Czego się nauczysz z tego przypadku?

Po zapoznaniu się z tym przypadkiem:

• przeprowadzisz wywiad z pacjentem z oparzeniem,
• rozpoznasz ranę na różnych fazach gojenia,
• zaklasyfikujesz stopień oparzenia,
• wypiszesz receptę farmaceutyczną na lek z chemioterapeutykiem.

Opis przypadku

Do apteki przychodzi mężczyzna w wieku około 60 lat i prosi o wydanie preparatu przeciwbakteryjnego, który już kiedyś przepisał mu lekarz.

Wywiad

Ze względu na to, że preparat wymieniony przez pacjenta jest dostępny jedynie na receptę, należy przeprowadzić wywiad w celu uzasadnienia konieczności stosowania preparatu oraz podstawy do wystawienia recepty farmaceutycznej.

Pytania farmaceuty

Pacjentowi zadano następujące pytania:

1. Jaka jest nazwa leku, który stosował?
2. W jaki sposób stosował lek?
3. Na co lekarz zapisał ten lek?
4. Na co teraz pacjentowi jest potrzebny ten lek?
5. Jak doszło do oparzenia?
6. Kiedy doszło do oparzenia?
7. Czy oparzenie było już czymś oczyszczane?
8. Czy stosował już jakiś preparat do leczenia ran?
9. Czy może pokazać miejsce oparzenia?

Odpowiedzi pacjenta

Z wywiadu wynika, że:

1. Pacjent podaje nazwę Argosulfan. Jest to krem, którego substancję czynną stanowi sulfatiazol srebra.
2. Pacjent zgłasza, że stosował krem codziennie na oparzoną skórę.
3. Powodem wypisania leku było oparzenie przedramienia.
4. Pacjent zgłasza, że znowu się oparzył i chciałby stosować to co już raz mu pomogło i było dobrze przez niego tolerowane.
5. Pacjent oparzył się gotując obiad. Garnek z zagotowaną wodą wylał mu się na rękę.
6. Do zdarzenia doszło kilka dni temu.
7. Pacjent zgłasza, że przemył oparzenie zimną wodą.
8. Pacjent nie stosował jeszcze żadnego preparatu, przypomniał sobie o kremie, który kiedyś miał i uznał, że znowu go kupi.
9. Pacjent poproszony o pokazanie oparzenia wyciągnął dłoń w stronę farmaceuty (Ryc. 1)

Oparzenie skóry w pierwszej fazie objawia się zaczerwienieniem, obrzękiem i bólem. W miarę upływu czasu mogą pojawić się pęcherze wypełnione płynem surowiczym, będące wynikiem uszkodzenia głębszych warstw naskórka.

Problem

Rana powstała podczas oparzenia jest wyjątkowo podatne na zakażenie, będąc samodzielnym, nieimmunologicznym czynnikiem zwiększającym ryzyko infekcji w ranie. W leczeniu ran zagrożonych infekcją i (lub) zakażonych należy używać produktów leczniczych, antyseptyków i opatrunków z zawartością substancji wykazującej działanie przeciwbakteryjne.

Istotnym elementem postępowania jest prawidłowa klasyfikacja stopnia oparzenia, która pozwala na ocenę głębokości i rozległości uszkodzenia tkanek. Klasyfikacja ta ułatwia podjęcie decyzji o doborze odpowiedniego preparatu i opatrunku oraz określenie, czy pacjent wymaga pilnej konsultacji lekarskiej. Należy również edukować pacjentów w zakresie prawidłowej pielęgnacji rany, w tym utrzymania jej czystości, unikania dalszych urazów oraz regularnej wymiany opatrunków.

Klasyfikacja oparzeń

Klasyczny czterostopniowy podział głębokości oparzeń (Ryc. 2) obejmuje cztery poziomy:^[1]

• I (oparzenie powierzchowne) – uszkodzenie naskórka manifestujące się rumieniem i bólem, goi się szybko i samoistnie, nie pozostawiając śladów,
• IIa (oparzenie pośredniej głębokości) – uraz obejmuje naskórek i niepełną grubość skóry właściwej, poza rumieniem pojawiają się pęcherze surowicze, goi się w ciągu 2–3 tygodni bez pozostawienia blizny,
• IIb (oparzenie głębokie) – oparzenie obejmuje całą grubość skóry właściwej, również nerwy czuciowe i naczynia, czego objawem jest zbielenie rany i brak odczuwania bólu, gojenie przebiega z wytworzeniem blizny i trwa kilka tygodni,
• III (oparzenie bardzo głębokie) – uszkodzeniu ulegają tkanka podskórna, podskórne naczynia i nerwy,
• IV – zwęglenie tkanek głębokich.

W przypadku oparzeń stopnia IIb, III oraz IV, zawsze skieruj pacjenta na konsultację z lekarzem. Przy oparzeniach I i IIa stopnia możesz sam dobrać preparat antyseptyczny, przeciwbakteryjny oraz odpowiedni opatrunek.

Etapy gojenia ran

Gojenie rany to złożony i uporządkowany biologiczny proces, który aktywuje się w odpowiedzi na uraz w każdym żywym organizmie. Gojenie tkanek może przybierać formę odnowy lub naprawy. Odnowa następuje w wyniku naturalnego zużycia komórek lub ich uszkodzenia spowodowanego urazem bądź chorobą, gdzie utracone elementy są odtwarzane z regenerujących się tkanek w pobliżu. Naprawa, zwana także reperacją, polega na zastąpieniu uszkodzonego obszaru blizną tkanki łącznej. Zdolność do naprawy, rozwinięta w toku ewolucji, jest podstawą gojenia ran głębokich, obejmujących uszkodzenie wszystkich warstw skóry właściwej. Proces ten przebiega w kilku kolejnych etapach:^[2]

1. Faza wysiękowa – obejmuje reakcje hemostatyczne i zapalne, zapoczątkowane przez kolagen, który wywołuje agregację i adhezję płytek krwi. Aktywują się mechanizmy krzepnięcia, tworząc skrzep uszczelniający naczynie, wsparty skurczem mięśni gładkich. Równolegle rozwija się proces zapalny, który usuwa czynniki uszkadzające i oczyszcza ranę z drobnoustrojów oraz martwych tkanek. Wyciek osocza i gromadzenie płynu wysiękowego powodują objawy zapalenia: zaczerwienienie, ucieplenie, obrzęk i ból. Faza ta, trwająca 5–7 dni, przygotowuje ranę do proliferacji i regeneracji, mając kluczowe znaczenie dla gojenia.
2. Faza wytwórcza (proliferacyjna, ziarninowania) – jej celem jest tworzenie nowej, odpornej na zakażenia tkanki, neowaskularyzacja i zamknięcie rany. Fibroblasty produkują kolagen, tworząc rusztowanie dla komórek śródbłonka, które migrują z nieuszkodzonych naczyń, formując grudkowatą, czerwoną tkankę ziarninową. Z czasem naczynia te dostarczają tlen i składniki odżywcze, wspierając gojenie.
3. Faza naprawcza (dojrzewania, epitelizacji) – jaskrawoczerwona ziarnina zmienia się w bladą tkankę o mniejszym unaczynieniu i większej ilości włókien. Komórki nabłonkowe, głównie keratynocyty z brzegów rany, dzielą się co 12–18 godzin, tworząc około 2 mm naskórka dziennie. Migrują one ku środkowi rany, pokrywając ją nową warstwą nabłonka. Tempo proliferacji maleje, gdy komórki z przeciwnych brzegów zbliżają się do siebie, przechodząc w kolejny etap gojenia.
4. Faza przebudowy (bliznowacenia) – trwają od kilku do kilkunastu miesięcy, jest najdłuższym etapem gojenia. Choć rana pokryta blizną wydaje się zagojona, tkanka łączna początkowo jest słaba, a jej wytrzymałość rośnie wraz z reorganizacją włókien kolagenowych i naczyń krwionośnych oraz limfatycznych. Unaczynienie zmniejsza się, tworząc uporządkowaną sieć naczyń. Blizna staje się mniej przerostowa, obkurcza się, spłaszcza i zmienia kolor na jasnoróżowy lub biały. Pokrywający ją naskórek nie zawiera mieszków włosowych, gruczołów ani melanocytów, ale skóra odzyskuje integralność i ochronę.

Konsultując pacjenta z raną w trakcie gojenia, rekomenduj stosowanie preparatów wspierających wilgotne środowisko rany (np. Argosulfan), aby wspomóc wszystkie etapy gojenia – od oczyszczania, przez regenerację, aż po przebudowę blizny. Edukuj pacjenta o znaczeniu ochrony rany przed infekcją i zapewnieniu odpowiednich warunków do regeneracji tkanek.

Koncepcja TIMERS

Strategia TIMERS (Ryc. 3) stanowi podstawę leczenia ran trudno gojących się. Ma na celu optymalizację mikrośrodowiska rany i równowagę procesów gojenia, szczególnie w przypadku martwicy, nadmiaru wysięku, ciał obcych lub zakażeń. Obecnie rekomendowana strategia TIMERS obejmuje:

• T (tissue debridement) – opracowanie tkanek – eliminacja wysięku oraz znajdujących się w niej zanieczyszczeń, takich jak np. ciała obce, bakterie, obumarłe tkanki oraz ropa. Można to zrobić chirurgicznie poprzez wycięcie tkanki martwiczej, mechanicznie poprzez oczyszczenie rany. Oczyszczanie może odbyć się za pomocą opatrunków specjalistycznych lub stosując opatrunki biologiczne np.: larwoterapię. Dostępne są również bardziej zaawansowane metody oczyszczania ran.
• I (infection and inflammation control) – kontrolę infekcji i zapalenia – szczególnie ważne jest odróżnienie kolonizacji i kolonizacji krytycznej od zakażenia rany. W pierwszym przypadku stosowanie agresywnych zabiegów antyseptycznych i środków bakteriobójczych nie jest konieczne. W drugim natomiast, zastosowanie ich jest uzasadnione.
• M (moisture balance) – utrzymanie równowagi wilgotności – za pomocą specjalistycznych opatrunków należy stworzyć w ranie optymalnie wilgotne środowisko, ponieważ pobudza ono zarówno samoistne oczyszczanie rany, jak i następującą po nim fazę proliferacji. Właściwie dobrany opatrunek chłonie nadmiar wilgoci lub dostarcza wilgoci w przypadku ran przesuszonych.
• E (edge/epidermis) – nieprawidłowe brzegi i zaburzenia naskórka – odpowiednio przygotowane środowisko rany stwarza korzystne warunki epitelizacji, której celem jest wytworzenie brzegu rany, nowego naskórka i odbudowanie funkcji skóry. Najczęściej wymaga to mechanicznego opracowania brzegów rany.
• R (repair and regeneration) – naprawę i regenerację – na etapie naprawy i regeneracji skupiamy się na promowaniu zamykania rany m.in. poprzez stymulowanie aktywności komórek.
• S (social and individual-related factors) – czynniki społeczne i indywidualne predyktory.

Strategia TIMERS to kompleksowe podejście do leczenia ran, które optymalizuje mikrośrodowisko rany i wspiera proces gojenia.

Recepta farmaceutyczna na chemioterapeutyk

Jako farmaceuci możemy wystawić receptę farmaceutyczną w przypadku zagrożenia zdrowia pacjenta. Stan zagrożenia zdrowia nie musi być już nagły, nie ma także wymogu wydania najmniejszego opakowania w aptece. Co więcej, możemy ordynować nowe leki, a nie tylko wypisywać recepty na kontynuację terapii.^[3]

Recepta farmaceutyczna może być wystawiona na produkty lecznicze o kategorii dostępności Rp, z zastrzeżeniem leków zawierających środki odurzające i substancje psychotropowe.

Farmaceuta nie może wypisać recepty farmaceutycznej na leki zawierające substancje z wykazu N, a także z wykazu P, jednak może wystawić ją na lek zawierający chemioterapeutyk (np. sulfatiazol).

Recepta farmaceutyczna może zostać wypisana na lek w następujących ilościach:

• w formie papierowej na lek na 120 dni (wyliczone z dawkowania),
• w formie elektronicznej na 180 dni kuracji według zapisanego sposobu dawkowania.

Zauważ, że przepisy nie wskazują, że receptę farmaceutyczną można wystawić jedynie na lek w przypadku nagłego zapotrzebowania – przeciwnie, o ile mowa o stanie zagrożenia zdrowia, można zaordynować lek pierwszy raz i nawet na zapas – w praktyce maksymalnie na 120 dni (bo na dłużej niż 120 dni nie można wydać leku).

Interwencja

Pacjenta wsparto w następujący sposób:

• Wystawienie recepty farmaceutycznej – zaordynowano lek zawierający sulfatiazol srebra dostępny pod nazwą handlową Argosulfan i wydano go pacjentowi. Wyjaśniono, że jest to lek zapobiegający zakażeniom rany, przyspieszający gojenie i tworzenie na uszkodzonej skórze warstwy ochronnej, która pomaga utrzymać właściwy poziom wilgotności. Zalecono codzienne nakładanie warstwy kremu o grubości 2-3 mm. Przekazano, że rana powinna być pokryta kremem przez cały czas leczenia – do momentu osiągnięcia fazy ziarninowania rany – i jeśli z jakiejś przyczyny część rany zostanie odsłonięta, miejsca odsłonięte należy pokryć świeżą warstwą kremu.^[4] Choć nie jest to lek pierwszego wyboru, wypisano receptę farmaceutyczną, ze względu na preferencje i dobrą tolerancję pacjenta.
• Rekomendacja preparatu bez recepty – zarekomendowano stosowanie preparatu z oktenidyną, antyseptyku o szerokim spektrum działania, do oczyszczania rany w celu zapobiegania zakażeniom i wspomagania gojenia. Oktenidyna jest rekomendowana przez Polskie Towarzystwo Leczenia Ran.^[5] Oktenidyna skutecznie eliminuje bakterie, grzyby i niektóre wirusy, jest dobrze tolerowana, nie powoduje pieczenia i jest dostępna bez recepty w formie sprayu, żelu lub płynu. Ranę należy spryskać lub przetrzeć jałowym gazikiem nasączonym preparatem. Tę czynność należy powtarzać zawsze przy każdej zmianie opatrunku.
• Rekomendacja opatrunku – zarekomendowano stosowanie opatrunku hydrożelowego, który wspomaga gojenie oparzeń poprzez utrzymanie wilgotnego środowiska rany i ochronę przed infekcjami. Opatrunki hydrożelowe są rekomendowane przez Polskie Towarzystwo Leczenia Ran ze względu na ich skuteczność w łagodzeniu bólu i przyspieszaniu regeneracji skóry.^[5] Opatrunek hydrożelowy jest łatwy w aplikacji, dobrze przylega do rany i nie powoduje dyskomfortu przy zmianie. Pacjentowi przekazano, że ranę należy oczyścić preparatem z oktenidyną, nałożyć warstwę preparatu z sulfatiazolem srebra (Argosulfan), a następnie nałożyć opatrunek, dostosowując jego rozmiar do obszaru oparzenia (z marginesem 2–3 cm). Opatrunek należy przymocować za pomocą przylepca, bandaża elastycznego lub folii adhezyjnej, unikając zbyt mocnego ucisku. Opatrunek hydrożelowy należy zmieniać co 1–2 dni lub gdy staje się suchy, przy codziennym monitorowaniu rany pod kątem oznak infekcji (stan zapalny, obrzęk, ropna wydzielina).

Uzasadnienie interwencji

Po przeprowadzeniu wywiadu potwierdzono konieczność wystawienia pacjentowi recepty farmaceutycznej na lek, o który poprosił. Oparzenie, z którym pacjent zgłosił się do apteki znajdowało się na IIa stopniu według klasyfikacji oparzeń, tzn. nie wymagało pilnej konsultacji lekarskiej i mogło zostać zaopiekowane przez farmaceutę. Krem z sulfatiazolem srebra (Argosulfan) ma we wskazaniach leczenie oparzeń skóry wszystkich stopni. Argosulfan zabezpiecza ranę oparzeniową przed zakażeniem, tworzy warstwę ochronną, zapewnia właściwą wilgotność a także przyspiesza gojenie rany.^[4]

Wskazania leku Argosulfan

Oparzenia nie są jedynym wskazaniem leku Argosulfan. Wykazuje on działanie przeciwbakteryjne i przeciwwirusowe. Jest skuteczny w przypadku odleżyn oraz przewlekłych owrzodzeń podudzi. Sulfatiazol srebrowy wykazuje również działanie przeciw wirusom opryszczki pospolitej, ospy wietrznej i półpaśca.  

W literaturze opisano przypadek pacjentki z oparzeniem, u której zastosowano krem z sulfatiazolem srebra (Argosulfan) w połączeniu z opatrunkiem hydrokoloidowym. W trakcie przyjęcia pacjentki, oparzenia stopnia IIa i IIb zajmowały około 2% powierzchni ciała. Opatrunek był intensywnie przesiąknięty treścią surowiczo-ropną, z zielonawym zabarwieniem i o nieprzyjemnym zapachu, rana silnie bolesna, pokryta tkankami martwiczymi, towarzyszył jej obrzęk ręki. Ranę umyto roztworem oktenidyny, opracowano chirurgicznie, usuwając wszystkie tkanki martwicze, a następnie zaopatrzono kremem Argosulfan i wtórnym opatrunkiem z gazy. Ze względu na objawy infekcji w ranie i wywiad immunosupresji włączono leczenie antybiotykiem doustnym. Po 16 dniach stosowania kremu w połączeniu z opatrunkami uzyskano zagojenie ran oparzeniowych.^[1]

W innym opisanym przypadku, Argosulfan był skuteczny w leczeniu owrzodzeń podudzi. W wieloetapowym leczeniu pacjentki z niegojącymi się, okrężnymi owrzodzeniami podudzi w przebiegu niewydolności żylnej kończyn dolnych zastosowano antybiotykoterapię systemową, Argosulfan w leczeniu skojarzonym z opatrunkami piankowymi i superabsorbentami, miejscowe mechaniczne oczyszczanie owrzodzeń oraz wielowarstwową kompresjoterapię. Włączenie sulfatiazolu srebra poprawiło stan owrzodzenia oraz zmniejszyło ilość biofilmu i wysięku. Zastosowanie sulfatiazolu srebra w połączeniu z  wtórnymi opatrunkami specjalistycznymi poprawiło komfort pacjentki. Po 12 tygodniach skojarzonego leczenia miejscowego z kompresjoterapią uzyskano wygojenie owrzodzeń.^[6]

Argosulfan był skuteczny w przypadku leczenia pacjenta hospitalizowanego na oddziale intensywnej terapii, u którego rozwinęła się odleżyna. Brzegi rany były żywoczerwone, 60% powierzchni ubytku zajmowała żółta martwica rozpływna z niewielkim wysiękiem, co potwierdzało obecność tkanek martwiczych i procesu zapalnego. Leczenie odleżyny przeprowadzono stosując wieloetapowy protokół pielęgnacyjny. Ranę oczyszczano regularnie, aby usunąć martwe tkanki i zanieczyszczenia, co stanowiło przygotowanie do dalszego leczenia. Następnie zastosowano krem Argosulfan zawierający sulfatiazol srebra, którego zadaniem było działanie antybakteryjne, zmniejszając ryzyko infekcji i wspierając proces gojenia. Opatrunki stosowane w leczeniu utrzymywały wilgotne środowisko rany, co w połączeniu z Argosulfanem przyczyniło się do skutecznego zarządzania raną i poprawy jej stanu w trakcie pobytu pacjenta w szpitalu.^[7]

W innym opisanym przypadku pacjentki z odleżyną, u której brzegi rany były żywoczerwone, obrzęknięte z miejscowo podwyższoną temperaturą. Występowała żółta martwica rozpływna, która zajmowała 90% powierzchni rany. Protokół terapeutyczny obejmował oczyszczanie rany w celu usunięcia zanieczyszczeń i przygotowania łożyska rany do aplikacji preparatów leczniczych. Krem Argosulfan z sulfatiazolem srebra został zastosowany jako środek antybakteryjny, który skutecznie zapobiegał zakażeniom, wspomagając regenerację tkanek. Dodatkowo użyto specjalistycznych opatrunków, które wspierały proces gojenia poprzez utrzymanie odpowiedniego środowiska rany. Zastosowanie Argosulfanu w połączeniu z oczyszczaniem i odpowiednimi opatrunkami umożliwiło kontrolę stanu rany, minimalizując ryzyko powikłań i wspierając proces leczenia w trudnych warunkach oddziału intensywnej terapii.^[7]

Ponieważ Argosulfan jest skuteczny w leczeniu ran przewlekłych, takich jak odleżyny i owrzodzenia podudzi, z jeszcze większą efektywnością wspiera leczenie oparzeń.^[4]

Antybiotyk a chemioterapeutyk

Antybiotyk definiuje się jako preparat posiadający swój wzorzec w naturze – metabolit jakiegoś drobnoustroju, w przeciwieństwie do chemioterapeutyku, który jest wytworem wyłącznie syntezy i projektowania lekowego. Antybiotyki to nie tylko izolaty z wytwarzających je drobnoustrojów, to także związki półsyntetyczne i w pełni syntetyczne. Antybiotyki mają najczęściej tylko działanie antybakteryjne, podczas gdy chemioterapeutyki wykazują także inne działania przeciwdrobnoustrojowe, w tym przeciwgrzybicze.

Nadużywanie antybiotyków może skutkować wystąpieniem antybiotykooporności, czyli zdolnością mikroorganizmów, nie tylko bakterii, ale także wirusów, grzybów i pasożytów, do wytworzenia mechanizmów, które redukują lub wręcz dezaktywują działanie leków antybiotycznych. Bakterie nabywają te mechanizmy lub są już one częścią ich biologii. Antybiotykooporność nabyta jest wynikiem presji selekcyjnej związanej z ekspozycją drobnoustrojów na antybiotyki.

Racjonalna antybiotykoterapia to podejście do stosowania antybiotyków, które polega na ich odpowiednim doborze, dawkowaniu i czasie podawania, w oparciu o dowody naukowe, wyniki badań mikrobiologicznych oraz specyfikę pacjenta i infekcji. Celem jest skuteczne leczenie zakażeń przy minimalizacji ryzyka rozwoju antybiotykooporności, działań niepożądanych oraz nieuzasadnionego stosowania leków, np. w przypadku infekcji wirusowych.

Działanie antyseptyczne srebra

Srebro jest powszechnie stosowanym środkiem przeciwbakteryjnym, głównie jako składnik aktywnych preparatów i opatrunków na rany przewlekłe. Występuje w formach metalicznej, jonowej, soli lub złożonych związków. Działa poprzez hamowanie podziałów komórkowych, uszkadzanie błon komórkowych i zaburzanie transportu jonów, co prowadzi do obumierania bakterii.^[5]

Srebro cechuje się szerokim spektrum działania przeciwbakteryjnego, które obejmuje zarówno bakterie Gram-dodatnie, jak i Gram-ujemne, w tym patogeny wielolekooporne. Kluczowe właściwości antyseptyczne srebra to:

• zwalczanie biofilmu – jony srebra destabilizują matrycę biofilmu, zmniejszając adhezję bakterii i zwiększając ich podatność na antybiotyki
• redukcja obciążenia bakteryjnego – opatrunki ze srebrem znacząco zmniejszają liczbę bakterii w ranach, co jest szczególnie istotne w przypadku ran przewlekle zainfekowanych
• działanie miejscowe – srebro uwalniane z opatrunków działa lokalnie, minimalizując ryzyko ogólnoustrojowych skutków ubocznych, co czyni je bezpiecznym rozwiązaniem w leczeniu ran

Utrzymanie wilgoci w przebiegu leczenia rany

Wilgotne leczenie ran, szczególnie tych oparzeniowych, stanowi standard w ambulatoryjnej opiece medycznej. Utrzymanie wilgotnego środowiska w ranie zapobiega przekształceniu się strefy zastoju w pełną martwicę, co może nastąpić w wyniku wysuszenia tkanek. Takie podejście sprzyja szybszemu naskórkowaniu, a płyn wysiękowy zachowuje cenne czynniki wzrostu i białka, które przyspieszają proces gojenia. Kluczową rolę odgrywają zarówno specjalistyczne opatrunki, jak i odpowiednio dobrane preparaty, których podłoże skutecznie zatrzymuje wilgoć (Argosulfan), wspomagając regenerację tkanek i optymalizując proces leczenia.^[2]

W leczeniu ran oparzeniowych stosuje się wilgotne środowisko gojenia, aby zapobiec przekształceniu strefy zastoju w martwicę spowodowaną wysuszeniem tkanek.

Piśmiennictwo

1. Warzykowska, M. (2022). Sulfatiazol Srebrowy w Leczeniu Oparzeń – opis przypadku. Leczenie Ran. https://doi.org/10.5114/lr.2022.122551 ⬏⬏
2. Szewczyk, M.T., i in. (2020). Leczenie Odleżyn – Zalecenia Polskiego Towarzystwa Leczenia Ran. Część II. Leczenie Ran. https://doi.org/10.5114/lr.2020.103116 ⬏⬏
3. Ustawa z dn. 06.09.2001 r. Prawo farmaceutyczne. tj. Dz.U. z 2025 r. poz. 750 ze. zm.⬏
4. Bausch&Lomb. (2013). ChPL Argosulfan⬏⬏⬏
5. Sopata, M. (2020). Wytyczne postępowania miejscowego w ranach niezakażonych, zagrożonych infekcją oraz zakażonych – przegląd dostępnych substancji przeciwdrobnoustrojowych stosowanych w leczeniu ran. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Leczenia Ran. Leczenie Ran https://doi.org/10.5114/lr.2020.96820 ⬏⬏⬏
6. Kuberka I., Sowicz M. (2023). Sulfatiazol srebra w leczeniu owrzodzeń podudzi – opis przypadku; Leczenie Ran.⬏
7. Dzikowska, M., Wojtas, K., Kózka, M. (2017). Zastosowanie soli srebrowej sulfatiazolu w leczeniu odleżyn – opis przypadku. Pielęgniarstwo w Anestezjologii i Intensywnej Opiece. dx.doi.org/10.15374/PwAiIO2017014 ⬏⬏