Nifuroksazyd

Jelitowy chemioterapeutyk przeciwbakteryjny, pochodna nitrofuranu, stosowany w ostrych i przewlekłych biegunkach o podłożu bakteryjnym. Działa niemal wyłącznie miejscowo w świetle jelita, ponieważ wchłania się tylko w około 10–20%, przez co nie wywiera działania ogólnoustrojowego. Dostępny bez recepty (tabletki powlekane i kapsułki twarde 100–200 mg dla dorosłych i dzieci) oraz na receptę (zawiesina doustna 220 mg/5 ml, postać pediatryczna dla najmłodszych dzieci), wyłącznie w preparatach jednoskładnikowych.

Działanie nifuroksazydu

Nifuroksazyd to pochodna 5-nitrofuranu o działaniu przeciwbakteryjnym, który działa miejscowo w świetle jelita i nie leczy zakażeń ogólnoustrojowych. Nie zastępuje nawadniania, które pozostaje podstawą postępowania w każdej biegunce, i nie nadaje się do samodzielnego leczenia ciężkich, inwazyjnych zakażeń jelitowych z objawami ogólnoustrojowymi, w których konieczny jest antybiotyk działający układowo.

Nie zaburza prawidłowej flory bakteryjnej przewodu pokarmowego i nie powoduje powstawania szczepów opornych, a jego skuteczność nie zależy od pH w świetle jelita.

Farmakologia

Nifuroksazyd jest pochodną 5-nitrofuranu o działaniu bakteriostatycznym i miejscowym przeciwbakteryjnym w świetle jelita. Dokładny mechanizm działania nie jest poznany. Aktywacja substancji czynnej zachodzi poprzez bakteryjny enzym NADPH-nitroreduktazę do nitroanionu, a następnie do substancji pośrednich o działaniu elektrofilnym, które hamują syntezę białka w wyniku interakcji z bakteryjnymi białkami rybosomalnymi, a prawdopodobnie hamują też aktywność dehydrogenaz¹.

Nifuroksazyd wykazuje działanie przeciwbakteryjne na bakterie Gram-dodatnie z rodzajów Staphylococcus i Streptococcus oraz Gram-ujemne z rodziny Enterobacteriaceae z rodzajów Citrobacter spp., Campylobacter spp., Enterobacter spp., Escherichia spp., Klebsiella spp., Salmonella spp., Shigella, Yersinia spp., a in vitro także na bakterie z rodziny Vibrionaceae, w tym Vibrio cholerae. Nie działa na bakterie z gatunków Proteus mirabilis, Proteus vulgaris, Pseudomonas aeruginosa ani na Providentia¹. Charakterystyki produktów Nifuroksazyd Hasco w obu postaciach opisują węższy zakres, wymieniając ziarniaki Gram-dodatnie z rodzajów Staphylococcus i Streptococcus oraz drobnoustroje Gram-ujemne Salmonella, Shigella, Klebsiella i Escherichia, a jako niewrażliwe podają Proteus, Pseudomonas i Providentia^2,3.

Farmakokinetyka

Po podaniu doustnym nifuroksazyd jest tylko częściowo wchłaniany z przewodu pokarmowego (10–20% dawki) i podlega znacznemu metabolizmowi, przy czym głównymi cząsteczkami krążącymi we krwi są jego metabolity¹.

Duże stężenie leku występuje w świetle jelit, co warunkuje jego działanie przeciwbakteryjne, a preparat nie wywiera działania ogólnego i podlega szybkiemu wydalaniu z kałem².

Wskazania leków z nifuroksazydem

Wskazania są wspólne dla wszystkich postaci i obejmują ostre lub przewlekłe biegunki w przebiegu zakażeń bakteryjnych przewodu pokarmowego, a różnice dotyczą przede wszystkim dostępności i grupy wiekowej. Postaci stałe dostępne bez recepty przeznaczone są dla dorosłych i dzieci, przy czym charakterystyka Nifuroksazyd Aflofarm wskazuje wprost między innymi biegunkę podróżnych, biegunkę pokarmową oraz zapalenie żołądka i jelit u dorosłych i dzieci powyżej 6 lat¹.

Kapsułki twarde dostępne bez recepty stosuje się w ostrych i przewlekłych biegunkach pochodzenia bakteryjnego oraz w innych schorzeniach przebiegających z biegunką u dorosłych i dzieci od 7 lat⁴.

Zawiesina doustna wydawana na receptę jest postacią pediatryczną przeznaczoną dla najmłodszych dzieci, od 1. miesiąca życia³.

Dawkowanie nifuroksazydu

Grupa	Dawka dobowa (dawki podzielone)	Maksymalnie na dobę
Dorośli (tabletki, kapsułki)	800 mg na dobę w 2–4 dawkach podzielonych (kapsułki: 200 mg co 6 godzin)	800 mg
Dzieci powyżej 6–7 lat (tabletki, kapsułki)	600–800 mg na dobę w 2–4 dawkach podzielonych	800 mg
Dzieci w wieku 1–30 miesięcy (zawiesina)	220–660 mg, czyli 1–3 miarki po 5 ml, w 2–3 dawkach podzielonych	660 mg
Dzieci powyżej 30 miesięcy (zawiesina)	660 mg, czyli 3 miarki po 5 ml, w 3 dawkach podzielonych	660 mg
Wcześniaki i noworodki poniżej 1. miesiąca	nie stosować zawiesiny	–
Dzieci poniżej 6–7 lat	nie stosować postaci stałych (tabletki, kapsułki)	–

Leczenie postaciami tabletkowymi i zawiesiną nie powinno trwać dłużej niż 7 dni^1,3, natomiast kapsułki twarde stosuje się przez 3 dni, a przy utrzymywaniu się objawów po tym czasie należy zwrócić się do lekarza⁴.

Tabletki i kapsułki należy połknąć w całości i popić wodą, przy czym tabletek nie wolno przegryzać ani kruszyć, a zawiesinę przed każdym użyciem trzeba energicznie wstrząsnąć i odmierzać dołączoną miarką 5 ml^1,3.

Istotne przeciwwskazania do stosowania nifuroksazydu

Pochodne nitrofuranu w wywiadzie

Nifuroksazyd jest przeciwwskazany u pacjentów z nadwrażliwością nie tylko na samą substancję czynną, ale na całą grupę pochodnych nitrofuranu, dlatego przy nietolerancji innego leku z tej grupy nie należy go stosować¹.

Niedobór dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej

Nifuroksazyd jest przeciwwskazany u pacjentów ze znanym niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej ze względu na ryzyko wystąpienia niedokrwistości hemolitycznej¹.

Małe dzieci zależnie od postaci

Postaci stałych nie stosuje się u najmłodszych dzieci ze względu na drogę podania: tabletek powlekanych nie wolno podawać dzieciom poniżej 6 lat¹, a kapsułek twardych dzieciom poniżej 7 lat⁴. Zawiesiny doustnej nie należy podawać wcześniakom ani noworodkom do 1. miesiąca życia³.

Środki ostrożności przy wydawaniu nifuroksazydu

Nawadnianie jako podstawa leczenia

Podstawą postępowania w każdej biegunce, niezależnie od wieku pacjenta, jest nawadnianie, a nifuroksazyd go nie zastępuje. Pacjenta należy pouczyć o piciu dużej ilości płynów, a w razie ciężkiej, długotrwałej biegunki, ciężkich wymiotów lub utraty apetytu rozważyć nawodnienie dożylne¹. Konieczna jest przy tym kontrola i uzupełnianie niedoborów elektrolitów².

Biegunka o przebiegu inwazyjnym lub uogólnionym

Nifuroksazyd nie wystarcza w biegunce zakaźnej z objawami zakażenia ogólnoustrojowego ani w ciężkich, inwazyjnych biegunkach, ponieważ wchłania się z przewodu pokarmowego tylko częściowo (10–20%) i nie działa układowo. W takich przypadkach należy podać antybiotyk o dobrej dystrybucji ogólnoustrojowej⁴.

Brak poprawy po kilku dniach

Jeśli biegunka utrzymuje się po 2–3 dniach leczenia, należy zweryfikować dotychczasowe postępowanie, skontaktować się z lekarzem i rozważyć nawodnienie oraz antybiotykoterapię, a przy nasileniu biegunki w trakcie leczenia zwrócić się do lekarza natychmiast¹.

Zakaz spożywania alkoholu

Podczas leczenia nifuroksazydem nie należy pić alkoholu¹.

Substancje pomocnicze zależne od preparatu

Kapsułki twarde zawierają sacharozę, dlatego nie powinni ich przyjmować pacjenci z rzadką dziedziczną nietolerancją fruktozy, zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy lub niedoborem sacharazy-izomaltazy⁴. Tabletki powlekane 100 mg zawierają laki aluminiowe żółcieni chinolinowej (E 104) i żółcieni pomarańczowej (E 110), które mogą wywoływać reakcje alergiczne². Zawiesina doustna zawiera parahydroksybenzoesany (możliwe reakcje alergiczne typu późnego), sorbitol będący źródłem fruktozy oraz glikol propylenowy, dlatego przed podaniem jej dziecku poniżej 5 lat zaleca się kontakt z lekarzem lub farmaceutą³.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Nifuroksazyd nie ma wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn, a zawiesinę doustną charakterystyka uznaje wprost za bezpieczną i nieupośledzającą sprawności psychofizycznej^1,3.

Interakcje nifuroksazydu

Alkohol + nifuroksazyd

Picie alkoholu w trakcie leczenia nifuroksazydem może wywołać reakcję disulfiramopodobną, dlatego w czasie kuracji nie należy spożywać alkoholu¹. Charakterystyki produktów Nifuroksazyd Hasco opisują tę reakcję objawowo, jako nasilenie biegunki, wymioty i ból brzucha po spożyciu alkoholu^2,3.

Leki wywołujące reakcję disulfiramopodobną + nifuroksazyd

Ryzyko reakcji disulfiramopodobnej zwiększa jednoczesne stosowanie nifuroksazydu z lekami takimi jak metronidazol, sulfonamidy, cefalosporyny, chloramfenikol, nitrofurantoina i gryzeofulwina¹.

Inne leki doustne + nifuroksazyd

W trakcie leczenia nifuroksazydem nie należy przyjmować równocześnie innych leków doustnych ze względu na silne właściwości adsorpcyjne nifuroksazydu, które mogą ograniczać ich wchłanianie⁴. Dodatkowo sorbitol zawarty w zawiesinie doustnej może wpływać na biodostępność innych leków podawanych jednocześnie drogą doustną³.

Działania niepożądane nifuroksazydu

⚠ Reakcje nadwrażliwości i wstrząs anafilaktyczny

Reakcje alergiczne, takie jak wysypka skórna, pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy i wstrząs anafilaktyczny, występują z nieznaną częstością () i przy ich wystąpieniu (duszność, obrzęk twarzy, warg lub języka, wysypka, świąd) lek należy natychmiast odstawić^1,4. Charakterystyki produktów Nifuroksazyd Hasco w obu postaciach ograniczają opis do reakcji nadwrażliwości pod postacią skórnych odczynów alergicznych, bez przypisanej częstości i bez wymieniania wstrząsu^2,3.

Zmiany skórne

Charakterystyka produktu Nifuroksazyd Gedeon Richter opisuje rzadko () występujące reakcje skórne w postaci wysypki, a ponadto pojedyncze przypadki krostowatości u osoby w podeszłym wieku oraz świerzbiączki guzkowej w przebiegu alergii kontaktowej na nifuroksazyd⁴.

⚠ Niedokrwistość hemolityczna przy niedoborze G6PD

U pacjentów ze stwierdzonym niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej istnieje ryzyko wystąpienia niedokrwistości hemolitycznej, co jest podstawą przeciwwskazania w tej grupie¹.

⚠ Granulocytopenia

Charakterystyka produktu Nifuroksazyd Gedeon Richter podaje jeden opisany przypadek granulocytopenii⁴.

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Ból brzucha, nudności i nasilenie biegunki występują z nieznaną częstością ()¹. Charakterystyka produktu Nifuroksazyd Gedeon Richter wiąże te dolegliwości z indywidualnymi przypadkami nadwrażliwości i zaznacza, że przy niewielkim nasileniu nie ma konieczności odstawienia leku, natomiast przy dużym nasileniu należy go odstawić i unikać kolejnych ekspozycji na pochodne nitrofuranu⁴.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a nifuroksazyd

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych dane dotyczące stosowania nifuroksazydu u kobiet w ciąży są ograniczone, a badania na zwierzętach dotyczące szkodliwego wpływu na rozrodczość są niewystarczające. Ponieważ nifuroksazyd wykazuje możliwy potencjał mutagenny, nie jest zalecany w okresie ciąży i nie należy go stosować u kobiet w wieku rozrodczym, które nie stosują skutecznej antykoncepcji¹.

Karmienie piersią a nifuroksazyd

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych nie wiadomo, czy nifuroksazyd lub jego metabolity przenikają do mleka ludzkiego. Ze względu na słabą biodostępność leku (wchłanianie z przewodu pokarmowego wynosi około 10–20% dawki) stężenie w mleku może być małe, jednak nie można wykluczyć wpływu na mikrobiom przewodu pokarmowego u niemowląt karmionych piersią, dlatego z powodu braku doświadczenia klinicznego stosowania w okresie karmienia piersią się nie zaleca¹.

Produkty handlowe z nifuroksazydem

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Nifuroksazyd Aflofarm	tabletki powlekane 200 mg	OTC
Nifuroksazyd Gedeon Richter	kapsułki twarde 200 mg	OTC
Nifuroksazyd Hasco	tabletki powlekane 100 mg	OTC
Nifuroksazyd Hasco	zawiesina doustna 220 mg/5 ml	Rp