Globalizacja i szybki rozwój turystyki sprawiają, że przemieszczanie się pomiędzy kontynentami stało się powszechne. Jednak podróż do rejonów o odmiennej epidemiologii niesie ryzyko ekspozycji na choroby zakaźne, które są rzadkie lub nieobecne w Polsce. Skuteczne szczepienia przed podróżą to kluczowy element prewencji, mogą zmniejszyć ryzyko zachorowania, ograniczyć transmisję chorób oraz zapobiec powikłaniom zdrowotnym za granicą i po powrocie. [1]
Jako farmaceuta możesz odegrać istotną rolę w identyfikacja pacjentów planujących wyjazd międzynarodowy, ułatwienie wczesnego dostępu do informacji o szczepieniach i harmonogramie szczepień oraz przekazywanie aktualnych zaleceń naukowych i praktycznych porad.
Ogólne zasady szczepień „przed podróżą”
Szczepienia przed podróżą należy rozpatrywać w dwóch kontekstach:
- Rutynowe szczepienia, które każdy dorosły powinien mieć aktualne niezależnie od podróży (np. przeciwko grypie, polio, tężec). Ich uzupełnienie jest ważne także w kontekście ochrony zdrowia podróżnego.
- Szczepienia związane z podróżą, które są zależne od miejsca docelowego, czasu pobytu i ryzyka ekspozycji (np. żółta gorączka, japońskie zapalenie mózgu, wścieklizna).
Optymalnie wizytę u specjalisty medycyny podróży należy zaplanować 6 – 8 tygodni przed planowanym wyjazdem, aby pacjent spokojnie przeszedł pełny cykl szczepień, jeżeli jest on wielodawkowy.
Szczepienia obowiązkowe
Niektóre szczepienia są nie tylko zalecane, ale wręcz wymagane przez kraj docelowy. Przedstawiono je w Tabeli poniżej. [2]
| Szczepienie | Kraj | Charakter |
|---|---|---|
| Żółta gorączka | Strefy tropikalne Afryki i Ameryki Południowej | Wymagane przy wjeździe; wpis do żółtej książeczki |
| Meningokoki (ACWY) | Arabia Saudyjska – warunek wydania wizy Hajj | Wymagane dla pielgrzymów |
Szczepienia zalecane przed podróżą
Szczepienia zalecane nie są formalnie wymagane przy wjeździe do większości państw, ale pełnią kluczową rolę w ochronie zdrowia podróżnych. WHO podkreśla, że odpowiednie szczepienie może znacząco zmniejszyć ryzyko ciężkiego przebiegu choroby, a w wielu przypadkach wręcz ochronić przed hospitalizacją czy śmiercią. [1] W kontekście aptecznym to właśnie te szczepienia są najczęściej tematem rozmów z pacjentami, zwłaszcza przed wyjazdami do Azji, Afryki, Ameryki Południowej czy Europy Południowo-Wschodniej.
Szczepienia zalecane przed podróżą zostały przedstawione w Tabeli:
| Szczepienie | Główne wskazania kliniczne |
|---|---|
| Wzw A (Hepatitis A) | Kraje o niższym standardzie sanitarno-higienicznym; ochrona przed zakażeniem pokarmowym |
| Wzw B (Hepatitis B) | Ryzyko kontaktu z krwią, dłuższy pobyt, podróże medyczne |
| Dur brzuszny (Typhoid fever) | Podróże do Azji Południowej, Afryki, Ameryki Łacińskiej; niskie standardy sanitarne |
| Japońskie zapalenie mózgu | Pobyt na terenach wiejskich Azji, wyjazdy długoterminowe, aktywność wieczorna |
| Tężec | Ryzyko zachorowania przy skaleczeniu |
| Wścieklizna | Kontakt z dzikimi/bezpańskimi zwierzętami; trekking, wolontariat, dzieci podróżujące |
| Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) | Europa Środkowa i Wschodnia; aktywności outdoor w sezonie letnim |
| Grypa | Zalecana wszystkim podróżnym niezależnie od sezonu – ruch lotniczy sprzyja transmisji |
WZW A (Wirusowe zapalenie wątroby typu A)
WZW A przenosi się głównie drogą pokarmową, poprzez skażoną wodę, żywność i kontakt bezpośredni (tzw. choroba „brudnych rąk”). Infekcja jest bardzo powszechna w rejonach o niepewnych warunkach sanitarnych, szczególnie w Azji Południowej, Afryce Północnej, Ameryce Południowej oraz obszarach turystycznych o dużym natężeniu ruchu i niskiej jakości infrastruktury sanitarnej.
U większości dorosłych przebiega ciężko, często wymaga hospitalizacji. CDC (Centers for Disease Control and Prevention) wskazuje, że pojedyncza dawka szczepienia zapewnia ochronę już po 14 dniach od podania, co jest istotne przy krótkim czasie przygotowań do podróży. [3]
Farmaceuta powinien podkreślić, że ochrona po szczepieniu przeciw WZW A jest długotrwała i po podaniu dwóch dawek utrzymuje się przez ponad 20 lat. Należy również zaznaczyć, że WZW A jest jedną z najczęstszych infekcji wśród turystów, a w niektórych regionach zdarza się częściej niż malaria. Ponadto szczepienie jest wskazane nawet przy krótkich wyjazdach, ponieważ ryzyko zakażenia pojawia się już po kilku dniach ekspozycji.
WZW B (Wirusowe zapalenie wątroby typu B)
WZW B przenoszone jest drogą krwi oraz kontaktów seksualnych. Choć wiele osób nie łączy tej choroby z podróżami, ryzyko zwiększa się m.in. z powodów takich jak:
- podróże medyczne (zabiegi w krajach o niskiej jakości opieki),
- zabiegi kosmetyczne i tatuaże,
- aktywności sportowe,
- kontakty seksualne z nowymi partnerami.
W krajach Azji i Afryki WZW B jest endemiczne. [3] Farmaceuta powinien zapytać pacjenta, czy ma uzupełnione wszystkie dawki przewidziane w kalendarzu szczepień młodzieżowych, ponieważ wielu dorosłych nie posiada pełnej ochrony. Warto również pamiętać, że w niektórych sytuacjach dostępne są schematy przyspieszone szczepień, np. w odstępach 0 – 7 – 21 dni, które pozwalają uzyskać ochronę w krótszym czasie przed wyjazdem.
Dur brzuszny (Typhoid)
Dur brzuszny, wywoływany przez Salmonella Typhi, przenosi się głównie przez jedzenie i wodę. CDC podaje, że aż 70% zakażeń wśród podróżnych dotyczy Azji Południowej (Indie, Nepal, Pakistan). Dur brzuszny może powodować wysoką gorączkę, perforacje jelit, a nieleczony bywa śmiertelny.
Szczepienie jest tak ważne, ponieważ wyjazdy z ograniczonym dostępem do czystej wody i trudnością zachowania higieny (backpacking, street food) zwiększają ryzyko zachorowania. [3] W praktyce aptecznej warto zaznaczyć, że ochrona po szczepieniu pojawia się zazwyczaj po około 7 – 14 dniach. Szczepienie jest szczególnie zalecane osobom, które często próbują lokalnej kuchni podczas podróży, ponieważ w ten sposób zwiększa się ryzyko zakażenia drogą pokarmową.
Japońskie zapalenie mózgu
Japońskie zapalenie mózgu to choroba wirusowa przenoszona przez komary na terenach wiejskich południowo – wschodniej Azji. Zachorowanie wśród turystów jest rzadkie, ale przebieg, jeśli wystąpi, w ponad 20 – 30% kończy się śmiercią, a połowa chorych ma trwałe powikłania neurologiczne.
Farmaceuta powinien ustalić z pacjentem, czy planowana podróż będzie miała charakter miejski, czy obejmie aktywności w terenie („off‑road”), ponieważ od tego zależy ryzyko ekspozycji na choroby endemicze. W przypadku szczepienia wymagającego schematu dwudawkowego ważne jest również, aby poinformować pacjenta o koniecznym czasie potrzebnym na podanie obu dawek i w razie potrzeby skierować go do wykonania szczepienia odpowiednio wcześniej przed wyjazdem. Szczepienie przeciw japońskiemu zapaleniu mózgu obejmuje dwie dawki podawane w odstępie 28 dni lub schemat przyspieszony 0 – 7 dni, zapewniając pełną ochronę 1 – 2 tygodnie po drugiej dawce.
Tężec
Tężec to ciężka, potencjalnie śmiertelna choroba bakteryjna wywoływana przez Clostridium tetani. Bakteria ta występuje powszechnie w glebie, kurzu i na powierzchniach zabrudzonych resztkami organicznymi. Do zakażenia dochodzi poprzez zanieczyszczenie rany, nawet bardzo drobnej, często niezauważonej, toksyną tężcową (tetanospazminą).
Wbrew obiegowej opinii, ryzyko zachorowania nie dotyczy tylko krajów tropikalnych. Tężec występuje na całym świecie, również w Europie, dlatego szczepienie jest kluczowym elementem rutynowej i podróżnej profilaktyki.
Większość dorosłych jest szczepiona w dzieciństwie w schemacie 3 dawki podstawowe + dawki przypominające co 10 lat. Farmaceuta powinien zapytać kiedy odbyło się ostatnie szczepienie przypominające na tężec. Jeśli więcej niż 10 lat temu, należy zasugerować przyjęcie dawki przypominającej.
Wścieklizna
Ryzyko zachorowania na wściekliznę dotyczy nie tylko Afryki i Azji, ale także niektórych obszarów Europy Środkowej. Wścieklizna jest praktycznie zawsze śmiertelna, jeśli nie poda się profilaktyki poekspozycyjnej. [4]
Szczególne wskazania do szczepienia na wściekliznę to:
- praca lub pobyt ze zwierzętami,
- trekking, wspinaczka, bieganie, kempingi,
- dzieci podróżujące (częściej podchodzą do zwierząt).
Farmaceuta powinien podkreślić znaczenie szczepienia, ponieważ w wielu krajach dostęp do surowicy poekspozycyjnej jest ograniczony lub bardzo kosztowny, a wcześniejsze szczepienie znacząco ułatwia późniejszą interwencję medyczną w razie kontaktu z wirusem.
Kleszczowe zapalenie mózgu
Szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu jest szczególnie zalecane przed podróżami do terenów endemicznych, takich jak Europa Środkowa, Północna oraz Bałkany.
Schemat szczepienia obejmuje trzy dawki. Pierwszą w dowolnym momencie, drugą po 1 – 3 miesiącach oraz trzecią po 5 – 12 miesiącach od drugiej dawki, przy czym możliwy jest schemat przyspieszony, gdy wyjazd jest bliski. Pełną ochronę uzyskuje się po trzech dawkach, a dawki przypominające należy podawać co kilka lat. Należy podkreślić, że szczepienie nie chroni przed boreliozą, dlatego mimo szczepienia konieczne jest stosowanie repelentów, odpowiedniego ubioru oraz kontroli skóry po ekspozycji na kleszcze. [3]
Rola farmaceuty w kompleksowej profilaktyce zdrowotnej podróżnych
W dobie intensywnych podróży międzynarodowych szczepienia przed wyjazdem stanowią jeden z najskuteczniejszych i najbezpieczniejszych sposobów ochrony zdrowia podróżnych. Farmaceuta, jako łatwo dostępny specjalista, odgrywa kluczową rolę w identyfikowaniu ryzyka, edukacji pacjentów oraz kierowaniu ich do odpowiednich form profilaktyki. Wczesna rozmowa o szczepieniach pozwala nie tylko zmniejszyć ryzyko zachorowania, lecz także zapobiec poważnym powikłaniom i kosztownemu leczeniu za granicą. Kompleksowe podejście do profilaktyki, łączące szczepienia z innymi metodami ochrony, jest fundamentem bezpiecznego i świadomego podróżowania.
Piśmiennictwo
- WHO (2025). https://www.who.int/travel-advice/vaccines⬏⬏
- gov.pl (2025). https://www.gov.pl/web/gis/szczepienia-w-podrozy–zadbaj-o-zdrowie-przed-wyjazdem⬏
- CDC (2025). https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/preparing-international-travelers/medication-and-vaccine-interactions-in-travel-medicine.html⬏⬏⬏⬏
- WHO (2024). https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/rabies⬏