Ponad połowa Polaków w wieku powyżej 15 lat według raportu GUS z 2019 roku miało – określoną na podstawie BMI – nadwagę (38%) lub otyłość (19%).^[1]

Podstawowymi zaleceniami przy dążeniu do zredukowaniu masy ciała są: zbilansowany sposób odżywiania z niewielkim deficytem kalorycznym prowadzącym do utraty 10% wagi przez pół roku oraz dopasowany do możliwości regularny wysiłek fizyczny. Pomocą może służyć farmakoterapia i stosowanie niektórych suplementów diety.

Preparaty dostępne bez recepty

Stary apteczny żart mówi, że wszystkie suplementy na odchudzanie są skuteczne byle były w tabletkach – trzeba je tylko rozsypać po pokoju a potem pozbierać.

Pacjentom z nadwagą, którzy podejmują próbę zmniejszenia masy ciała przez zmianę stylu życia możesz polecić:

• chitozan
• błonnik

Badania wykazały nieznaczne efekty odchudzające substancji takich jak:

• forskolina
• kofeina
• wyciąg z zielonej herbaty

Chitozan

Działanie chitozanu (czasem w publikacjach jako chitosan, wyrób medyczny Calominal, w suplementach:  Olimp Chitosan+chrom, Chitobon, Colafit slim) polega na absorpcji lipidów w przewodzie pokarmowym i uniemożliwieniu ich wchłaniania. Metaanaliza opracowana na podstawie badań ponad 1200 osób wykazała statystycznie znaczący acz niewielki (1,7 kg) spadek masy ciała u osób przyjmujących preparat.^[2] Źródłem chitozanu są morskie skorupiaki (m.in. krewetki, kraby) więc nie powinien być stosowany u osób uczulonych na owoce morza.

Błonnik

Choć badania nie potwierdzają związku błonnika z redukcją masy ciała to, ze względu na stymulacje pracy jelit i przyśpieszenie osiągnięcia uczucia sytości, w odchudzaniu przy umiarkowanym deficycie kalorycznym (od 500 do 750 kcal dziennie poniżej zapotrzebowania) zalecana ilość błonnika wynosi 18 – 38 g w tym ok. 5-10 g błonnika rozpuszczalnego.^[3] Dostępne są preparaty zawierające m. in. sproszkowane nasiona babki jajowatej (suplementy: Ispagul, Colon C), inulinę (suplementy: Colon C, Intenson inulina z cykorii) a także błonnik rozpuszczalny: glukomannan (suplementy: Mannodis Gastro, NOW Foods Glukomannan) czy pektyny (w suplementach: Apteo błonnik z ananasem, Colfarm błonnik z anansem, Gal błonnik jabłkowy).

Forskolina

Ekstrakt z pokrzywy indyjskiej powoduje rozpad tkanki tłuszczowej, zwiększenia masy kości i podwyższenie poziomu testosteronu (suplementy: Swanson Coleus Forskohlii, All Nutrition Coleus Forskohlii). Badanie sprzed 20 lat na małej grupie (30 osób) wykazało zmniejszenie masy tkanki tłuszczowej o 4,5 do 5,7 kg w stosunku do 0,5 – 1,9 kg w grupie kontrolnej.^[4] Spadek wagi jest jednak kompensowany przez wzrost masy tkanki kostnej.

Kofeina

Kofeina (m. in. w suplementach: Olimp Therm Line Fast, Asystor Slim) nasila spalanie tkanki tłuszczowej i zwiększa stężenie noradrenaliny i dopaminy w OUN co przyśpiesza osiągnięcie sytości. Metaanaliza z 2018 roku wykazała niewielki, nieprzekraczający 2 kg w ciągu 4 tygodni jednak statystycznie znaczący wpływ na zmniejszenie masy ciała.^[5]

Wyciąg z zielonej herbaty

Wyciąg z zielonej herbaty (m.in. w suplementach: Swanson Green Tea Extract, Olimp Zielona Herbata) zawiera polifenole oraz kofeinę. Metaanaliza z 2007 roku wykazała wpływ na obniżenie masy ciała ale jedynie wśród populacji Japonii, wyniki badań poza tym krajem nie wykazały statystycznie istotnej zmiany.^[6]

Leki na receptę

Leki na receptę ze wskazaniami do leczenia otyłości lub nadwagi połączonej z co najmniej jednym dodatkowym schorzeniem (np. cukrzycą, hiperlipidemią, bezdechem sennym) to:

• liraglutyd (Saxenda), analog GLP-1 do codziennego podawania. W badaniach klinicznych spadek masy ciała powyżej 10% przy odpowiednich zachowaniach związanych z odżywianiem i aktywnością fizyczną uzyskano u 33% pacjentów, natomiast w grupie placebo – 10% (co oznacza zmniejszenie masy ciała w 3,3 razy większej grupie stosujących liraglutyd) po 56 tygodniach od rozpoczęcia stosowania leku.
• semaglutyd (Wegovy), analog GLP-1 aplikowany raz w tygodniu, spadek masy ciała powyżej 10% uzyskano u 66% pacjentów, natomiast w grupie placebo – 12% (5,5 razy więcej w grupie stosujących semaglutyd) po 68 tygodniach.
• tirzepatyd (Mounjaro), agonista receptora GLP-1 oraz GIP (polipeptydu insulinotropowego zależnego od glukozy) – czyli jedyny jak na razie przedstawiciel zupełnie nowej kategorii. W badaniach klinicznych odsetek pacjentów, którzy uzyskali po leku 10% spadek masy ciała w stosunku do grupy placebo był 43 razy większy (39,2 do 0,9%) już po 40 tygodniach.
• naltrekson + bupropion (Mysimba), oddzielnie obie substancje zarejestrowane są w innych wskazaniach (naltrekson – leczenie uzależnień od opiatów, bupropion – leczenie depresji) a łącznie wykazują synergizm w oddziaływaniu na OUN zmniejszając łaknienie. Badania kliniczne dowodzą, że spadek masy ciała powyżej 10% odnotowano niemal trzy razy częściej (21 do 7,5%) niż w grupie placebo przy odpowiednim sposobie odżywiania i wprowadzeniu aktywności fizycznej po 56 tygodniach leczenia.
• topiramat + fentermina (Qsivia), połączenie leku przeciwpadaczkowego, którego częstym działaniem niepożądanym (>5% pacjentów) jest jadłowstręt i zmniejszenie apetytu oraz pochodnej amfetaminy zwiększającej stężenie noradrenaliny. Po roku stosowania leku w największej dawce terapeutycznej prawie 1/3 pacjentów w trakcie badań klinicznych straciła ponad 15% masy ciała.
• orlistat (Xenical), inhibitor lipaz działających w świetle przewodu pokarmowego. Ogranicza wchłanianie lipidów z żywności, wymaga zachowania diety, w której tłuszcze stanowią ok. 30% przyjmowanego pokarmu. W ciągu roku stosowania pozwolił pozbyć się pacjentom blisko 3 kg więcej niż w grupie kontrolnej. Jego przyjmowanie wiąże się z wydalaniem zwiększonej ilości tłuszczu (oleiste stolce), gazami z wydzieliną, plamieniami tłuszczowymi.

Do dziś w aptekach zdarzają się pytania o lek wycofany z lecznictwa pod koniec pierwszej dekady XXI w., którym jest sibutramina (m.in. Meridia, Zelixa). Pochodna amfetaminy o działaniu anorektycznym zwiększała o 16% możliwość wystąpienia poważnych powikłań ze strony układu sercowo-naczyniowego takich jak udar czy zawał serca i ryzyko wynikające z długotrwałego stosowania FDA i EMEA uznały za zbyt wysokie w stosunku do potencjalnych korzyści.^[7][8]

Leki, które możesz wydać na podstawie recepty farmaceutycznej to: liraglutyd, semaglutyd, tirzepatyd, orlistat oraz połączenie naltreksonu i bupropionu.

Czytaj też: Lek stosowany w leczeniu alkoholizmu może pomóc osobom z nadwagą

Piśmiennictwo

1. Odsetek osób w wieku powyżej 15 lat według indeksu masy ciała (29.06.2020), https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/zdrowie/zdrowie/odsetek-osob-w-wieku-powyzej-15-lat-wedlug-indeksu-masy-ciala-bmi,23,1.html ⬏
2. Jull, A. B., Ni Mhurchu, C., Bennett, D. A., Dunshea-Mooij, C. A., & Rodgers, A. (2008). Chitosan for overweight or obesity. The Cochrane database of systematic reviews, (3), CD003892. https://doi.org/10.1002/14651858.CD003892.pub3 ⬏
3. Bąk‑Sosnowska M., Białkowska M., Bogdański P., Chomiuk T., Gałązka‑Sobotka M., Holecki M., Jarosińska A., Jezierska M., Kamiński P., Kłoda K., Kręgielska‑Narożna M., Lech M., Mamcarz A., Mastalerz‑Migas A., Matyjaszek‑Matuszek B., Ostrowska L., Płaczkiewicz‑Jankowska E., Stachowska E., Stelmach‑Mardas M., Szeliga J., Szulińska M., Walczak M., Wyleżoł M. (2022) Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2022 – stanowisko Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości. Med. Prakt. wyd. specj.; maj 2022: 1–87⬏
4. Godard, M. P., Johnson, B. A., & Richmond, S. R. (2005). Body composition and hormonal adaptations associated with forskolin consumption in overweight and obese men. Obesity research, 13(8), 1335–1343. https://doi.org/10.1038/oby.2005.162 ⬏
5. Tabrizi, R., Saneei, P., Lankarani, K. B., Akbari, M., Kolahdooz, F., Esmaillzadeh, A., Nadi-Ravandi, S., Mazoochi, M., & Asemi, Z. (2019). The effects of caffeine intake on weight loss: a systematic review and dos-response meta-analysis of randomized controlled trials. Critical reviews in food science and nutrition, 59(16), 2688–2696. https://doi.org/10.1080/10408398.2018.1507996 ⬏
6. Auvichayapat, P., Prapochanung, M., Tunkamnerdthai, O., Sripanidkulchai, B. O., Auvichayapat, N., Thinkhamrop, B., Kunhasura, S., Wongpratoom, S., Sinawat, S., & Hongprapas, P. (2008). Effectiveness of green tea on weight reduction in obese Thais: A randomized, controlled trial. Physiology & behavior, 93(3), 486–491. https://doi.org/10.1016/j.physbeh.2007.10.009 ⬏
7. European Medicines Agency. (n.d.). Sibutramine: Referral under Article 107 of Directive 2001/83/EC. Retrieved May 9, 2025, from https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/referrals/sibutramine ⬏
8. U.S. Food and Drug Administration. (2010, October 8). FDA Drug Safety Communication: FDA recommends against continued use of Meridia (sibutramine). Retrieved May 9, 2025, from https://www.fda.gov/drugs/drug-safety-and-availability/fda-drug-safety-communication-fda-recommends-against-continued-use-meridia-sibutramine  ⬏