przewodu pokarmowego, które przypisuje się miejscowemu gromadzeniu się wysokich stężeń potasu. Ryzyko jest stosunkowo niskie, a poprawę tolerancji może przynieść zastosowanie preparatów mikrokapsułkowanych (Kaldyum) w porównaniu z tabletkami matrycowymi (Kalipoz prolongatum).

Najgroźniejszym działaniem niepożądanym, które może wystąpić podczas stosowania preparatów potasu jest hiperkaliemia. U pacjentów narażonych na jej wystąpienie, czyli głównie u pacjentów w podeszłym wieku, z chorobami nerek czy stosujących inne leki zwiększające poziom potasu, konieczne jest częste monitorowanie stężenia potasu we krwi.

W jakie interakcje z innymi lekami wchodzi potas i co o nich powiedzieć pacjentowi?

Wydając pacjentowi preparat z potasem:

• zaleć ostrożność w przypadku podawania potasu z innych źródeł, na przykład w postaci suplementów zawierających w składzie połączenia potasu i magnezu, gdyż zwiększa to ryzyko występowania hiperkaliemii,
• poinformuj o konieczności kontroli stężenia potasu w surowicy u pacjentów stosujących jednocześnie inhibitory ACE, leki moczopędne oszczędzające potas, blokery receptora angiotensyny II, ponieważ łączne ich stosowanie może zwiększać ryzyko hiperkaliemii,
• przy wyborze leku przeciwbólowego zaleć ostrożność w przypadku leków z grupy NLPZ, ponieważ łączne stosowanie z potasem zwiększa ryzyko działań niepożądanych ze strony przewodu pokarmowego. U pacjentów z chorobą wrzodową w wywiadzie zaleć zastosowanie paracetamolu,
• zwróć uwagę na jednoczesne stosowanie leków o działaniu antycholinergicznym, ponieważ równoczesne stosowanie z potasem zwiększa ryzyko działań niepożądanych ze strony przewodu pokarmowego,
• podczas jednoczesnego stosowania chlorku potasu i leków spowalniających motorykę przewodu pokarmowego zaleć zastosowanie potasu w postaci saszetek do sporządzania roztworu doustnego, co zmniejszy ryzyko podrażnienia przewodu pokarmowego,
• w połączeniu z glikozydami nasercowymi zaleć częste monitorowanie poziomu potasu, gdyż hiperkaliemia może powodować zaburzenia przewodzenia przedsionkowo-komorowego.

Pamiętaj, że w praktyce klinicznej łączenie preparatów potasu z lekiem oszczędzającym potas nie zawsze jest błędem. Bardzo często takie postępowanie jest celowe u pacjentów z hipokaliemią, ale wymaga monitorowania stężenia potasu we krwi.

Jakie środki ostrożności zalecić?

U pacjentów z chorobami układu krążenia i nerek zaleca się regularną kontrolę stężenia potasu w surowicy i okresowe wykonanie badania EKG w czasie leczenia, zwłaszcza jeżeli jednocześnie stosowane są inne leki wpływające na gospodarką potasem.

Objawy wskazujące na przedawkowanie chlorku potasu to: incydenty sercowo-naczyniowe (niedociśnienie, wstrząs, niemiarowości komorowe czy migotanie komór mogące prowadzić do zatrzymania akcji serca) oraz zaburzenia nerwowo-mięśniowe (parestezje, drgawki, arefleksja, paraliż wiotki mięśni poprzecznie prążkowanych mogący prowadzić do niewydolności oddechowej). Poza zwiększeniem stężenia potasu w surowicy, obserwuje się również typowe zmiany w zapisie EKG (zwiększenie amplitudy oraz wydłużenie odległości do szczytu załamka T, brak załamka P, wydłużenie zespołu QRS oraz skrócenie odcinka ST).

Jakie produkty komplementarne można polecić realizując receptę, na której jest API?

U pacjentów z hipokaliemią może również występować hipomagnezemia z powodu jednoczesnej utraty obu pierwiastków na skutek biegunki lub leczenia moczopędnego, lub u pacjentów z hipomagnezemią jako pierwotną nieprawidłowością, nadmiernym wydalaniem potasu przez nerki. Tacy pacjenci mogą być oporni na samą terapię zastępczą potasem. W związku z tym u pacjentów z hipokaliemią należy rozważyć oznaczenie stężenia magnezu w surowicy, a jeśli występuje, należy leczyć także hipomagnezemię.

Pokrzywka — rozpoznanie w aptece, leki OTC, objawy alarmowe

Czy znasz różnice między antyhistaminikami I i II generacji? Sprawdź, która grupa leków jest zalecana w terapii przewlekłej pokrzywki i które substancje czynne możesz polecić pacjentom, minimalizując ryzyko działania sedatywnego.

Piśmiennictwo

1. Weaver C. M. (2013). Potassium and health. Advances in nutrition (Bethesda, Md.), 4(3), 368S–77S. https://doi.org/10.3945/an.112.003533⬏
2. Mount D., (2021) Clinical manifestations and treatment of hypokalemia in Adults. UpToDate, Aktualizacja: 18.11.2021⬏
3. Mount D., (2021) Clinical manifestations and treatment of hypokalemia in Adults. UpToDate, Aktualizacja: 18.11.2021⬏⬏