Stosowanie niektórych leków może prowadzić do zmian w odczuwaniu smaku i znacząco wpływać na apetyt. Choć nie to powinno być efektem ich działania, oddziałują na procesy wewnątrz organizmu powodując, m.in.: nadmierne uczucie sytości, obniżenie apetytu lub przeciwnie – jego wzmożenie, co może prowadzić w niektórych przypadkach do kompulsywnego objadania się.
O problemie zaburzonego apetytu
Zaburzenia apetytu wynikają z bezpośredniego oddziaływania leków na sygnały z podwzgórza. Mechanizmy te najczęściej związane są z pobudzeniem konkretnych receptorów (np. takich, które blokują głód), co skutkuje zwiększeniem apetytu. Brak apetytu jest zazwyczaj wynikiem naśladowania hormonów sytości i/lub ich nadmiernego pobudzenia. Zaburzenia, będące następstwem prowadzonej farmakoterapii, mogą prowadzić do przerwania terapii przez pacjenta, co stanowi poważny problem w leczeniu chorób przewlekłych.[1].
Leki, których stosowanie zaburza apetyt
Aby dobrze zrozumieć i zapamiętać, dlaczego zażywane leki mogą oddziaływać na apetyt, należy przeanalizować ich działanie. Poniżej przedstawiono konkretne zaburzenia oraz najczęstsze mechanizmy zjawiska.
Leki hamujące apetyt
Do leków hamujących apetyt należą niektóre: leki stosowane w cukrzycy i otyłości, leki psychostymulujące stosowane w zespole ADHD, topiramat stosowany jako lek przeciwpadaczkowy, czy też połączenie naltreksonu i bupropionu. Dokładne informacje przedstawiono w poniższej tabeli.
| Grupa leków i (lub) nazwa chemiczna leku | Przykładowe preparaty handlowe | Mechanizm zjawiska |
|---|---|---|
| Analogi GLP-1 (glukagonopodobny peptyd 1): semaglutyd, liraglutyd Analogi GLP-1 i GIP (glukozozależny peptyd insulinotropowy): tirzepatyd | Semaglutyd: Ozempic, Wegovy, Rybelsus Liraglutyd: Saxenda, Victoza, Diavic, Polidia Tirzepatyd: Mounjaro, Mounjaro KwikPen | Leki naśladują naturalne hormony jelitowe (GLP-1 lub GLP-1 i GIP), co skutkuje pobudzeniem neuronów odpowiedzialnych za uczucie sytości. Opóźniają opróżnianie żołądka, co zmniejsza odczuwanie głodu. Leki hamują także gwałtowny wyrzutu dopaminy (działają na układ nagrody), co zmniejsza przyjemność płynącą z jedzenia. |
| Leki psychostymulujące stosowane w leczeniu ADHD: metylofenidat, lisdeksamfetamina | Metylofenidat: Medikinet, Medikinet CR, Concerta, Atenza, Symkinet MR Lisdeksamfetamina: Elvanse, Elvanse Adult | Substancje hamują wychwyt zwrotny dopaminy i powodują wzrost jej stężenia w mózgu. Dzięki temu mózg wysyła rzadsze sygnały o głodzie. Lisdeksamfetamina dodatkowo stymuluje uwalnianie dopaminy i silniej hamuje apetyt. |
| Metformina | Glucophage, Metformax, Siofor, Avamina, Metfogamma, Etform, Formetic, Symformin XR | Metformina powoduje wzrost stężenia „hormonu stresu komórkowego” – białka GDF15 (czynnika różnicowania wzrostu 15), odpowiedzialnego za uczucie sytości. Lek spowalnia opróżnianie żołądka oraz zwiększa wrażliwości na hormon sytości (leptynę) i insulinę – informacja o sytości dociera do mózgu szybciej. Metformina zwiększa również produkcję krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, które dają uczucie sytości. |
| Topiramat | Topamax, Toramat, Topiran, Etopro | Lek hamuje receptory dla glutaminianu, który współpracuje z dopaminą i jest odpowiedzialny za wysyłanie sygnału głodu. Topiramat blokuje więc ten proces. Dodatkowo zmniejsza poziom leptyny (ale zwiększa wrażliwość receptorów), blokuje neuropeptyd Y (który jest „generatorem” głodu) oraz wzmacnia działanie kwasu GABA (hamuje ośrodek nagrody), co daje szybsze i dłuższe uczucie sytości. |
| Naltrekson + bupropion | Mysimba | Bupropion hamuje wychwyt zwrotny dopaminy i noradrenaliny, aktywuje neurony sytości (POMC i alfa-MSH) i zmniejsza odczuwanie głodu. Naltrekson – hamuje receptory opioidowe i znosi blokadę ośrodka sytości, tzn. sprawia, że sygnał sytości trwa i utrzymuje się dłużej. Połączenie to reguluje także układ nagrody w układzie limbicznym zmniejszając chęci na kompulsywne jedzenie. |
Leki wzmagające apetyt
Do leków wzmagających apetyt należą niektóre: neuroleptyki, leki przeciwdepresyjne, przeciwhistaminowe, glikokortykosteroidy, a także insulina, megestrol i pochodne konopi. Dokładne informacje przedstawiono w poniższej tabeli.
| Grupa leków i (lub) nazwa chemiczna leku | Przykładowe preparaty handlowe | Mechanizm zjawiska |
|---|---|---|
| Neuroleptyki, np. olanzapina, klozapina, risperidon | Olanzapina: Zolafren, Zalasta, Olanzin Klozapina: Klozapol, Clopizam Risperidon: Risperon, Rispolept, Orizon | Leki blokują receptory histaminowe H1 odpowiedzialne za uczucie sytości, co skutkuje silnym wzrostem apetytu. |
| Leki przeciwdepresyjne, np. amitryptylina, mirtazapina | Amitryptylina: Amitriptylinum VP Mirtazapina: Mirtagen, Remirta ORO | Blokują receptory H1 (osłabienie uczucia sytości) |
| Leki przeciwhistaminowe (najsilniejszy wpływ leków I generacji), np. difenhydramina | Luminastil, Senolek, Nodisen | Blokują receptory H1 (osłabienie uczucia sytości) |
| Glikokortykosteroidy, np. prednizon, prednizolon, deksametazon | Prednizon: Encorton Prednizolon: Encortolon Deksametazon: Dexamethasone Krka | Leki pobudzają neuropeptyd Y, który jest odpowiedzialny za zwiększenie poczucia głodu. Zwiększają także produkcję insuliny, a wzrost jej stężenia wywołuje napad głodu. |
| Insulina (głównie analogi szybkodziałające) | NovoRapid, Liprolog, Apidra | Wzrost stężenia insuliny skutkuje zwiększeniem uczucia głodu (szczególnie jeśli pacjent w najbliższym czasie nie zje posiłku lub poda za dużą dawkę insuliny) |
| Megestrol | Megace, Megalia | Stymuluje neuropeptyd Y (a więc zwiększa uczucie głodu). |
| Pochodne konopi, np. dronabinol | Dostępny jako surowiec farmaceutyczny w recepturze aptecznej | Aktywuje receptory kannabinoidowe (CB1), których pobudzenie zwiększa wydzielanie dopaminy podczas jedzenia i sprawia, że walory smakowe i zapachowe są intensywniej odbierane przez mózg. |
Jeżeli wydajesz lek, o którym wiesz, że może wywoływać zaburzenia apetytu, to poinformuj pacjenta, że jest to zjawisko współistniejące przy prowadzonej farmakoterapii. Zaznacz, że lek ten może wywoływać silne uczucie głodu lub sytości. Zmniejszy to ryzyko samoistnego odstawienia leku przez pacjenta.
W przypadku obniżonego apetytu, zaproponuj pacjentowi płynne produkty wysokoenergetyczne, które znacznie szybciej uzupełnią wartości odżywcze bez konieczności spożywania większej ilości stałego pokarmu.
Piśmiennictwo
- Wharton, S., Raiber, L., Serodio, K. J., Lee, J., & Christensen, R. A. (2023). Drug‐induced weight gain and its management: A narrative review. Obesity, 31(1), 6-16⬏