Po wdrożeniu terapii niektórymi lekami może dojść do zaburzenia pracy jelit i zaparć. Pobudzenie lub blokowanie określonych receptorów, oprócz wywoływania określonego i pożądanego efektu leczniczego, skutkuje zmniejszeniem napięcia mięśni gładkich, osłabieniem perystaltyki jelit, a w konsekwencji długo utrzymującymi się zaparciami.
O problemie zaparć polekowych
Zaparcie polekowe (drug-induced constipation, DIC) to problem żołądkowo-jelitowy charakteryzujący się nieprawidłowymi wypróżnieniami. Problem ten może pojawić się podczas prowadzonej farmakoterapii i objawiać się: zmniejszoną liczbą wypróżnień, silnym parciem w trakcie defekacji, twardą konsystencją stolca, uczuciem niepełnego wypróżnienia, czy też wzdęciami i silnymi bólami brzucha. Jest to schorzenie, które bywa ciężkie do zdiagnozowania lub jest błędnie leczone (często brak powiązania problemu z prowadzoną farmakoterapią). W niektórych przypadkach problem ten może prowadzić do groźnych powikłań, np. powstawania hemoroidów, szczelin odbytu, niedrożności, pęknięć, krwawień czy też dziur w jelitach. Zaparcia mogą także blokować działanie leków, które wchłaniają się w jelitach.
Leki mogące powodować zaparcia
Do najczęstszych grup leków powodujących zaparcia zaliczamy: opioidy, leki przeciwpsychotyczne, leki przeciwparkinsonowskie, leki przeciwhistaminowe, diuretyki, blokery kanału wapniowego, preparaty wapnia, glinu, żelaza oraz loperamid. Dokładne informacje przedstawiono w poniższej tabeli.
| Grupa leków | Nazwy chemiczne | Przykładowe preparaty handlowe | Mechanizm odpowiedzialny za wystąpienie zaparć |
|---|---|---|---|
| Opioidy | Morfina, fentanyl, kodeina, tramadol, oksykodon | Morfina: MST Continus, Oramorph, Sevredol, Vendal Retard, Morphini Sulfas WZF Fentanyl: Durogesic, AuroFena, Effentora, Fentanyl Actavis, Instanyl, Matrifen, PecFent, Submena, Vellofent Kodeina: Efferalgan Codeine, Solpadeine, Thiocodin Tramadol: Zaldiar, Doreta, Tramal, Tramapar, Skudexa, Poltram Retard Oksykodon: OxyContin, Oxydolor, Oxyduo, Oxylaxon, Targin, Reltebon | Pobudzenie receptorów μ-opioidowych hamuje uwalnianie acetylocholiny, odpowiedzialnej za pobudzenie jelit. Dochodzi do: ↓ perystaltyki jelit ↓ wydzielania wody i elektrolitów do światła jelita ↑ napięcia zwieraczy odbytu W efekcie stolec jest suchy i twardy, co utrudnia wypróżnienie. |
| Leki przeciwpsychotyczne | Olanzapina, klozapina, chlorpromazyna, lewomepromazyna | Olanzapina: Egolanza, Olanzaran, Olanzin, Olazax, Olanzapine Bluefish Klozapina: Clopizam, Klozapol, Symcloza Chlorpromazyna: Fenactil Lewomepromazyna: Tisercin | Blokada receptorów muskarynowych M1/M3 i serotoninowych 5-HT powoduje: ↓ napięcia mięśni gładkich ↓ perystaltyki ↓ wydzielania wody (efekt jak wyżej) |
| Leki przeciwparkinsonowskie | Biperyden, pridinol | Biperyden: Akineton, Akineton SR Pridinol: Pridinol Zentiva, Myditin | Blokada receptorów muskarynowych M3, odpowiedzialnych za skurcze mięśni gładkich powoduje: ↓ napięcia mięśni gładkich ↓ perystaltyki ↓ wydzielania wody ↓ wydzielania śluzu W efekcie dochodzi do ↑ tarcia mas kałowych o ścianki jelit. |
| Leki przeciwhistaminowe (starszej generacji) | Hydroksyzyna, klemastyna, difenhydramina | Hydroksyzyna: Atarax, Hydroxyzinum Orion, Hydroxyzinum Adamed, Hydroxyzinum VP Klemastyna: Clemastinum, Clemastinum Aflofarm, Clemastinum WZF Difenhydramina: Luminastil, Nodisen, Senolek, Apap Noc | Blokada receptorów M3 (jak wyżej) |
| Diuretyki | Hydrochlorotiazyd, furosemid | Hydrochlorotiazyd: Actelsar HCT, Ampril HL, Candepres HCT, Co-Bespres, Co-Valsacor Furosemid: Furosemidum Aurovitas, Furosemidum Polfarmex, Furosemidum Polpharma | Diuretyki dzięki swoim właściwościom odwadniającym powodują: ↓ ilości wody i potasu (odwodnienie) ↓ objętości stolca i jego wysuszenie W efekcie stolec jest trudniejszy do wydalenia. |
| Blokery kanału wapniowego | Werapamil, diltiazem | Werapamil: Isoptin 40, Lekoptin, Staveran 120 Diltiazem: Dilzem Retard, Oxycardil 60 | Blokada kanałów Ca2+ typu L hamuje napływ wapnia do komórek mięśniowych i powoduje ich rozluźnienie, co skutkuje ↓ perystaltyki jelit. |
| Preparaty wapnia | Węglan wapnia | Calperos 500, Orocal D3, Vitrum Osteo | Wapń wiąże się z kwasami tłuszczowymi i żółciowymi, co zwiększa wchłanianie wody z treści jelitowej (tworzą się tzw. mydła wapniowe, które przyciągają wodę do wnętrza organizmu). Dochodzi do: ↑ wchłaniania wody do organizmu ↓ napięcia jelit ↓ perystaltyki |
| Związki glinu (aluminium) | Wodorotlenek glinu, jabłczan glinu | Wodorotlenek glinu: Alusal, Maalox, Manti Jabłczan glinu: Alugastrin | Jony glinu blokują kanały wapniowe lub zaburzają gospodarkę wapnia, co skutkuje: ↓napięcia mięśni gładkich ↓perystaltyki jelit Jony glinu Al3+ tworzą nierozpuszczalne sole, które zagęszczają treść jelitową. Glin może zaburzać uwalnianie neurotransmiterów (w tym acetylocholiny odpowiedzialnej za pobudzenie jelit) oraz wpływać na wydzielanie hormonów, regulujących przesuwanie treści pokarmowej.[1] |
| Preparaty żelaza | Siarczan żelaza, glukonian żelaza | Siarczan żelaza: Tardyferon, Tardyferon Fol, Sorbifer Durules Glukonian żelaza: Ascofer | Żelazo w dużej części nie wchłania się w jelitach. Niewchłonięte żelazo drażni błonę śluzową przewodu pokarmowego (co wynika z samych właściwości żrących i utleniających żelaza), stając się pożywką dla patogennych bakterii. Bakterie produkują metan, który hamuje perystaltykę. W efekcie działania żelaza dochodzi do: ↓ transportu wody ↓ ruchów robaczkowych jelit ↑ ilości wolnych rodników, uszkadzających mitochondria (brak energii do rytmicznych skurczów) ↓ siły przesuwania stolca ↑ odwodnienia ↓ objętości stolca (wysuszenie i stwardnienie stolca) |
| Leki przeciwbiegunkowe (przy zwolnionym tempie pracy jelit) | Loperamid | Stoperan, Loperamid WZF, Imodium Instant | Pobudzenie receptorów μ-opioidowych hamuje uwalnianie acetylocholiny odpowiedzialnej za pobudzenie jelit. Dochodzi do: ↓ perystaltyki jelit ↓ wydzielania wody i elektrolitów do światła jelita ↑ napięcia zwieraczy odbytu |
Pacjentowi skarżącemu się na ciągle utrzymujące się zaparcia zaproponuj lek z makrogolem. Makrogol nie „zmusza” jelit do pracy i działa delikatniej, tzn. wiąże cząsteczki wody, zmiękcza masę kałową, ułatwiając jej grawitacyjne przesunięcie. Dlatego ważne jest odpowiednie nawodnienie w czasie terapii. Lek nie rozleniwia jelit, nie uzależnia i może być stosowany przez dłuższy czas.
Zarekomenduj także błonnik w formie rozpuszczalnej (babka płesznik lub siemię lniane). Tworzy on śluz, który dodatkowo nadaje poślizg. Zaleć także, by zachować co najmniej dwugodzinny odstępu między zażyciem leków a spożyciem błonnika.
Piśmiennictwo
- Kawahara, M., Tanaka, K.-i., & Kato-Negishi, M. (2021). Chapter One – Molecular mechanisms of aluminum neurotoxicity: Update on adverse effects and therapeutic strategies. W: Advances in Neurotoxicology, Volume 5, s. 1–34. Elsevier. Dostęp online: https://www.sciencedirect.com/science/chapter/bookseries/abs/pii/S2468748020300175 ⬏