Dehydroepiandrosteron (DHEA, prasteron) należy do grupy leków anabolicznych stosowanych ogólnie. To steroidowy hormon kory nadnerczy.
Jak działa dehydroepiandrosteron?
DHEA działa anabolicznie, androgennie oraz jest prekursorem estrogenów. Pobudza syntezę białek, prowadząc do zwiększenia masy mięśni i masy białkowej tkanki kostnej. Przemiana obwodowa DHEA w testosteron zachodzi poprzez androstendion.
Po 30. roku życia wytwarzanie DHEA przez nadnercza maleje. Suplementowanie egzogennego DHEA nie wpływa na jego endogenną syntezę, ale stosowane jako leczenie uzupełniające może wpłynąć pozytywnie na samopoczucie osoby leczonej, szczególnie w aspekcie schorzeń i objawów związanych z wiekiem.
Kiedy i jak wprowadzono do obrotu dehydroepiandrosteron?
Po raz pierwszy dehydroepiandrosteron został wyizolowany i opisany przez Adolfa Butenandta w 1934 roku, który został nagrodzony w 1939 roku Nagrodą Nobla za „pracę nad hormonami płciowymi”. W latach osiemdziesiątych, pomimo braku odpowiednich badań dotyczących działania, efektywności oraz bezpieczeństwa stosowania, DHEA został wprowadzony do obrotu na rynku amerykańskim ze wskazaniami jako lek działający przeciwstarzeniowo, przeciwnowotworowo oraz zapobiegającemu otyłości. W 1985 roku amerykańska FDA wycofała leki OTC zawierające DHEA ze względu na brak należnych badań nad korzyścią i ryzykiem związanym z jego stosowaniem. W 1994 po zmianach w prawodawstwie amerykańskim DHEA powrócił na rynek jako składnik różnych suplementów diety, nie wymagających zgody FDA na wprowadzenie do obrotu [1].
Na polskim rynku DHEA jest dostępny bez recepty pod postacią tabletek o mocy 10 mg i 25 mg, a także jako lek na receptę w postaci globulek (Intrarosa) zarejestrowany we wskazaniu w leczeniu atrofii sromu i pochwy u kobiet po menopauzie z objawami o umiarkowanym i ciężkim nasileniu.
DHEA znajduje się na liście antydopingowej WADA jako środek anaboliczny zakazany podczas zawodów i poza zawodami.
Komu można polecić dehydroepiandrosteron?
Leki OTC zawierające DHEA zarejestrowane są we wskazaniu w celu uzupełnienia niedoborów dehydroepiandrosteronu, dlatego lek możesz polecić:
- pacjentce z laboratoryjnie stwierdzonym niedoborem DHEA.
- pacjentowi z laboratoryjnie stwierdzonym obniżonym stężeniem DHEA.
Czy dehydroepiandrosteron można polecić ciężarnej lub karmiącej?
Nie, nie należy polecać DHEA kobietom w ciąży, ze względu na potencjalne zwiększenie stężenia androgenów – zgodnie z zapisami w ChPL ciąża jest przeciwwskazaniem do stosowania dehydroepiandrosteronu.
Nie polecaj DHEA osobom karmiącym piersią, ponieważ może doprowadzić do zahamowania laktacji.
Od jakiego wieku można zarekomendować dehydroepiandrosteron?
Leki zawierające dehydroepiandrosteron można zarekomendować jedynie osobom dorosłym.
Jak dobrać postać i moc?
Lek jest dostępny w obrocie jako tabletki powlekane (DHEA Aflofarm) o mocy 25 mg oraz jako tabletki o mocy 10 mg (Stymen), a także 10 mg i 25 mg (Biosteron, Femistelin).
Zaproponuj kobietom tabletki o mocy 10 mg (Biosteron, Femistelin), które posiadają linię podziału, co pozwala na dostosowanie dawkowania stosownie do zaleceń (nie więcej niż 25 mg na dobę). Możesz zaproponować lek o mocy 10 mg (Stymen) mężczyznom rozpoczynającym leczenie z wykorzystaniem DHEA.
Tabletki o mocy 25 mg możesz zaproponować kobietom stosującym maksymalną, jednorazową dawkę leku co uprości jego przyjmowanie, a także mężczyznom kontynuującym leczenie (maksymalnie do 50 mg na dobę).
Jak dawkować dehydroepiandrosteron?
Dawkowanie dla danego pacjenta ustala się biorąc pod uwagę płeć, wiek, stężenie DHEA w osoczu oraz skuteczność dotychczasowego leczenia:
- w przypadku kobiet początkowe dawki są mniejsze (5 mg), a dobowa dawka maksymalna wynosi 25 mg. Tabletki o mocy 10 mg (Biosteron, Femistelin) posiadają linię podziału pozwalającą na uzyskanie pojedynczych dawek po 5 mg. Ustaloną dawkę należy przyjąć raz dziennie o stałej porze.
- początkowa dawka DHEA stosowana u mężczyzn to 10 mg (Stymen) i może zostać stopniowo zwiększona do dawki maksymalnej 50 mg na dobę. Ustaloną dawkę należy przyjąć raz dziennie o stałej porze.
Zaleconą dawkę należy przyjąć na raz, rano.
Jak długo pacjent może stosować i jaką największą dawkę można polecić?
Lek jest stosowany długotrwale. Zgodnie z zapisami w ChPL nie stwierdzono występowania działań niepożądanych w okresie 3-6 miesięcy u mężczyzn w średnim i podeszłym wieku przyjmujących 50-100 mg DHEA. Największa dawka dobowa w przypadku kobiet to 25 mg, a w przypadku mężczyzn – 50 mg.
Po jakim czasie pacjent odczuje, że dehydroepiandrosteron działa?
Pacjent odczuje efekty leczenia po kilku tygodniach stosowania leku, a odpowiedź na leczenie ma charakter indywidualny.
Komu stanowczo odradzić stosowanie preparatów zawierających dehydroepiandrosteron?
Nie polecaj DHEA osobom w ciąży i karmiącym piersią. Odradź stosowanie DHEA zawodowym sportowcom, ponieważ jako środek dopingujący jest zakazany w sporcie zawodowym w każdym czasie [2]. Nie polecaj leków z DHEA osobom z rozrostem gruczołu krokowego. Nie polecaj leków z DHEA pacjentom z chorobą nowotworową.
Jakie przewagi nad innymi lekami o tym samym wskazaniu ma dehydroepiandrosteron?
Zgodnie z zapisami w ChPL leki z DHEA stosowane są w celu uzupełnienie niedoborów endogennie wytwarzanego dehydroepiandrosteronu – nie ma innych produktów handlowych zarejestrowanych jako leki OTC, z którymi można by je zestawić.
Jakie działania niepożądane ma dehydroepiandrosteron?
W przypadku wystąpienia trądziku lub przetłuszczania się skóry zaleć odstawienie leku na 2-3 tygodnie, po których można powrócić do stosowania DHEA w zmniejszonej dawce. W przypadku nawrotu działań niepożądanych – zaleć odstawienie leku i konsultację lekarską.
W przypadku wystąpienia nasilonych działań niepożądanych w trakcie długotrwałego leczenia przy pomocy leku zawierającego DHEA – braku miesiączki, pojawienia się nadmiernego owłosienia na ciele, maskulinizacji, nadmiernej agresji i pobudliwości, obniżenia tonu głosu czy nasilonego łysienia kątowego u mężczyzn – zaleć odstawienie leku i konsultację lekarską.
W jakie istotne interakcje z innymi lekami wchodzi dehydroepiandrosteron?
DHEA może nasilać krwawienia u osób przyjmujących jednocześnie leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe. Zaleć odstawienie leku i kontakt z lekarzem w przypadku pojawienia się smolistych stolców i podskórnych wybroczyn u pacjenta.
Poinformuj pacjentów przyjmujących jednocześnie leki przeciwdrgawkowe (np. karbamazepinę, kwas walproinowy) i DHEA o możliwym zwiększeniu częstości występowania objawów choroby podstawowej (napadów padaczki).
W przypadku chorych stosujących DHEA i leki psycholeptyczne (pochodne fenotiazyny, diazepiny i oksazepiny) lub przeciwpsychotyczne (np. chlorpromazynę sole litu) może dojść do osłabienia działania leczniczego, a przez to do nawrotu objawów choroby podstawowej – zaleć konsultację lekarską w celu dostosowania dawek leków w przypadku, gdyby pacjent zauważył u siebie pogorszenie się samopoczucia.
Jakie produkty komplementarne można polecić pacjentom stosującym dehydroepiandrosteron?
W przypadku wystąpienia u chorego działań niepożądanych leczenia z zastosowaniem DHEA, poza zmniejszeniem dawki stosowanej leku, możesz zaproponować dodatkowe preparaty handlowe skierowane przeciwko występującemu problemowi, na przykład antyperspirant u osób z nadmierną potliwością czy szampon z dziegciem u chorych z przetłuszczającymi się włosami. Zwiększy to komfort codziennego funkcjonowania osób przyjmujących DHEA i zmniejszy ryzyko przedwczesnego porzucenia zaordynowanego leczenia.
Piśmiennictwo
- Jethwani, P., Rastogi, A., & Shukla, R. (2023). Dehydroepiandrosterone sulfate supplementation in health and diseases. World Journal of Meta-Analysis, 11(4), 102-111.⬏
- USADA, United States Anti-Doping Agency. (2023). What Should Athletes Know about DHEA?. Aktualizacja: 19.12.2024 Pobrano z: https://www.usada.org/spirit-of-sport/athletes-know-about-dhea/⬏