Nadwaga i otyłość – rozpoznanie w aptece, leki OTC, objawy alarmowe

Nadwaga i otyłość dotykają osób w każdym wieku i charakteryzują się zwiększoną (w porównaniu ze standardowymi wartościami, zależnymi od wieku, płci i wzrostu) masą ciała. Ich występowanie związane jest z brakiem aktywności fizycznej oraz złymi nawykami żywieniowymi, powodującymi dostarczanie do organizmu większej ilości kalorii niż jest on w stanie spożytkować.

Objawy

Na nadwagęwskazuje wysoki (powyżej 25 kg/m²) wskaźnik masy ciała (ang. Body Mass Index,BMI). BMI jest niekoniecznie idealnym (nie sprawdza się w przypadku sportowców i dzieci), ale najpopularniejszym sposobem określania prawidłowej masy ciała. Zwróć uwagę, że wielu pacjentów, którzy skarżą się na nadwagę, nie ma podwyższonej wartości BMI, a jedynie ich wygląd odbiega od wymarzonego.

Nadwaga często prowadzi do otyłości, która jest chorobą przewlekłą, charakteryzującą się zwiększoną ilością tkanki tłuszczowej oraz BMI powyżej 30 kg/m². Otyłość jest czynnikiem predysponującym do rozwoju innych chorób, szczególnie związanych z układem krążenia (np. miażdżycy i nadciśnienia). Na „nadwagę” mogą skarżyć się również osoby cierpiące na obrzęki, a także stosujące leki przeciwdepresyjne, kortykosterydy i insulinę. Objawy alarmowe

Objawy alarmowe

Do lekarza należy skierować osoby z otyłością oraz chorobami współtowarzyszącymi, w przypadku których stosowanie diety i ćwiczeń nie przynosi efektów. Lekarz może zdiagnozować chorobę podstawową, która jest przyczyną nadmiernej masy ciała oraz zaproponować dodatkowe leki zarejestrowane w leczeniu otyłości i dostępne tylko na receptę.

Przyczyny

Przyczyny otyłości to zespół czynników społecznych i indywidulnych, które obejmują ^[1]:

• czynniki genetyczne,
• brak aktywności fizycznej,
• spożycie nadmiernych ilości kalorii,
• okres poporodowy,
• nieregularny sen i stres,
• niektóre leki,
• choroby przewlekłe lub urazy,
• status socjalno-ekonomiczny.

Większość z tych czynników podlegają zmianie, ale kontrolowanie każdego z nich może być prawdziwym wyzwaniem.

Kryteria rozpoznania​

Rozpoznanie klinicznej otyłości wymaga spełnienia dwóch głównych kryteriów ^[2]:

• Kryterium antropometryczne
• Podstawą jest wskaźnik masy ciała (BMI),
• Należy potwierdzić nadmiar tkanki tłuszczowej poprzez co najmniej jedno dodatkowe kryterium antropometryczne, np. obwód talii lub pomiar bezpośredni zawartości tłuszczu (jeśli dostępny).
• Nadmiar adipozytów u osób z bardzo wysokim BMI, np. >40 kg/m².

Kryterium kliniczne obejmują ^[2]:

• obecność objawów lub oznak dysfunkcji narządów wynikających z nadmiaru masy ciała,
• ograniczenia sprawności fizycznej dostosowane do wieku lub trudności w podstawowych czynnościach życia codziennego, takich jak: kąpiel, ubieranie się, korzystanie z toalety, kontrola wydalania, jedzenie.

Różnicowanie

Zwróć uwagę, że otyłość i nadwagę można pomylić z takimi stanami lub dolegliwościami jak:

• ciąża, której w większości przypadków nie da się jednoznacznie rozpoznać na podstawie samego wyglądu,
• obrzęki, które najczęściej obejmują kończyny dolne, a ich cechą charakterystyczną jest powstawanie wolno zanikających dołków po naciśnięciu palcem ciała.

Epidemiologia

W 2025 roku odsetek ludności powyżej 5. r.ż. na świecie z nadwagą lub otyłością wynosił 42%. Dla populacji polskiej w 2022 roku ten odsetek wyniósł 13,6% ^[3]

Powikłania

Otyłość i nadwaga mogą mieć poważny wpływ na zdrowie, prowadząc do licznych powikłań. Nadmiar tkanki tłuszczowej zwiększa ryzyko chorób układu sercowo-naczyniowego, przede wszystkim choroby wieńcowej serca i udaru mózgu, a także cukrzycy typu 2 poprzez rozwój insulinooporności. Może prowadzić do schorzeń układu mięśniowo-szkieletowego, takich jak osteoartroza, powodując ból stawów i ograniczenie sprawności ruchowej. Ponadto otyłość jest związana ze zwiększonym ryzykiem niektórych nowotworów, w tym raka endometrium, piersi i jelita grubego.

Te powikłania mogą prowadzić do przedwczesnej śmierci oraz przewlekłej niepełnosprawności, wpływając również na życie rodzinne pacjenta. Co istotne, ryzyko problemów zdrowotnych zaczyna się już przy lekkiej nadwadze i wzrasta wraz ze wzrostem masy ciała, a koszty opieki zdrowotnej związane z tymi schorzeniami są bardzo wysokie ^[4].

Leczenie przyczynowe

Leki OTC

Osobom cierpiącym na nadwagę możesz polecić preparaty, które zawierają następujące składniki:

• błonnik w dawkach do 25 g/d dla kobiet i 38 g/d dla mężczyzn, którego skuteczność wykazała metaanaliza z 2017 roku ^[5],
• chitozan, który według metaanalizy z 2008 roku może spowodować niewielki spadek masy ciała ^[6]. Wyrób medyczny Calominal zarejestrowany jest do wspomagania leczenia nadwagi (2×2), kontrolowania masy ciała (2×1) i zmniejszania przyswajania cholesterolu. Wyrób należy przyjmować tylko do dwóch głównych posiłków.
• zielona kawa, która w przypadku suplementacji powyżej 4 tyg. może wpływać na zmniejszenie BMI ^[7].

Zwróć jednak uwagę, że badania potwierdzające bezpieczeństwo i skuteczność preparatów farmakologicznych w zmniejszaniu masy ciała są najczęściej niezadowalającej jakości, dlatego zasadniczo powinno się przede wszystkim zachęcać pacjenta do podjęcia aktywności fizycznej i zmiany diety.

Leki na receptę

W przypadku farmakologicznego leczenia otyłości w Polsce zarejestrowane są leki dostępne na receptę, zawierające:

• liraglutyd (Saxenda) i semaglutyd (Wegovy), które oddziałując przez receptor GLP-1, kontrolują łaknienie, z jednej strony zmniejszając uczucie głodu i spożycie pokarmu, a z drugiej strony zwiększając uczucie sytości i pełności, co powoduje zmniejszenie masy ciała, głównie w wyniku utraty tkanki tłuszczowej,
• tirzepatyd (Mounjaro) działający jako agonista receptorów GLP-1 i GIP. Zwiększa wydzielanie insuliny, hamuje glukagon, spowalnia opróżnianie żołądka, zmniejsza apetyt i poprawia wrażliwość na insulinę, skutecznie obniżając poziom cukru we krwi i wspierając redukcję masy ciała
• bupropion i naltrekson w połączeniu (Mysimba), które działając ośrodkowo na mezolimbiczny układ nagrody, powodują zmniejszenie apetytu (przez zmniejszenie odczucia przyjemności związanego ze spożywaniem pokarmów) oraz nasilając uczucie sytości i tym samym wspomagając odchudzanie.

W przypadku leków w postaci wstrzykiwaczy (liraglutyd, semaglutyd, tirzepatyd) pamiętaj, aby przekazać pacjentowi informacje dotyczące zwiększania dawek aż do osiągnięcia dawki podtrzymującej.

Leczenie objawowe

Leki OTC

Brak jest danych wskazujących na skuteczność leczenia objawowego nadwagi i otyłości lekami OTC. Preparaty dostępne bez recepty są w praktyce stosowane głównie w leczeniu przyczynowym, np. poprzez wpływ na apetyt lub uczucie sytości, choć ich efektywność jest ograniczona w porównaniu z lekami na receptę.

Leki na receptę

W objawowym leczeniu nadwagi i otyłości stosuje się m.in. orlistat (Xenical), który działa w świetle przewodu pokarmowego, hamując wchłanianie tłuszczów i tym samym zmniejszając ilość kalorii dostarczanych organizmowi.

Czynniki ryzyka

Osoby najbardziej narażone na otyłość to te, u których występują predyspozycje genetyczne, brak aktywności fizycznej, nadmierne spożycie kalorii oraz czynniki hormonalne, np. w okresie poporodowym. Ryzyko zwiększają też nieregularny sen, przewlekły stres, stosowanie niektórych leków, choroby lub urazy ograniczające ruch ^[8].

Preparaty wspomagające

Dodatkowo w przypadku nadwagi możesz polecić stosowanie preparatów zawierających takie składniki jak:

• chrom – przegląd Cochrane z 2013 roku nie potwierdził jego skuteczności ^[9],
• sprzężony kwas linolowy (CLA) – w metaanalizie z 2019 roku jego wpływ na zmniejszenie masy ciała nie został potwierdzony ^[10],
• zielona herbata – metaanaliza z 2012 roku nie wykazała jej skuteczności w utrzymaniu prawidłowej masy ciała ^[11].

Pozostałe preparaty zawierające surowce potencjalnie odchudzające, takie jak: L-karnityna, gorzka pomarańcza, tamaryndowiec malabarski (Garcinia cambogia), kapsaicyna, pokrzywa indyjska czy zielony jęczmień, również nie mają potwierdzonej naukowo skuteczności w zmniejszaniu masy ciała.

Leki w ciąży

Otyłość u kobiet w ciąży i nadmierny przyrost masy ciała są poważnym zagrożeniem zarówno dla matki, jak i dziecka. Obecnie najczęściej stosuje się zmiany stylu życia, takie jak dieta i aktywność fizyczna, ale często nie wystarczają one, aby skutecznie zmniejszyć ryzyko powikłań.

Leki odchudzające nie są zalecane w czasie ciąży, ponieważ brakuje pewnych danych na temat ich bezpieczeństwa. Oficjalne wytyczne zalecają ich odstawienie przed zajściem w ciążę lub zaraz po jej potwierdzeniu ^[12].

Leki w czasie karmienia piersią

Laktacja sama z siebie jest czynnikiem sprzyjającym stabilizacji, a nawet redukcji masy ciała ^[13].

Preparaty dla dzieci

– do 12. r.ż. – prawidłowo dostosowana dieta i aktywność fizyczna,

– 12-18. r.ż. – semaglutyd lub liraglutyd ^[14].

Wskazówki praktyczne

Zadaj pacjentowi następujące pytania:

• Jaki jest wskaźnik BMI u pacjenta?
• Czy pacjent stosuje jakieś leki (GKS, insulinę, leki przeciwdepresyjne)?
• Czy występują obrzęki?
• Czy pacjent jest aktywny fizycznie i stosuje odpowiednią dietę?

Aby uniknąć niezręcznej sytuacji w aptece, nie pytaj kobiety wyglądającej na ciężarną o to, czy jest w ciąży. Zapytaj raczej: „Czy lek, o który Pani prosi, ma być przeznaczony dla osoby ciężarnej?”.

Postępowanie niefarmakologiczne i profilaktyka

W leczeniu nadwagi i otyłości podstawą jest terapia niefarmakologiczna, dlatego należy zalecić pacjentowi:

• dietę – WHO rekomenduje ograniczenie węglowodanów prostych do poniżej 10% kaloryczności diety oraz tłuszczów do 15–25%, przy czym nasycone kwasy tłuszczowe powinny dostarczać nie więcej niż 10% kalorii. Białko powinno stanowić ok. 20% energii, a węglowodany złożone ok. 55%. Zgodnie z wytycznymi Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości (2024) redukcję masy ciała uzyskuje się poprzez dietę hipokaloryczną, polegającą na zmniejszeniu dziennego spożycia energii o 500–600 kcal w stosunku do całkowitego wydatku energetycznego.

• aktywność fizyczną – 150–300 min tygodniowo ^[13].

• psychoterapię – szczególnie u pacjentów z niską samooceną, depresją lub zaburzeniami odżywiania (np. zespołem kompulsywnego jedzenia).

Leczenie żywieniowe jest podstawą terapii otyłości. Redukcja masy ciała wymaga długotrwałego ujemnego bilansu energetycznego, osiąganego głównie przez ograniczenie kalorii, a większa aktywność fizyczna pozwala uzyskać podobny efekt przy mniejszych restrykcjach dietetycznych.

Model żywienia powinien być indywidualnie dopasowany do pacjenta (preferencje żywieniowe, tryb życia, choroby współistniejące). Metaanaliza badań z randomizacją nie wykazała przewagi diet niskotłuszczowych nad wysokotłuszczowymi w redukcji masy ciała ^[15], a u części osób skuteczniejsze mogą być diety niskowęglowodanowe ^[16].

Wytyczne leczenia

Rubino, F., Cummings, D. E., Eckel, R. H., Cohen, R. V., Wilding, J. P., Brown, W. A., … & Mingrone, G. (2025). Definition and diagnostic criteria of clinical obesity. The Lancet Diabetes & Endocrinology, 13(3), 221-262.  https://doi.org/10.1016/S2213-8587(24)00316-4

Busetto, L., Dicker, D., Frühbeck, G., Halford, J. C., Sbraccia, P., Yumuk, V., & Goossens, G. H. (2024). A new framework for the diagnosis, staging and management of obesity in adults. Nature Medicine, 30(9), 2395-2399. . https://doi.org/10.1038/s41591-024-03095-3

Polskie Towarzystwo Leczenia Otyłości. (2024). Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2024. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości. Medycyna Praktyczna

Wideo

https://opieka.farm/fresubin-energy-drink-co-warto-przekazac-pacjentowi

Polecana literatura

Piśmiennictwo

1. Masood, B., & Moorthy, M. (2023). Causes of obesity: a review. Clinical medicine (London, England), 23(4), 284–291. https://doi.org/10.7861/clinmed.2023-0168⬏
2. Rubino, F., Cummings, D. E., Eckel, R. H., Cohen, R. V., Wilding, J. P., Brown, W. A., … & Mingrone, G. (2025). Definition and diagnostic criteria of clinical obesity. The Lancet Diabetes & Endocrinology, 13(3), 221-262.  https://doi.org/10.1016/S2213-8587(24)00316-4 ⬏⬏
3. NFZ. (2025). NFZ o zdrowiu. Otyłość i jej konsekwencje. Pobrane z: NFZ o zdrowiu. Otyłość i jej konsekwencje. – ezdrowie.gov.pl⬏
4. World Health Organization. (2024, 1 marca). Obesity: Health consequences of being overweight. WHO. Obesity: Health consequences of being overweight ⬏
5. Thompson, S. V., Hannon, B. A., An, R., Holscher, H. D. (2017). Effects of isolated soluble fiber supplementation on body weight, glycemia, and insulinemia in adults with overweight and obesity: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. The American journal of clinical nutrition, 106(6), 1514–1528. https://doi.org/10.3945/ajcn.117.163246 ⬏
6. Jull, A. B., Ni Mhurchu, C., Bennett, D. A., Dunshea-Mooij, C. A. E., Rodgers, A. (2008). Chitosan for overweight or obesity. Cochrane Database of Systematic Reviews 2008(3), CD003892. https://doi.org/10.1002/14651858.CD003892.pub3 ⬏
7. Gorji, Z., Varkaneh, H. K., Talaei, S., Nazary-Vannani, A., Clark, C., Fatahi, S., Rahmani, J., Salamat, S., Zhang, Y. (2019). The effect of green-coffee extract supplementation on obesity: A systematic review and dose-response meta-analysis of randomized controlled trials. Phytomedicine⬏
8. Masood, B., & Moorthy, M. (2023). Causes of obesity: a review. Clinical medicine (London, England), 23(4), 284–291. https://doi.org/10.7861/clinmed.2023-0168⬏
9. Tian, H., Guo, X., Wang, X., He, Z., Sun, R., Ge, S., Zhang, Z. (2013). Chromium picolinate supplementation for overweight or obese adults. The Cochrane database of systematic reviews, (11), CD010063. https://doi.org/10.1002/14651858.CD010063.pub2 ⬏
10. Namazi, N., Irandoost, P., Larijani, B., Azadbakht, L. (2019). The effects of supplementation with conjugated linoleic acid on anthropometric indices and body composition in overweight and obese subjects: A systematic review and meta-analysis. Critical reviews in food science and nutrition, 59(17), 2720–2733. https://doi.org/10.1080/10408398.2018.1466107 ⬏
11. Jurgens, T. M., Whelan, A. M., Killian, L., Doucette, S., Kirk, S., Foy, E. (2012). Green tea for weight loss and weight maintenance in overweight or obese adults. The Cochrane database of systematic reviews, 12, CD008650. https://doi.org/10.1002/14651858.CD008650.pub2 ⬏
12. Fotheringham, P., McGee, R.G., Chang, R. et al. Pharmacological Management of Obesity in Pregnancy: A Review of Current and Emerging Therapies. Drugs 86, 321–333 (2026). https://doi.org/10.1007/s40265-025-02279-6⬏
13. Polskie Towarzystwo Leczenia Otyłości. (2024). Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2024. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości. Medycyna Praktyczna⬏⬏
14. Polskie Towarzystwo Leczenia Otyłości. (2024). Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2024. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości. Medycyna Praktyczna⬏
15. Tobias, D. K., Chen, M., Manson, J. E., Ludwig, D. S., Willett, W., Hu, F. B. (2015). Effect of low-fat diet interventions versus other diet interventions on long-term weight change in adults: a systematic review and meta-analysis. The Lancet. Diabetes & endocrinology, 3(12), 968–979. https://doi.org/10.1016/S2213-8587(15)00367-8 ⬏
16. Sackner-Bernstein, J., Kanter, D., Kaul, S. (2015). Dietary Intervention for Overweight and Obese Adults: Comparison of Low-Carbohydrate and Low-Fat Diets. A Meta-Analysis. PloS one, 10(10), e0139817. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0139817 ⬏