Pytanie
Konserwanty chronią krople do oczu przed skażeniem drobnoustrojami, pomimo tego coraz częściej zwraca się uwagę na ich potencjalne niekorzystne działanie na powierzchnie oka. Jakie jest więc bezpieczeństwo środków konserwujących w kroplach ocznych?
Krótka odpowiedź
Dostępne wyniki metaanaliz (z 2013 oraz 2020 roku) są rozbieżne i nie pozwalają jednoznacznie określić bezpieczeństwa kropli ocznych zawierających konserwanty. Najbardziej toksycznym dla oka środkiem konserwującym jest chlorek benzalkoniowy (BAK). Długość terapii ma wpływ na bezpieczeństwo preparatów ocznych zawierających środki konserwujące. Stosowanie kropli ocznych z BAK przez co najmniej 3 miesiące może doprowadzić nawet do uszkodzenia wewnętrznych struktur gałki ocznej. Konserwanty, które charakteryzują się większym profilem bezpieczeństwa to: Purite, Oxyd oraz Polyquad.[1][2][3]
Wyjaśnienie
Preparaty oczne, w tym krople muszą spełniać wymagania jałowości, z tego powodu do ich produkcji w warunkach aseptycznych, używa się dodatkowo środków konserwujących. To związki chemiczne o właściwościach bakteriobójczych i grzybobójczych. Ich obecność zapewnia jałowość leku i pozwala utrzymać określoną trwałość w trakcie użytkowania opakowania wielodawkowego. Jałowość w kontekście leków ocznych jest bardzo istotna, ze względu na wysoką wrażliwość gałki ocznej na infekcje. Leki oczne zawierające konserwanty charakteryzują się długą datą ważności po otwarciu. Najczęściej używane środki konserwujące wraz z przykładami leków ocznych przedstawiono w tabeli poniżej.
| Środek konserwujący | Przykład leku |
|---|---|
| chlorek benzalkoniowy | Azopt |
| cetrimid | Artelac |
| bromek benzododecyniowy | Tobrexan |
| Polyquad | Travatan |
| tiomersal | Indocollyre 0,1% |
| p-hydroksybenzoesan metylu i propylu | Maxitrol |
| diglukonian chlorheksydyny | Posorutin |
| dioctan chlorheksydyny | Vitreolent |
| wersenian disodowy | Allergocrom |
Preparaty pozbawione środków konserwujących występują w opakowaniach jednodawkowych lub wielodawkowych – systemy ABAK, COMOD i OSD, co zapobiega namnażaniu się drobnoustrojów.[4][5]
Najczęstsze działania niepożądane wywoływane przez środki konserwujące:
- ból i uczucie dyskomfortu,
- kłucie i pieczenie,
- uczucie obecności ciała obcego w oku,
- suchość oka,
- łzawienie,
- swędzenie powiek.
W przypadku wystąpienia wymienionych objawów odradź pacjentowi dalsze stosowanie preparatu. Dłuższe użytkowanie może spowodować zmiany struktury nabłonka co doprowadza do nieodwracalnego uszkodzenia rogówki lub spojówki. W długotrwałych terapiach rekomenduj krople oczne bez dodatku konserwantów.[6] Z racji tego, że niekorzystne efekty występują przeważnie przy długotrwałej i częstej aplikacji kropli do oczu, preparaty zawierające konserwanty można rekomendować w leczeniu jaskry oraz w krótkotrwałym stosowaniu antybiotyków.[7] Chlorek benzalkoniowy niekorzystnie wpływa na soczewki kontaktowe, powodując ich zmętnienie i zmianę zabarwienia co utrudnia codzienne funkcjonowanie pacjenta.[8] Aby zmniejszyć ryzyko uszkodzenia soczewek kontaktowych zaleć pacjentowi zachowanie odstępu co najmniej 15 minut pomiędzy aplikacją kropli z konserwantami, a założeniem soczewek. Bausch Health, 2014; Ursapharm, 2016; Pharm Supply, 2017. }} Krople do oczu ze środkami konserwującymi takimi jak Poliheksanid oraz Polyquad mogą być bezpiecznie stosowane u pacjentów noszących soczewki kontaktowe.[9][10]
Podsumowując, konserwanty w kroplach ocznych są potrzebne, by utrzymać jałowość I trwałość preparatu, lecz przy długotrwałym stosowaniu nasilają się ich skutki uboczne co utrudnia kuracje. O bezpieczeństwie decyduje odpowiedni dobór preparatu i schematu terapii.
Piśmiennictwo
- Rymgayłło-Jankowska, B. (2016). Wpływ środków konserwujących na tkanki oka. w: Prost, M. E. (red.). Kliniczna farmakologia okulistyczna. EdraUrban&Partner⬏
- Hedengran, A., Steensberg, A. T., Virgili, G., Azuara-Blanco, A., Kolko, M. (2020). Efficacy and safety evaluation of benzalkonium chloride preserved eye-drops compared with alternatively preserved and preservative-free eye-drops in the treatment of glaucoma: a systematic review and meta-analysis. The British journal of ophthalmology, bjophthalmol-2019-315623.⬏
- Wang, Y. Q., Wang, X., Liu, P. (2013). Meta-analysis about the efficacy and safety of anti-ocular hypertension eye drops without benzalkonium chloride. Asian Pacific journal of tropical medicine, 6(12), 1004–1008.⬏
- Sznitowska, M. (2017). Farmacja stosowana. Technologia postaci leku.⬏
- Yandong Bian, Aaron R. Kaufman, Colleen Halfpenny, Aaron R. Kaufman, Yandong Bian, Neha Shaik. (2023). Preservatives in Topical Ophthalmic Medications ⬏
- Coroi, M. C., Bungau, S., & Tit, M. (2015). PRESERVATIVES FROM THE EYE DROPS AND THE OCULAR SURFACE. Romanian journal of ophthalmology, 59(1), 2–5.⬏
- Baer A. N., Akpek E. K. (2020). Treatment of dry eye in Sjögren’s syndrome: General principles and initial therapy. UpToDate. Aktualizacja: 9.07.2020.⬏
- Warszawskie Zakłady Farmaceutyczne Polfa (2013). ChPL Betadrin⬏
- Walsh, K., & Jones, L. (2019). The use of preservatives in dry eye drops. Clinical ophthalmology (Auckland, N.Z.), 13, 1409–1425. https://doi.org/10.2147/OPTH.S211611 ⬏
- Baudouin, C., Labbé, A., Liang, H., Pauly, A., & Brignole-Baudouin, F. (2010). Preservatives in eyedrops: the good, the bad and the ugly. Progress in retinal and eye research, 29(4), 312–334. https://doi.org/10.1016/j.preteyeres.2010.03.001 ⬏
Istnieją inne konserwanty do kropli ocznych oprócz chlorku benzalkoniowego, np. piraginy lub octan chloroheksydyny. Dobierane są ze względu n zgodność z substancją aktywną.