Kwas azelainowy

Miejscowy lek przeciwtrądzikowy do stosowania na skórę, kwas dikarboksylowy o działaniu przeciwbakteryjnym i normalizującym rogowacenie naskórka (kod ATC D10AX03). Dostępny bez recepty, w jednym preparacie (Skinoren) w dwóch postaciach – kremie 200 mg/g i żelu 150 mg/g. Obie postaci różnią się wskazaniami. Kwas azelainowy jest jednocześnie naturalnym składnikiem diety, a jego wchłanianie ogólnoustrojowe po podaniu na skórę jest minimalne.

Działanie kwasu azelainowego

Kwas azelainowy jest nasyconym kwasem dikarboksylowym stosowanym miejscowo w leczeniu trądziku, a w postaci kremu także przebarwień skóry. Działa w obrębie samej skóry, nie wywołując istotnego działania ogólnoustrojowego. Poprawia obraz skóry trądzikowej dzięki hamowaniu bakterii biorących udział w powstawaniu zmian oraz normalizacji nadmiernego rogowacenia naskórka, a w przypadku przebarwień – dzięki wpływowi na nieprawidłowe komórki barwnikowe.

Farmakologia

Skuteczność kwasu azelainowego w leczeniu trądziku pospolitego wynika z jego działania przeciwbakteryjnego i bezpośredniego hamowania nadmiernego rogowacenia naskórka. Kwas azelainowy znacznie hamuje rozwój bakterii Propionibacterium acnes i zmniejsza frakcję wolnych kwasów tłuszczowych na powierzchni skóry¹.

W badaniach in vitro oraz in vivo wykazano, że kwas azelainowy hamuje rozrost keratynocytów i normalizuje ich końcowe różnicowanie².

Kwas azelainowy hamuje również wzrost i nadmierną aktywność nieprawidłowych melanocytów, co tłumaczy jego skuteczność w leczeniu przebarwień. Działanie to zależy zarówno od dawki, jak i od czasu działania, a jego mechanizm cząsteczkowy wiąże się z hamującym wpływem na syntezę DNA i (lub) na oddychanie komórkowe nieprawidłowych melanocytów¹.

Farmakokinetyka

Po miejscowym zastosowaniu kwas azelainowy penetruje do wszystkich warstw skóry, przy czym przez skórę uszkodzoną wchłania się szybciej niż przez nieuszkodzoną. Po jednorazowym nałożeniu 1 g kwasu azelainowego (co odpowiada około 5 g kremu lub żelu) wchłania się około 3,6% zastosowanej dawki, a stopień wchłaniania z kremu i z żelu jest podobny^1,2.

Część wchłoniętego kwasu azelainowego jest wydalana z moczem w postaci niezmienionej, a pozostała ilość ulega metabolizmowi w drodze β-oksydacji do kwasów dikarboksylowych o krótszym łańcuchu węglowym (C7, C5), które również są wydalane z moczem¹.

Po 8 tygodniach stosowania żelu dwa razy na dobę u pacjentów z trądzikiem stężenie kwasu azelainowego w osoczu w stanie równowagi mieściło się w granicach stężeń notowanych u zdrowych osób stosujących prawidłową dietę, co oznacza, że kwas azelainowy wchłonięty przez skórę nie zmienia w sposób istotny klinicznie jego stężenia pochodzącego z pokarmu i innych źródeł zewnętrznych².

Wskazania leków z kwasem azelainowym

Wskazania różnią się w zależności od postaci, a obie są dostępne bez recepty.

Krem Skinoren 200 mg/g jest wskazany w leczeniu trądziku pospolitego (Acne vulgaris) oraz przebarwień skóry (chloasma, melasma)¹. W przebarwieniach dobrze reagują na leczenie typ naskórkowy i typ mieszany naskórkowo-skórny, natomiast postać skórna jest oporna na leczenie¹.

Żel Skinoren 150 mg/g jest wskazany w leczeniu trądziku grudkowo-krostkowego skóry twarzy o słabym lub średnim nasileniu².

Dawkowanie kwasu azelainowego

Postać	Sposób i częstość stosowania	Czas leczenia
Krem Skinoren 200 mg/g	cienka warstwa na zmienione chorobowo miejsca 2 razy na dobę (rano i wieczorem), delikatnie wetrzeć – pasek o długości około 2,5 cm (około 0,5 g) wystarcza na twarz	trądzik: wyraźna poprawa po około 4 tygodniach, kontynuacja przez kilka miesięcy, nawet do 12 miesięcy. Przebarwienia: co najmniej 3 miesiące, z jednoczesnym stosowaniem kremów z filtrem UVB i UVA
Żel Skinoren 150 mg/g	cienka warstwa na zmienione chorobowo miejsca 2 razy na dobę (rano i wieczorem), delikatnie wetrzeć – pasek o długości około 2,5 cm (około 0,5 g) wystarcza na twarz	wyraźna poprawa po około 4 tygodniach, kontynuacja przez kilka miesięcy. Przy braku poprawy po miesiącu należy odstawić produkt

Obie postaci stosuje się u dorosłych oraz u młodzieży w wieku od 12 do 18 lat bez konieczności dostosowania dawki. Brak jest danych dotyczących bezpieczeństwa i skuteczności u dzieci poniżej 12 lat^1,2. W razie znacznego podrażnienia skóry należy zmniejszyć ilość stosowanego produktu lub stosować go raz na dobę, a jeśli to konieczne – przerwać leczenie na kilka dni¹.

Istotne przeciwwskazania do stosowania kwasu azelainowego

Jedynym przeciwwskazaniem wymienionym w charakterystykach obu postaci jest nadwrażliwość na kwas azelainowy lub którąkolwiek substancję pomocniczą^1,2.

Środki ostrożności przy wydawaniu kwasu azelainowego

Stosowanie wyłącznie na skórę i ochrona oczu oraz błon śluzowych

Obie postaci są przeznaczone tylko do użytku zewnętrznego. Należy unikać kontaktu produktu z oczami, ustami i błonami śluzowymi, a w razie kontaktu przemyć je natychmiast dużą ilością wody. Przy utrzymującym się podrażnieniu oczu pacjent powinien skontaktować się z lekarzem, a po każdej aplikacji należy umyć ręce^1,2.

Podrażnienie skóry na początku leczenia

Miejscowe podrażnienie skóry pojawia się zwłaszcza na początku leczenia i zwykle ustępuje w jego trakcie. W razie znacznego podrażnienia należy zmniejszyć ilość produktu lub stosować go raz na dobę do czasu ustąpienia objawów².

Substancje pomocnicze o znanym działaniu

Krem Skinoren zawiera 2 mg kwasu benzoesowego i 125 mg glikolu propylenowego w 1 g, a dodatkowo alkohol cetostearylowy, który może powodować miejscową reakcję skórną, na przykład kontaktowe zapalenie skóry. Kwas benzoesowy może wywoływać miejscowe podrażnienie skóry¹. Żel Skinoren zawiera 1 mg kwasu benzoesowego i 120 mg glikolu propylenowego w 1 g².

Preparaty do oczyszczania skóry w trądziku różowatym

U pacjentów stosujących kwas azelainowy w leczeniu trądziku różowatego nie zaleca się stosowania preparatów do oczyszczania skóry na bazie alkoholu, nalewek, środków ściągających, ścierających i złuszczających skórę¹.

Opatrunki okluzyjne i brak poprawy przy stosowaniu żelu

W miejscu nałożenia żelu nie należy stosować opatrunków okluzyjnych. W razie braku poprawy lub nasilenia się objawów trądziku po miesiącu stosowania żel należy odstawić i rozważyć inną metodę leczenia².

Zaostrzenie astmy

Po wprowadzeniu obu postaci do obrotu rzadko zgłaszano zaostrzenie (pogorszenie) astmy u pacjentów leczonych kwasem azelainowym^1,2.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Kwas azelainowy w obu postaciach nie ma wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn^1,2.

Interakcje kwasu azelainowego

Dla żadnej z postaci nie przeprowadzono badań dotyczących interakcji z innymi produktami leczniczymi^1,2.

Działania niepożądane kwasu azelainowego

Reakcje i objawy w miejscu podania

Reakcje w miejscu podania są najczęstszymi działaniami niepożądanymi kwasu azelainowego. Dla kremu pieczenie, świąd i rumień w miejscu podania występują bardzo często (), a ból, łuszczenie skóry, suchość, odbarwienie i podrażnienie w miejscu podania często (). Parestezje, zapalenie skóry, uczucie dyskomfortu i obrzęk w miejscu podania występują niezbyt często (), natomiast pieczenie, pęcherze, egzema i owrzodzenie w miejscu podania rzadko ()¹. Dla żelu świąd, pieczenie i ból w miejscu podania występują bardzo często (), suchość, wysypka i parestezje w miejscu podania często (), a rumień, łuszczenie skóry, uczucie ciepła i odbarwienie skóry w miejscu podania niezbyt często ()². Miejscowe podrażnienie skóry zwykle ustępuje w trakcie leczenia¹.

Reakcje skórne i odbarwienia

Kwas azelainowy może wywoływać zmiany skórne poza samym miejscem podania. Dla kremu zapalenie łojotokowe skóry, trądzik i odbarwienie skóry występują niezbyt często (), a pokrzywka, zapalenie warg i wysypka rzadko ()¹. Dla żelu trądzik i kontaktowe zapalenie skóry występują niezbyt często (), a podrażnienie skóry i pokrzywka rzadko ()².

⚠ Nadwrażliwość i zaostrzenie astmy

Reakcje nadwrażliwości występują rzadko () i mogą objawiać się między innymi obrzękiem naczynioruchowym, obrzękiem oka i obrzękiem twarzy, a w tej samej kategorii częstości zgłaszano pogorszenie objawów astmy. W charakterystyce kremu nadwrażliwość obejmuje dodatkowo kontaktowe zapalenie skóry^1,2.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a kwas azelainowy

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych brak jest odpowiednich i dobrze kontrolowanych badań z miejscowo stosowanym kwasem azelainowym u kobiet w ciąży. Badania na zwierzętach wskazują na potencjalny wpływ kwasu azelainowego na przebieg ciąży oraz rozwój zarodka lub płodu, choć dawki, po których nie obserwowano działań niepożądanych, były wielokrotnie większe od dawki zalecanej u ludzi. Z tego względu należy zachować ostrożność przy stosowaniu kwasu azelainowego u kobiet w ciąży^1,2.

Karmienie piersią a kwas azelainowy

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych nie wiadomo, czy kwas azelainowy przenika do mleka in vivo, choć badanie dializy równowagowej in vitro wykazało taką możliwość. Przenikanie do mleka nie powinno istotnie zmieniać wyjściowego stężenia kwasu azelainowego, ponieważ związek ten nie występuje w mleku w dużym stężeniu, a po zastosowaniu miejscowym wchłania się w mniej niż 4%, nie zwiększając ekspozycji ponad poziom fizjologiczny. Mimo to należy zachować ostrożność, a dzieci karmione piersią nie powinny mieć kontaktu z leczoną skórą, w tym ze skórą piersi^1,2.

Produkty handlowe z kwasem azelainowym

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Skinoren	krem 200 mg/g	OTC
Skinoren	żel 150 mg/g	OTC