Preparaty do żywienia niemowląt z perspektywy farmaceuty – czym się różnią i jak dobrać odpowiednie dla dziecka? – Wyjaśniamy!

Pytanie

Czym się różnią i na co zwrócić uwagę przy prawidłowym doborze preparatu do żywienia niemowląt i małych dzieci?

Krótka odpowiedź

Karmienie piersią to złoty standard żywienia niemowląt, wspierający ich rozwój i zdrowie. WHO zaleca wyłączne karmienie piersią przez pierwsze 6 miesięcy życia dziecka i kontynuację do 2. roku życia lub dłużej. Gdy nie jest to możliwe, wsparciem mogą być odpowiednio dobrane preparaty do żywienia niemowląt.

Określenie „mleko modyfikowane”, choć wciąż obecne w języku codziennym, nie znajduje już zastosowania w języku specjalistycznym. Aktualnie stosuje się nazwy preparaty do żywienia niemowląt, preparaty mlekozastępcze lub w zależności od wieku dziecka – mleko początkowe lub mleko następne. Nazwy te precyzyjniej oddają charakter tych wyrobów. Nie są one mlekiem w sensie ścisłym, lecz specjalnie opracowanymi formułami, których zadaniem jest dostarczenie odpowiednio zbilansowanych składników odżywczych niemowlętom w sytuacjach, gdy karmienie piersią nie jest możliwe lub gdy dziecko wymaga dokarmiania.

Udzielając rekomendacji dotyczących doboru preparatu do żywienia niemowląt należy zwrócić uwagę na czynniki takie jak:

• wiek – ponieważ każdy z produktów jest dopasowany do danego etapu rozwojowego dziecka,
• wcześniactwo i mała masa urodzeniowa – ze względu na to, że zapewnienie odpowiedniego żywienia jest kluczowe dla wzrostu i rozwoju neurologicznego,
• poród przez cesarskie cięcie – ponieważ mikrobiota jelitowa niemowląt różni się od tej u dzieci urodzonych naturalnie,
• ulewania – można polecić produkt ze składnikami zagęszczającymi, takimi jak skrobia i mączka chleba świętojańskiego (karob), które zmniejszają cofanie się treści żołądkowej(1) oraz odpowiednim szczepem bakterii L. reuteri DSM 17938, który może pomóc w ograniczeniu częstotliwości ulewań(2),
• kolki – można zastosować produkty do żywienia niemowląt, które zawierają odpowiednie szczepy probiotyczne (L. reuteri DSM 17938). Formuła łącząca częściowo hydrolizowane białko serwatkowe i probiotyk L. reuteri DSM 17938, okazała się skuteczna w redukcji nasilenia kolek (3),
• zaparcia – w takich sytuacjach pomocne mogą być formuły zawierające składniki wspierające motorykę jelit (np. magnez), prebiotyki GOS/FOS ułatwiające pasaż jelitowy oraz probiotyk L. reuteri DSM 17938, który może zwiększać częstotliwość wypróżnień (3),
• objawy nietolerancji laktozy – w takich sytuacjach wskazane jest zastosowanie preparatów do żywienia niemowląt pozbawionych laktozy, które zapewniają odpowiednie odżywienie i zmniejszają ryzyko wystąpienia dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego,
• rodzinne predyspozycje do AZS – istnieją preparaty do żywienia niemowląt z częściowo hydrolizowanym białkiem serwatkowym, które mogą zmniejszać prawdopodobieństwo wystąpienia AZS(4).

Czynniki decydujące o wyborze preparatu do żywienia niemowląt

Przed zarekomendowaniem konkretnego preparatu bardzo ważne jest zadanie rodzicom lub opiekunom dziecka kilku pytań. Pozwolą one określić indywidualne potrzeby dziecka i dobrać produkt najbardziej odpowiedni dla konkretnego niemowlęcia.

Wiek

W zależności od wieku, w jakim znajduje się dziecko, poleć preparat dopasowany do etapu rozwojowego malucha. Ułatwiają to numery podane na opakowaniach:

1 – mleko początkowe do końca 6. m.ż.

2 – mleko następne powyżej 6. m.ż.

3 – produkt na bazie mleka po 1. r.ż

4 – produkt na bazie mleka po 2. r.ż

5 – produkt na bazie mleka po 2,5. r.ż.

Wcześniactwo i mała masa urodzeniowa

 Odpowiednie żywienie wcześniaków lub niemowląt z małą masą urodzeniową ma kluczowe znaczenie dla ich wzrostu, rozwoju neurologicznego oraz profilaktyki chorób niezakaźnych w późniejszym życiu.

Suplementacja takich składników, jak witamina D, żelazo, wapń, fosfor oraz DHA, jest istotna w rozwoju wcześniaka, jednak odbywa się w warunkach szpitalnych, pod ścisłą kontrolą jego wzrastania. W zależności od sytuacji dziecko jest karmione mlekiem mamy, mlekiem mamy z dodatkiem wzmacniacza lub mieszanką (5).

Przed poleceniem preparatu do żywienia wcześniaków w aptece, należy upewnić się, że dziecko osiągnęło masę ciała powyżej 1800 g. W sytuacji gdy masa ciała jest niższa, żywienie wcześniaków powinno się odbywać wyłącznie w warunkach szpitalnych. U niemowląt o masie ciała powyżej 1 800 g możliwe jest przejście na mieszanki do karmienia stosowane w warunkach domowych, jednak zawsze pod nadzorem specjalisty.

Mieszanki dla wcześniaków po wypisie ze szpitala powinny mieć większą gęstość energetyczną, wyższy udział białka większe stężenie witamin niż standardowe preparaty, aby zaspokoić zwiększone zapotrzebowanie wcześniaków w porównaniu z dziećmi donoszonymi. Żywienie noworodka powinno być prowadzone pod kontrolą lekarza.

Preparatem stworzonym z myślą o specyficznych potrzebach wcześniaków i niemowląt o małej masie urodzeniowej jest PreNAN®, przeznaczony dla niemowląt, które osiągnęły masę ciała powyżej 1800 g. Nowa formuła PreNAN® zawiera m.in. oligosacharydy pokarmu kobiecego*, częściowo hydrolizowane białko, szczepy probiotyczne Bifidobacterium lactis oraz DHA, ARA i średniołańcuchowe kwasy tłuszczowe, a także charakteryzuje się zwiększoną gęstością energetyczną oraz zwiększonym poziomem białka. To pierwsza i jedyna formuła w proszku dla wcześniaków zawierająca HMO*: 2’FL i LNnT.

Poród przez cesarskie cięcie

Skład mikrobioty jelitowej u niemowląt urodzonych drogą cesarskiego cięcia, różni się od dzieci urodzonych naturalnie. W przewodzie pokarmowym dzieci urodzonych siłami natury dominują bakterie z rodzaju Bifidobacterium, które wspierają prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego i trawiennego. W przypadku noworodków urodzonych drogą cięcia cesarskiego, gdy karmienie piersią nie jest możliwe, korzystne może być stosowanie preparatów zawierających probiotyczne szczepy Bifidobacterium oraz prebiotyczne oligosacharydy o strukturze identycznej jak te w mleku mamy (HMO)*. Dzięki temu skład mikrobioty jelitowej dziecka staje się bardziej zbliżony do obserwowanego u niemowląt urodzonych siłami natury (6).

Zdrowym niemowlętom urodzonym przez cesarskie cięcie możesz polecić NAN® SUPREMEPRO 1 i NAN® OPTIPRO® Plus 1 HMO, zawierające oligosacharydy o strukturze identycznej jak w mleku matki (HMO)* oraz probiotyczne szczepy bakterii – w przypadku NAN® SUPREMEPRO 1 są to bakterie Bifidobacterium lactis (7)i Bifidobacterium infantis (8), a w NAN® OPTIPRO® Plus 1 HMO – bakterieL. reuteri DSM 17938 (9). Wszystkie 3 wymienione szczepy wspierają rozwój korzystnej mikrobioty jelitowej (7-9).

*Oligosacharydy pokarmu kobiecego (HMO) nie pochodzą z mleka kobiecego.

Ulewania

U zdrowych niemowląt niepowikłana regurgitacja (ulewanie) nie jest chorobą. To fizjologiczny proces, polegający na wypływie pokarmu z ust podczas karmienia lub krótko po nim. Główną jego przyczyną jest niedojrzałość dolnego zwieracza przełyku. Może też wynikać z przekarmiania, połykania powietrza w trakcie jedzenia, płaczu lub kaszlu (10).

W przypadku obfitego i nawracającego ulewania skuteczną metodą jest stosowanie preparatów do żywienia niemowląt zawierających substancje zagęszczające, m.in. skrobię, mączkę chleba świętojańskiego lub galaktomannan (11).

W wieloośrodkowym, prospektywnym randomizowanym badaniu wykazano, że preparat do żywienia niemowląt zawierający mączkę chleba świętojańskiego (karob) efektywnie redukuje ulewania u niemowląt (12).

Przykładem żywności specjalnego przeznaczenia medycznego do postępowania dietetycznego w przypadku ulewań jest NAN® EXPERTPRO AR. Produkt zawiera 2 substancje o działaniu zagęszczającym pokarm: skrobię ziemniaczaną i mączkę chleba świętojańskiego.

Kolki

Kolka to jedno z zaburzeń czynnościowych przewodu pokarmowego występujących u niemowląt. Kryteria rzymskie IV zakładają, że aby ją rozpoznać, muszą być spełnione warunki, takie jak (13):

• początek i zakończenie objawów przed ukończeniem 5. miesiąca życia,
• powtarzające się, długotrwałe epizody płaczu lub grymaszenia bez oczywistej przyczyny, których nie można ukoić,
• brak alarmujących objawów chorobowych, takich jak gorączka, zahamowanie przyrostu masy ciała czy objawy infekcji.

Szczep bakterii L. reuteri DSM 17938 ma udokumentowaną skuteczność w skracaniu czasu płaczu u niemowląt z kolką. L. reuteri może zmniejszać nasilenie objawów prawdopodobnie poprzez modulację mikrobioty jelitowej, zmniejszanie kolonizacji jelita przez bakterie potencjalnie patogenne (np. E. coli) i poprawę równowagi między bakteriami prozdrowotnymi. Ponadto zmniejszenie stężenia amoniaku w kale sugeruje, że ten probiotyk może obniżać stężenie toksycznych lub drażniących produktów materii bakteryjnej, które mogą przyczyniać się do podrażnienia jelit, bólu lub nadmiernej fermentacji (9).

W randomizowanym, podwójnie zaślepionym badaniu z udziałem niemowląt karmionych piersią wykazano, że podawanie zawiesiny zawierającej L. reuteri DSM 17938 znacząco złagodziło objawy kolki niemowlęcej, co potwierdzono redukcją czasu płaczu oraz wyższym odsetkiem odpowiedzi na leczenie w porównaniu z placebo. Stwierdzono jednocześnie korzystne zmiany w mikrobiocie jelitowej oraz potwierdzono dobrą tolerancję i bezpieczeństwo terapii (9). Wyniki metaanalizy, która obejmowała 4 badania kliniczne, potwierdziły, że szczep L. reuteri DSM 17938 jest skuteczny i może być zalecany dla niemowląt karmionych piersią z rozpoznaną kolką (14).

Istnieją badania potwierdzające, że formuły z częściowo hydrolizowanym białkiem mogą łagodzić objawy kolki u niemowląt, ale w połączeniu z innymi składnikami. Efekty są widoczne już po kilku dniach, bez działań niepożądanych.

W obserwacyjnym badaniu z 196 niemowlętami z zaburzeniami żołądkowo-jelitowymi (w tym kolkami), formuła m.in. z częściowo hydrolizowanym białkiem serwatkowym i L. reuteri DSM 17938 łagodziła objawy, takie jak płacz, ulewania, kolki już po 3 dniach stosowania (3).

Preparatem przeznaczonym dla niemowląt z zaburzeniami trawiennymi, w tym z kolkami jest NAN® EXPERTPRO TOTAL COMFORT. Produkt zawiera m.in. L. reuteri DSM 17938 i częściowo hydrolizowane białko serwatkowe.

Zaparcia

Zaparcia stanowią powszechny problem, dotykający niemal 30% dzieci w różnym wieku (15).

U dzieci poniżej 4. roku życia o rozpoznaniu zaparcia czynnościowego można mówić, gdy przez co najmniej miesiąc utrzymują się przynajmniej dwa z następujących objawów (16):

• wypróżnienia rzadziej niż trzy razy w tygodniu,
• widoczne oznaki wstrzymywania stolca,
• oddawanie bardzo twardych lub bolesnych stolców,
• stolce o dużej średnicy,
• obecność mas kałowych wyczuwalnych w odbytnicy.

W leczeniu zaparć pomocne mogą być środki o działaniu osmotycznym, takie jakmagnez, które pobudzają motorykę jelit poprzez indukowanie wydzielania cholecystokininy (17)

W badaniu z udziałem niemowląt wykazano, że formuła z wysokim poziomem laktozy i magnezu zwiększa zawartość wody w stolcu i łagodzi objawy zaparć u niemowląt urodzonych w terminie, karmionych preparatem do żywienia niemowląt (15).

Prebiotyki, takie jak galaktooligosacharydy (GOS) i fruktooligosacharydy (FOS), są selektywnie fermentowane przez bifidobakterie, dzięki czemu wspierają korzystne działanie probiotyków. Dodatkowo, powodują rozluźnienie stolca, ułatwiając pasaż jelitowy i poprawiając funkcjonowanie układu pokarmowego (19).

W podwójnie zaślepionym badaniu wykazano, że stosowanie formuły z przewagą białek serwatkowych zawierającej prebiotyki GOS/FOS, poprawiało jakość stolca, skracało czas opróżniania żołądka, łagodziło objawy żołądkowo-jelitowe oraz poprawiło mikrobiotę stolca (19).

Preparatem przeznaczonym dla niemowląt z zaburzeniami trawiennymi, w tym z zaparciami jest NAN® EXPERTPRO TOTAL COMFORT. Produkt zawiera bakterie L. reuteri DSM 17938, magnez i kompozycję GOS/FOS.

Objawy nietolerancji laktozy

Nietolerancja laktozy wynika z niezdolności jelit do trawienia laktozy, głównego węglowodanu mleka kobiecego. Jej objawy u niemowląt często pojawiają się od kilku minut do 2 godzin po zjedzeniu lub wypiciu produktów mlecznych i mogą obejmować (20):

• ból brzucha,
• biegunkę,
• mdłości,
• nadmierne gazy,
• wzdęcia.

Standardowym postępowaniem u niemowląt z nietolerancją laktozy jest stosowanie diety pozbawionej tego cukru (21).

Mlekiem początkowym, które nie zawiera laktozy, jest NAN® EXPERTPRO BEZLAKTOZOWY.

Predyspozycje do AZS

Atopowe zapalenie skóry (AZS) jest najczęściej występującą chorobą alergiczną w pierwszym roku życia, dotykającą od 5 do 20% niemowląt i małych dzieci. Schorzenie to wiąże się także z wyższym ryzykiem wystąpienia innych problemów zdrowotnych w późniejszym okresie dzieciństwa. W sytuacjach, gdy wyłączne karmienie piersią nie jest możliwe, zastosowanie mieszanek z częściowo hydrolizowanym białkiem serwatkowymistotnie obniża prawdopodobieństwo wystąpienia AZS w porównaniu z mieszankami zawierającymi białko natywne (22).

Wyniki badań nad prewencją alergii (GINI) potwierdzają, że wczesne karmienie preparatem dla niemowląt zawierającym częściowo hydrolizowane białko serwatkowe ma działanie zapobiegawcze w porównaniu ze standardowym preparatem na bazie mleka krowiego. Obserwuje się zmniejszenie ryzyka atopowego zapalenia skóry do wieku dorosłego oraz astmy w okresie dojrzewania w populacji obciążonej ryzykiem (22).

Preparatem z częściowo hydrolizowanym białkiem serwatkowym z potwierdzoną w badaniu GINI skutecznością w profilaktyce rozwoju AZS jest NAN® EXPERTPRO HA(22).

Piśmiennictwo

1. Vandenplas Y, et al. J Pediatr Gastroenterol Nutr 2009;49:498-547
2. Indrio, F., Riezzo, G., Raimondi, F., Bisceglia, M., Filannino, A., Cavallo, L., & Francavilla, R. (2011). Lactobacillus reuteri accelerates gastric emptying and improves regurgitation in infants. European journal of clinical investigation, 41(4), 417–422. https://doi.org/10.1111/j.1365-2362.2010.02425.x
3. Vandenplas, Y., Gerlier, L., Caekelbergh, K., Nan-Study-Group, & Possner, M. (2021). An Observational Real-Life Study with a New Infant Formula in Infants with Functional Gastro-Intestinal Disorders. Nutrients, 13(10), 3336. https://doi.org/10.3390/nu13103336 
4. Gappa M. et al. Allergy. 2021; 76 (6): 1903–1907.
5. Haiden, N., Luque, V., Domellöf, M., Hill, S., Kivelä, L., de Koning, B., Kӧglmeier, J., Moltu, S. J., Norsa, L., De Pipaon, M. S., Savino, F., Verduci, E., & Bronsky, J. (2025). Assessment of growth status and nutritional management of prematurely born infants after hospital discharge: A position paper of the ESPGHAN Nutrition Committee. Journal of pediatric gastroenterology and nutrition, 81(2), 421–441. https://doi.org/10.1002/jpn3.70054 
6. Martín-Peláez, S., Cano-Ibáñez, N., Pinto-Gallardo, M., & Amezcua-Prieto, C. (2022). The Impact of Probiotics, Prebiotics, and Synbiotics during Pregnancy or Lactation on the Intestinal Microbiota of Children Born by Cesarean Section: A Systematic Review. Nutrients, 14(2), 341. https://doi.org/10.3390/nu14020341 
7. Szajewska H, Hojsak I. Postgrad Med. 2020 Jun;132(5):441-451.
8. Chichlowski M, et al. Nutrients. 2020; 12(6):1581.
9. Savino, F., Cordisco, L., Tarasco, V., Palumeri, E., Calabrese, R., Oggero, R., Roos, S., & Matteuzzi, D. (2010). Lactobacillus reuteri DSM 17938 in infantile colic: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Pediatrics, 126(3), e526–e533. https://doi.org/10.1542/peds.2010-0433
10. Pottorff, A., Ortigoza, E. B., Sanghavi, R., & Llanos-Chea, A. (2025). Physiology of gastroesophageal reflux in the neonate. Seminars in Perinatology, 49(1), 151–157. https://doi.org/10.1053/j.semperi.2025.01.001 
11. Indrio, F., Riezzo, G., Raimondi, F., Cavallo, L., & Francavilla, R. (2009). Regurgitation in healthy and non healthy infants. Italian journal of pediatrics, 35(1), 39. https://doi.org/10.1186/1824-7288-35-39
12. Salvatore, S., Klymenko, V., Karpushenko, Y., Durczak-Hilleman, M., Loboda, A., Petrashenko, V., Olechowski, W., Lista, G., Meneghin, F., Amodio, S., Bongers, A., Ludwig, T., & Vandenplas, Y. (2024). Tolerance and Safety of an Anti-Regurgitation Formula Containing Locust Bean Gum, Pre-, and Postbiotics: A Multi-Country Multi-Center Prospective Randomized Controlled Study in Infants with Regurgitation. Nutrients, 16(6), 899. https://doi.org/10.3390/nu16060899 
13. Zeevenhooven, J., Koppen, I. J., & Benninga, M. A. (2017). The New Rome IV Criteria for Functional Gastrointestinal Disorders in Infants and Toddlers. Pediatric gastroenterology, hepatology & nutrition, 20(1), 1–13. https://doi.org/10.5223/pghn.2017.20.1.1 
14. Sung, V., D’Amico, F., Cabana, M. D., Chau, K., Koren, G., Savino, F., Szajewska, H., Deshpande, G., Dupont, C., Indrio, F., Mentula, S., Partty, A., & Tancredi, D. (2018). Lactobacillus reuteri to Treat Infant Colic: A Meta-analysis. Pediatrics, 141(1), e20171811. https://doi.org/10.1542/peds.2017-1811
15. Benninga, M. A., MENA Infant Constipation Study Group, & Vandenplas, Y. (2019). The magnesium-rich formula for functional constipation in infants: A randomized comparator-controlled study. Pediatric Gastroenterology, Hepatology & Nutrition, 22(3), 270–281. https://doi.org/10.5223/pghn.2019.22.3.270
16. Kwiecień J. (2016). Kryteria Rzymskie IV (2016) – aktualne wytyczne rozpoznawania i leczenia czynnościowych zaburzeń przewodu pokarmowego u dzieci. Standardy Medyczne. Pediatria
17. Infante, D. D., Segarra, O. O., Redecillas, S. S., Alvarez, M. M., & Miserachs, M. M. (2011). Modification of stool’s water content in constipated infants: management with an adapted infant formula. Nutrition journal, 10, 55. https://doi.org/10.1186/1475-2891-10-55
18. Coccorullo, P., Strisciuglio, C., Martinelli, M., Miele, E., Greco, L., & Staiano, A. (2010). Lactobacillus reuteri (DSM 17938) in infants with functional chronic constipation: a double-blind, randomized, placebo-controlled study. The Journal of pediatrics, 157(4), 598–602. https://doi.org/10.1016/j.jpeds.2010.04.066 
19. Vivatvakin, B., Mahayosnond, A., Theamboonlers, A., Steenhout, P. G., & Conus, N. J. (2010). Effect of a whey-predominant starter formula containing LCPUFAs and oligosaccharides (FOS/GOS) on gastrointestinal comfort in infants. Asia Pacific journal of clinical nutrition, 19(4), 473–480.
20. Darma, A., Sumitro, K. R., Jo, J., & Sitorus, N. (2024). Lactose Intolerance versus Cow’s Milk Allergy in Infants: A Clinical Dilemma. Nutrients, 16(3), 414. https://doi.org/10.3390/nu16030414 
21. Gordon, M., Biagioli, E., Sorrenti, M., Lingua, C., Moja, L., Banks, S. S., Ceratto, S., & Savino, F. (2018). Dietary modifications for infantile colic. The Cochrane database of systematic reviews, 10(10), CD011029. https://doi.org/10.1002/14651858.CD011029.pub2
22. Holvoet, S., Nutten, S., Dupuis, L., Donnicola, D., Bourdeau, T., Hughes-Formella, B., Simon, D., Simon, H. U., Carvalho, R. S., Spergel, J. M., Koletzko, S., & Blanchard, C. (2021). Partially Hydrolysed Whey-Based Infant Formula Improves Skin Barrier Function. Nutrients, 13(9), 3113. https://doi.org/10.3390/nu13093113