Witamina B6 (pirydoksyna)

Witamina rozpuszczalna w wodzie z grupy B, zaliczana do witamin (kod ATC A11HA02), niezbędny koenzym przemian aminokwasów, węglowodanów i lipidów oraz syntezy neuroprzekaźników. Dostępna w preparacie jednoskładnikowym, w postaci tabletek doustnych zawierających chlorowodorek pirydoksyny. Preparat wydawany jest bez recepty i stosowany w niedoborze witaminy B6 oraz w stanach zwiększonego zapotrzebowania na pirydoksynę.

Działanie witaminy B6

Witamina B6 to zbiorcza nazwa trzech pokrewnych związków (pirydoksyny, pirydoksalu i pirydoksaminy), które w organizmie przekształcają się w formy czynne, przede wszystkim w fosforan pirydoksalu. Jako koenzym uczestniczy w wielu reakcjach przemiany aminokwasów, węglowodanów i tłuszczów, dlatego jej niedobór odbija się na pracy układu nerwowego, krwiotwórczego, odpornościowego i na stanie skóry.

Organizm nie magazynuje pirydoksyny w dużych ilościach, więc musi być ona regularnie dostarczana z pożywieniem lub w suplementacji. Objawy niedoboru są rzadkie i zwykle wynikają z niewłaściwej diety, chorób upośledzających wchłanianie lub stosowania niektórych leków, a należą do nich między innymi łojotokowe zapalenie skóry, zapalenie błon śluzowych jamy ustnej i języka, osłabienie, zaburzenia snu, stany depresyjne, zapalenia wielonerwowe i niedokrwistość.

Szczególne znaczenie kliniczne ma podawanie pirydoksyny przy leczeniu izoniazydem i innymi pochodnymi hydrazyny, które zwiększają jej zużycie i mogą wywołać neuropatię obwodową.

Farmakologia

Znane są trzy postacie witaminy B6, czyli pirydoksyna, pirydoksal i pirydoksamina, które w organizmie ulegają przemianom chemicznym. Formami czynnymi są estry pirydoksalu i pirydoksaminy z kwasem fosforowym, tworzone przy udziale ATP. Jako koenzymy wielu enzymów fosforany te biorą udział w przemianach metabolicznych, między innymi w dekarboksylacji i transaminacji aminokwasów, racemizacji i fosforylacji, a witamina B6 jest niezbędna do przemian aminokwasów zawierających siarkę i hydroksyaminokwasów¹.

Witamina B6 bierze udział w metabolizmie węglowodanów, lipidów i białek oraz w przemianie tryptofanu do serotoniny i kwasu nikotynowego. Jest koenzymem dekarboksylazy kwasu glutaminowego i uczestniczy w syntezie kwasu gamma-aminomasłowego (GABA) oraz neuroprzekaźników w synapsach, w tym adrenaliny, noradrenaliny i dopaminy. W większych dawkach do 300 mg na dobę wykazuje działanie ośrodkowe uspokajające, a nawet nasenne, łagodzi nudności i wymioty oraz ułatwia przyswajanie witaminy B12, żelaza i magnezu¹.

Minimalne dobowe zapotrzebowanie na witaminę B6 u osoby dorosłej wynosi 1,5 mg na dobę i jest pokrywane normalną dietą, a zapotrzebowanie wzrasta u kobiet w okresie ciąży i karmienia piersią do około 3 mg na dobę, u osób nadużywających alkoholu oraz wraz ze wzrostem spożycia białka¹.

Farmakokinetyka

Pirydoksyna należy do witamin rozpuszczalnych w wodzie i łatwo wchłania się z przewodu pokarmowego, a następnie szybko ulega utlenianiu i fosforylacji pod wpływem fosfokinazy pirydoksalu. Powstają związki czynne, przede wszystkim fosforan pirydoksalu, który odpowiada w około 60% za funkcje metaboliczne przypisane witaminie B6 i ma duże powinowactwo do albumin¹.

Stężenie maksymalne (C_max) pirydoksyny we krwi wynosi około 6 μmol na 100 ml. W postaci pochodnych fosforanowych witamina B6 jest magazynowana w wątrobie, a w mniejszych ilościach w mięśniach i mózgu, gdzie zachodzi jej metabolizm do kwasu 4-pirydoksynowego i innych nieaktywnych metabolitów wydalanych z moczem¹.

Maksymalne wydalanie kwasu 4-pirydoksynowego z moczem następuje pomiędzy 2. a 5. godziną po podaniu, a około 8 do 10% witaminy wydalane jest tą drogą w postaci niezmienionej. Witamina B6 przechodzi przez barierę łożyskową i jest wydzielana do mleka matki¹.

Wskazania leków z witaminą B6

Preparat tabletek dostępny bez recepty wskazany jest w stanach niedoboru witaminy B6 oraz w schorzeniach i stanach wymagających podawania pirydoksyny. Należą do nich polineuropatie obwodowe, zapobieganie neuropatii obwodowej podczas stosowania izoniazydu, stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych, wrodzone zaburzenia metaboliczne (cystationinuria, homocystynuria, hiperoksaluria, acyduria ksanturenowa), zespoły złego wchłaniania, w tym w chorobach wątroby spowodowanych alkoholizmem, oraz zatrucie izoniazydem i cykloseryną¹.

Wśród wskazań dermatologicznych wymienia się zapobieganie oparzeniom słonecznym i pooparzeniowym zmianom barwnikowym skóry, zapalenie skóry i błon śluzowych jamy ustnej (w tym akrodynię) oraz zapalenie języka, erytrodermie złuszczające, łojotok i paradontopatie¹.

Pomocniczo pirydoksynę stosuje się w niedokrwistości syderoblastycznej, leukopenii i agranulocytozie, w nudnościach i wymiotach ciężarnych, w stanach depresyjnych, zaburzeniach snu (bezsenności), w nerwicy wegetatywnej jako łagodny lek objawowy i uspokajający oraz w chorobie popromiennej¹.

Dawkowanie witaminy B6

Grupa / wskazanie	Dawka jednorazowa i dobowa	Uwagi
Dorośli, leczniczo	50 do 100 mg (1 do 2 tabletek) 3 razy na dobę	–
Dorośli, zapobieganie neuropatii przy izoniazydzie	1 tabletka na dobę	–
Dorośli, zapobieganie oparzeniom słonecznym i zmianom barwnikowym	150 do 200 mg jednorazowo lub w dawkach podzielonych	–
Dorośli, zaburzenia metaboliczne	do 450 mg na dobę	w 3 dawkach podzielonych
Dorośli, choroba popromienna	50 do 100 mg na dobę	–
Dorośli, pomocniczo w bezsenności i nerwicy wegetatywnej	50 do 300 mg na dobę	w dawkach podzielonych
Dzieci, leczniczo	25 do 150 mg na dobę (1/2 do 3 tabletek)	w 2 do 3 dawkach podzielonych

Lek podaje się doustnie, a leczniczo u dorosłych stosuje się zwykle 50 do 100 mg trzy razy na dobę. Nie należy przekraczać maksymalnej dawki dziennej¹.

Istotne przeciwwskazania do stosowania witaminy B6

Stosowanie lewodopy bez inhibitora dopa-dekarboksylazy

Pirydoksyny nie należy podawać pacjentom przyjmującym preparaty lewodopy bez inhibitora dopa-dekarboksylazy w leczeniu choroby Parkinsona, ponieważ zmniejsza ona skuteczność lewodopy. Fosforan pirydoksalu jest koenzymem obwodowej dekarboksylazy, przez co nasila obwodową przemianę lewodopy i ogranicza jej dostępność w ośrodkowym układzie nerwowym¹.

Środki ostrożności przy wydawaniu witaminy B6

Zawartość sacharozy i laktozy

Tabletki zawierają sacharozę i laktozę jednowodną, dlatego nie powinni ich przyjmować pacjenci z rzadko występującą dziedziczną nietolerancją galaktozy lub fruktozy, niedoborem laktazy typu Lapp, zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy ani niedoborem sacharazy-izomaltazy¹.

Neuropatia obwodowa przy dużych dawkach

Długotrwałe stosowanie pirydoksyny w dawkach znacznie przekraczających zalecane dawki lecznicze grozi obwodową neuropatią czuciową, która objawia się drętwieniem i mrowieniem kończyn oraz zaburzeniem czucia wibracji i położenia, zwłaszcza w kończynach dolnych. Objawy zwykle ustępują po odstawieniu leku, ale może utrzymywać się uczucie osłabienia. Stosowanie dawek 200 mg przez ponad miesiąc może prowadzić do rozwinięcia się zespołu zależności¹.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

W dużych dawkach powyżej 300 mg na dobę pirydoksyna może wpływać na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn¹.

Interakcje witaminy B6

Lewodopa + pirydoksyna

Pirydoksyna zmniejsza skuteczność lewodopy stosowanej bez inhibitora dekarboksylazy w leczeniu choroby Parkinsona, ponieważ fosforan pirydoksalu jest koenzymem obwodowej dekarboksylazy¹.

Leki zwiększające zapotrzebowanie na witaminę B6 + pirydoksyna

Cykloseryna, etionamid, hydralazyna, leki immunosupresyjne, izoniazyd, penicylamina oraz doustne środki antykoncepcyjne zawierające estrogen zwiększają zapotrzebowanie na witaminę B6¹.

Fenytoina + pirydoksyna

Pirydoksyna może zmniejszać stężenie fenytoiny we krwi¹.

Amiodaron + pirydoksyna

Pirydoksyna podawana jednocześnie z amiodaronem może wywoływać uczulenie na światło słoneczne¹.

Działania niepożądane witaminy B6

Reakcje alergiczne i fotouczuleniowe

Reakcje alergiczne i fotouczuleniowe występują rzadko (), a reakcje nadwrażliwości mają nieznaną częstość ()¹.

⚠ Neuropatia obwodowa i zespół zależności

Przy długotrwałym stosowaniu dawek znacznie przekraczających zalecane dawki lecznicze istnieje możliwość wystąpienia obwodowej neuropatii czuciowej, a duże dawki witaminy B6 przyjmowane przez długi czas mogą powodować zaburzenia snu. Stosowanie dawek 200 mg przez ponad miesiąc może prowadzić do rozwinięcia się zespołu zależności¹.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a witamina B6

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych witamina B6 przechodzi przez barierę łożyska, a nie wykazano zagrożenia dla płodu podczas stosowania dawek pokrywających dobowe zapotrzebowanie u kobiet w ciąży, dlatego może być stosowana w ciąży w zalecanych dawkach. Większych dawek, przy czym w ciąży nie należy przekraczać 50 mg na dobę, można używać jedynie okresowo, gdy korzyść dla matki przewyższa ewentualne zagrożenie dla płodu. Duże dawki pirydoksyny przyjmowane w ciąży mogą wywołać u dziecka zespół uzależnienia od witaminy B6, a po porodzie mogą wystąpić drgawki związane z tym uzależnieniem¹.

Karmienie piersią a witamina B6

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych witamina B6 jest wydzielana do mleka matki, a nie wykazano zagrożenia dla noworodka podczas stosowania dawek pokrywających dobowe zapotrzebowanie, dlatego może być stosowana w okresie karmienia piersią w zalecanych dawkach¹.

Produkty handlowe z witaminą B6

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Vitaminum B6 Teva	tabletki 50 mg	OTC