Kwas alendronowy (alendronian sodu)

Bisfosfonian (aminobisfosfonian) hamujący resorpcję kości przez osteoklasty, stosowany doustnie w leczeniu osteoporozy. Dostępny wyłącznie na receptę, w preparatach jednoskładnikowych, w postaci tabletek 70 mg przyjmowanych raz w tygodniu. Substancją czynną jest kwas alendronowy występujący w postaci alendronianu sodu (trójwodnego)^1,2.

Działanie kwasu alendronowego

Kwas alendronowy należy do bisfosfonianów, czyli syntetycznych analogów pirofosforanów, które wiążą się z hydroksyapatytem tworzącym mineralną część kości. Alendronian gromadzi się w miejscach nasilonej resorpcji tkanki kostnej, głównie pod osteoklastami, i hamuje ich aktywność, przez co spowalnia rozpad kości.

Ponieważ tworzenie i resorpcja kości są ze sobą sprzężone, lek nie działa bezpośrednio na proces tworzenia kości, a jego zahamowanie jest mniejsze niż zahamowanie resorpcji. Prowadzi to do stopniowego przyrostu masy kostnej. Wbudowany w macierz kostną alendronian jest farmakologicznie nieaktywny.

Farmakologia

Kwas alendronowy jest aminobisfosfonianem działającym jako silny, swoisty inhibitor resorpcji kości powodowanej przez osteoklasty, bez bezpośredniego wpływu na tworzenie kości (grupa farmakoterapeutyczna: leki wpływające na strukturę i mineralizację kości, bisfosfoniany, kod ATC M05BA04)^1,2.

W rocznym wieloośrodkowym badaniu u kobiet po menopauzie z osteoporozą wykazano równoważność terapeutyczną alendronianu podawanego raz w tygodniu w dawce 70 mg i alendronianu podawanego raz na dobę w dawce 10 mg – średnie zwiększenie gęstości mineralnej kości (BMD) w odcinku lędźwiowym kręgosłupa po roku wyniosło odpowiednio 5,1% i 5,4%^2,1.

Farmakokinetyka

Biodostępność kwasu alendronowego po podaniu doustnym jest bardzo mała i wynosi średnio 0,64% dla dawek od 5 mg do 70 mg przyjmowanych po nocnej przerwie w posiłkach i na 2 godziny przed śniadaniem. Przyjęcie leku bliżej posiłku dodatkowo ją zmniejsza – podanie na pół godziny lub godzinę przed śniadaniem obniża biodostępność o około 40%, a jednoczesne przyjęcie z pokarmem powoduje, że jest ona bliska zeru^2,1. Jednoczesne podanie z kawą lub sokiem pomarańczowym zmniejsza biodostępność o około 60%^1,2.

Stężenia leku w osoczu po dawkach terapeutycznych są zbyt małe, aby je oznaczyć (poniżej 5 ng/ml), a objętość dystrybucji w stanie stacjonarnym, z wyłączeniem kości, wynosi u ludzi co najmniej 28 litrów. Alendronian wiąże się z białkami osocza w około 78%^1,2.

Brak dowodów na to, że alendronian jest metabolizowany u ludzi i zwierząt. Po podaniu dożylnym w ciągu 72 godzin około 50% dawki wydalane jest z moczem, a klirens nerkowy wynosi 71 ml/min. Okres półtrwania w surowicy jest krótki i wynosi u ludzi około 1 godziny, natomiast okres półtrwania w tkance kostnej przekracza 10 lat, co odzwierciedla powolne uwalnianie leku z kości¹. Charakterystyka Ostemax 70 comfort podaje okres półtrwania u ludzi wynoszący prawdopodobnie około 10 lat, wiążąc go z uwalnianiem leku z tkanki kostnej².

Wskazania leków z kwasem alendronowym

Preparaty z kwasem alendronowym (tabletki 70 mg, wyłącznie na receptę) stosuje się w leczeniu osteoporozy u kobiet po menopauzie, w celu zmniejszenia ryzyka złamań kręgów i szyjki kości udowej^1,2.

Drugim wskazaniem jest leczenie osteoporozy u mężczyzn, w celu zmniejszenia ryzyka złamań w obrębie kręgów i szyjki kości udowej^1,2.

Dawkowanie kwasu alendronowego

Grupa	Dawka	Maksymalnie
Dorośli (osteoporoza u kobiet po menopauzie i u mężczyzn)	70 mg (1 tabletka) raz w tygodniu, zawsze w tym samym dniu	70 mg na tydzień
Pacjenci w podeszłym wieku	bez zmiany dawkowania	70 mg na tydzień
Zaburzenia czynności nerek, GFR powyżej 35 ml/min	bez zmiany dawkowania	70 mg na tydzień
Zaburzenia czynności nerek, GFR poniżej 35 ml/min	nie zaleca się stosowania	–
Zaburzenia czynności wątroby	bez zmiany dawkowania	70 mg na tydzień
Dzieci i młodzież poniżej 18 lat	nie stosować	–

Sposób przyjmowania leku jest kluczowy zarówno dla jego wchłaniania, jak i dla bezpieczeństwa przełyku. Tabletkę należy przyjąć rano, bezpośrednio po wstaniu z łóżka, co najmniej pół godziny przed pierwszym posiłkiem, napojem lub przyjęciem innych leków, popijając pełną szklanką (nie mniej niż 200 ml) przegotowanej wody – inne napoje, w tym woda mineralna, oraz żywność i leki zmniejszają wchłanianie alendronianu^1,2.

Tabletki nie wolno rozgryzać, żuć ani dopuścić do jej rozpuszczenia w jamie ustnej ze względu na ryzyko owrzodzenia błony śluzowej jamy ustnej i gardła. Po połknięciu tabletki pacjent nie powinien się kłaść przez co najmniej 30 minut, do czasu przyjęcia pierwszego posiłku, którego nie należy spożywać wcześniej niż 30 minut po przyjęciu leku. Produktu nie należy przyjmować wieczorem ani przed porannym wstaniem z łóżka^2,1.

W razie pominięcia dawki należy przyjąć jedną tabletkę rano następnego dnia, po przypomnieniu sobie o tym, i powrócić do przyjmowania jednej tabletki raz w tygodniu w ustalonym dniu. Nie należy przyjmować dwóch tabletek tego samego dnia^1,2. Podczas leczenia pacjenci powinni otrzymywać uzupełniające preparaty wapnia i witaminy D, jeśli ich zawartość w diecie jest niewystarczająca^1,2.

Istotne przeciwwskazania do stosowania kwasu alendronowego

Zmiany i choroby przełyku opóźniające jego opróżnianie

Kwas alendronowy jest przeciwwskazany u pacjentów z nieprawidłowościami budowy przełyku oraz z chorobami opóźniającymi jego opróżnianie, takimi jak zwężenie, achalazja, owrzodzenia lub skurcz wpustu żołądka^1,2.

Niemożność utrzymania pozycji pionowej

Lek jest przeciwwskazany u osób, które nie są w stanie utrzymać pozycji stojącej lub siedzącej przez co najmniej 30 minut^1,2.

Hipokalcemia

Kwas alendronowy jest przeciwwskazany u pacjentów z hipokalcemią, którą przed rozpoczęciem leczenia należy wyrównać^1,2.

Środki ostrożności przy wydawaniu kwasu alendronowego

Podrażnienie i choroby górnego odcinka przewodu pokarmowego

Kwas alendronowy może powodować miejscowe podrażnienie błony śluzowej górnego odcinka przewodu pokarmowego, dlatego należy zachować ostrożność u pacjentów z czynnymi chorobami tego odcinka, takimi jak trudności w połykaniu, choroby przełyku, zapalenie błony śluzowej żołądka lub dwunastnicy czy choroba wrzodowa, a także u osób, które w ostatnim roku przebyły ciężkie choroby przewodu pokarmowego lub zabieg chirurgiczny w jego górnym odcinku (z wyjątkiem plastyki odźwiernika)^1,2.

Działania niepożądane w obrębie przełyku

U pacjentów przyjmujących alendronian opisywano zapalenie, owrzodzenia i nadżerki przełyku, rzadko prowadzące do jego zwężenia, niekiedy o ciężkim przebiegu wymagającym hospitalizacji. Pacjenta należy poinformować o konieczności przerwania leczenia i zgłoszenia się do lekarza w razie wystąpienia dysfagii, bólu podczas połykania, bólu zamostkowego lub pojawienia się albo nasilenia zgagi. Ryzyko ciężkich powikłań przełykowych jest większe u osób nieprzestrzegających zaleceń dotyczących sposobu przyjmowania leku^1,2.

Martwica kości szczęki

U pacjentów leczonych bisfosfonianami, w tym doustnym alendronianem, opisywano martwicę kości szczęki, zwykle związaną z ekstrakcją zęba lub miejscowym zakażeniem. Przed rozpoczęciem leczenia u pacjentów ze złym stanem uzębienia lub z czynnikami ryzyka (choroba nowotworowa, chemioterapia, radioterapia, kortykosteroidy, palenie tytoniu, zła higiena jamy ustnej, choroby przyzębia) należy rozważyć badanie stomatologiczne z odpowiednim leczeniem zapobiegawczym, a w trakcie leczenia zachęcać do dbania o higienę jamy ustnej i zgłaszania objawów takich jak ruchomy ząb, ból czy obrzęk^1,2.

Nietypowe złamania kości udowej

U osób stosujących bisfosfoniany, głównie długotrwale, zgłaszano nietypowe złamania podkrętarzowe i trzonu kości udowej, dochodzące do nich po minimalnym urazie lub bez urazu, często poprzedzone bólem uda, biodra lub pachwiny. Pacjentów należy pouczyć, aby zgłaszali takie dolegliwości, a przy podejrzeniu nietypowego złamania rozważyć odstawienie leku i zbadać także drugą kończynę, ponieważ złamania często występują obustronnie^1,2.

Hipokalcemia i gospodarka mineralna

Przed rozpoczęciem leczenia należy wyrównać hipokalcemię oraz inne zaburzenia gospodarki mineralnej, w tym niedobór witaminy D i niedoczynność przytarczyc. W trakcie leczenia może wystąpić niewielkie, bezobjawowe zmniejszenie stężenia wapnia i fosforanów, zwłaszcza u pacjentów przyjmujących glikokortykosteroidy, dlatego szczególnie u nich ważne jest zapewnienie odpowiedniej podaży wapnia i witaminy D oraz monitorowanie stężenia wapnia i objawów hipokalcemii^1,2.

Zaburzenia czynności nerek

Nie zaleca się stosowania kwasu alendronowego u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek, u których wskaźnik przesączania kłębuszkowego (GFR) jest mniejszy niż 35 ml/min, ze względu na brak danych klinicznych^1,2.

Bóle mięśniowo-szkieletowe

U pacjentów przyjmujących bisfosfoniany obserwowano bóle kości, stawów lub mięśni, które mogą wystąpić od pierwszego dnia leczenia do wielu miesięcy po jego rozpoczęciu i rzadko bywają ciężkie lub powodujące niesprawność. U większości pacjentów objawy ustępują po przerwaniu leczenia, mogą jednak nawrócić po jego wznowieniu^1,2.

Nietolerancja galaktozy

Tabletki zawierają laktozę jednowodną, dlatego nie powinny być stosowane u pacjentów z rzadko występującą dziedziczną nietolerancją galaktozy, brakiem laktazy lub zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy^2,1.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Nie przeprowadzono badań dotyczących wpływu kwasu alendronowego na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn, jednak niektóre działania niepożądane leku mogą tę zdolność zaburzać, a indywidualna reakcja pacjenta bywa różna^1,2.

Interakcje kwasu alendronowego

Preparaty wapnia, leki zobojętniające i inne leki doustne + kwas alendronowy

Preparaty wapnia, leki zobojętniające sok żołądkowy oraz inne leki przyjmowane doustnie, a także pokarmy i napoje (zwłaszcza zawierające kofeinę i woda mineralna), zmniejszają wchłanianie i skuteczność alendronianu, ponieważ wykazuje on duże powinowactwo do wapnia oraz innych dwu- i trójwartościowych kationów. Po przyjęciu alendronianu należy odczekać co najmniej 30 minut przed przyjęciem kolejnego leku doustnego^1,2.

Kwas acetylosalicylowy i inne salicylany + kwas alendronowy

Jednoczesne stosowanie alendronianu z kwasem acetylosalicylowym i innymi salicylanami (w tym mesalazyną i benorylatem) zwiększa prawdopodobieństwo uszkodzenia górnego odcinka przewodu pokarmowego, zwłaszcza wystąpienia owrzodzenia żołądka¹.

Niesteroidowe leki przeciwzapalne + kwas alendronowy

Niesteroidowe leki przeciwzapalne działają drażniąco na błonę śluzową przewodu pokarmowego, dlatego podczas ich jednoczesnego stosowania z alendronianem należy zachować ostrożność^2,1.

Działania niepożądane kwasu alendronowego

⚠ Zaburzenia i uszkodzenia przełyku oraz górnego odcinka przewodu pokarmowego

Owrzodzenie przełyku, zaburzenia połykania oraz zarzucanie treści żołądkowej do przełyku występują często (), a zapalenie i nadżerki przełyku – niezbyt często (). Rzadko () dochodzi do zwężenia przełyku, owrzodzenia błony śluzowej jamy ustnej i gardła oraz do perforacji, wrzodów i krwawień z górnego odcinka przewodu pokarmowego^1,2.

Pozostałe zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Ból brzucha, niestrawność, zaparcia, biegunka oraz wzdęcia z oddawaniem gazów są działaniem częstym (), natomiast nudności, wymioty, zapalenie błony śluzowej żołądka i smoliste stolce występują niezbyt często ()^1,2.

⚠ Bóle mięśniowo-szkieletowe

Bóle mięśniowo-szkieletowe (kości, mięśni lub stawów), czasami o ciężkim nasileniu, są działaniem bardzo częstym (), a obrzęk stawów występuje często ()^1,2.

⚠ Martwica kości szczęki i nietypowe złamania kości udowej

Martwica kości szczęki oraz nietypowe złamania podkrętarzowe i trzonu kości udowej (działanie charakterystyczne dla klasy bisfosfonianów) występują rzadko ()^2,1.

⚠ Martwica kości przewodu słuchowego zewnętrznego

Martwica kości przewodu słuchowego zewnętrznego, wiązana ze stosowaniem leków z grupy bisfosfonianów, jest działaniem bardzo rzadkim ()^1,2.

⚠ Ciężkie reakcje skórne i nadwrażliwość

Łysienie i świąd są działaniem częstym (), a wysypka i rumień – niezbyt częstym (). Rzadko () występują wysypka z nadwrażliwością na światło oraz ciężkie reakcje skórne, w tym zespół Stevensa-Johnsona i toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka, a także reakcje nadwrażliwości obejmujące pokrzywkę i obrzęk naczynioruchowy^1,2.

Objawowa hipokalcemia

Objawowa hipokalcemia, często związana z czynnikami predysponującymi, jest działaniem rzadkim ()^1,2.

Zaburzenia układu nerwowego

Ból głowy i zawroty głowy są działaniem częstym (), a zaburzenia smaku występują niezbyt często ()^1,2.

Zaburzenia oka

Zapalenie struktur oka (zapalenie błony naczyniowej oka, twardówki lub nadtwardówki) jest działaniem niezbyt częstym ()^1,2.

Osłabienie, obrzęki i objawy jak w reakcji ostrej fazy

Osłabienie i obrzęki obwodowe są działaniem częstym (), a przemijające objawy jak w reakcji ostrej fazy (bóle mięśniowe, złe samopoczucie i rzadko gorączka), zazwyczaj związane z początkiem leczenia, występują niezbyt często ()^1,2.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a kwas alendronowy

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych kwasu alendronowego nie należy stosować w ciąży ze względu na brak wystarczających danych klinicznych dotyczących kobiet ciężarnych. Badania na zwierzętach nie wskazują na bezpośrednie działanie szkodliwe na przebieg ciąży oraz rozwój zarodka i płodu, jednak podawanie alendronianu ciężarnym szczurom powodowało utrudnienia porodu związane z hipokalcemią^1,2.

Karmienie piersią a kwas alendronowy

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych nie wiadomo, czy kwas alendronowy przenika do mleka kobiet karmiących, a ze względu na brak odpowiednio kontrolowanych badań u kobiet karmiących leku nie należy stosować w tym okresie^1,2.

Produkty handlowe z kwasem alendronowym

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Ostemax 70 comfort	tabletki 70 mg	Rp
Ostenil 70	tabletki 70 mg	Rp