Escitalopram (Aciprex, Depralin, Elicea, Mozarin, Symescital)to lek należący do grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI), który jest enancjomerem citalopramu. Jego mechanizm działania polega na zwiększeniu stężenia serotoniny w przestrzeniach synaptycznych, co powoduje nasilone przewodnictwo serotoninergiczne. Kliniczne działanie SSRI manifestuje się efektem przeciwdepresyjnym i przeciwlękowym.
Jakie zastosowanie ma escitalopram?
Escitalopram według ChPL może być ordynowany pacjentom dorosłym, którzy:
- mają rozpoznaną depresję o dużym nasileniu,
- cierpią na zaburzenia lękowe z napadami lęku, czyli doświadczają tzw. lęku panicznego,
- cierpią z powodu objawów fobii społecznej,
- doświadczają zaburzeń lękowych uogólnionych,
- mają zaburzenia obsesyjno-kompulsywne.
Lekarz może zdecydować o włączeniu escitalopramu pacjentowi młodszemu, czyli poniżej 18. roku życia. Jest to wówczas zastosowanie off label, a leczenie to wymaga szczególnej uwagi i czujności ze względu na większe ryzyko zachowań samobójczych w tej grupie wiekowej po zastosowaniu SSRI.
Jakie efekty daje escitalopram?
Escitalopram jest wskazany do leczenia chorób, które w znacznym stopniu wpływają na jakość życia pacjenta. Pogłębione objawy chorobowe z czasem wykluczają pacjenta z życia towarzyskiego, rodzinnego i przyczyniają się do zwiększonej absencji w pracy. Ciężkie epizody depresji i zaburzenia lękowe mogą ponadto stanowić bezpośrednie zagrożenie życia pacjenta, ze względu na ryzyko podejmowania prób samobójczych. Włączenie leczenia escitalopramem w odpowiednim momencie skutkować będzie poprawieniem komfortu życia pacjenta, poprzez poprawę nastroju, zredukowanie lub wyeliminowanie stanów lękowych a także pośrednio zmniejszenie ryzyka wystąpienia zaburzeń somatycznych.
Po jakim czasie pacjent odczuje efekt i po czym pozna, że escitalopram działa?
W zależności od schorzenia, które zostało rozpoznane u pacjenta, początek pożądanego działania escitalopramu pojawia się po upływie:
- 2 do 4 tygodni leczenia, w przypadku pacjentów cierpiących na depresję,
- 3 miesięcy leczenia, w przypadku pacjentów z zaburzeniami lękowymi z napadami lęku,
- 2 do 4 tygodni leczenia, w przypadku pacjentów cierpiących na objawy fobii społecznej.
Czym grozi odstawienie leczenia?
Escitalopram należy do leków, których nie należy odstawiać z dnia na dzień ze względu na ryzyko pojawienia się u pacjentów objawów z odstawienia, takich jak:
- zawroty głowy,
- zaburzenia czucia, w tym parestezje i wrażenie porażenia prądem elektrycznym,
- zaburzenia snu, w tym bezsenność i wyraziste sny,
- pobudzenie lub niepokój,
- nudności lub wymioty,
- drżenie,
- splątanie,
- nadmierne pocenie,
- bóle głowy,
- biegunka,
- kołatanie serca,
- niestabilność emocjonalna,
- drażliwość,
- zaburzenia widzenia.
Objawy te występują zwykle w ciągu pierwszych kilku dni po odstawieniu leku, a ich nasilenie jest małe lub umiarkowane. Poinformuj pacjenta, że objawy te zwykle ustępują samoistnie w ciągu dwóch tygodni. Rzadko zdarza się, że objawy odstawienne mają nasilenie ciężkie i utrzymują się nawet kilka miesięcy.
Ryzyko wystąpienia objawów odstawiennych jest większe w przypadku, gdy escitalopram był stosowany długotrwale, dawka escitalopramu była wysoka, a schodzenie z dawki zbyt szybkie. Przekaż pacjentowi, że w przypadku, gdy stosowanie escitalopramu nie jest już konieczne, pacjent powinien stopniowo schodzić z dawki, a proces ten powinien trwać od kilku tygodni do kilku miesięcy w zależności od stosowanej podczas leczenia dawki oraz długości czasu leczenia.
Pamiętaj, że gdy do apteki zgłosi się pacjent z prośbą o receptę farmaceutyczną na escitalopram, możesz wydać mu zapas leku nawet na 120 dni stosowania. Miej na uwadze, że u niektórych pacjentów objawy odstawienne mogą wystąpić już w przypadku pominięcia jednej dawki leku, a dłuższa przerwa w przyjmowaniu leku może grozić pogorszeniem stanu zdrowia pacjenta i niepowodzeniem terapii.
Jakie zalecenia dotyczące dawkowania trzeba przekazać?
Przekaż pacjentowi, że:
- escitalopram w postaci tabletek powlekanych (Elicea, Mozarin) oraz kropli doustnych (Betesda) może być stosowany niezależnie od posiłków,
- escitalopram w postaci tabletek ulegających rozpadowi w jamie ustnej (Depralin ODT) nie może być przyjmowany razem z posiłkiem,
- krople doustne z ecitalopramem (Betesda) mogą być wymieszane z wodą, sokiem pomarańczowym lub sokiem jabłkowym[1],
- escitalopram należy przyjmować raz na dobę o tej samej porze dnia,
- escitalopram należy przyjmować stale, codziennie aż do momentu podjęcia przez lekarza prowadzącego decyzji o zaprzestaniu leczenia. Nie jest to lek przeznaczony do przyjmowania doraźnego!
- tabletki powlekane (Elicea) mają podziałkę, która umożliwia dzielenie tabletki na dwie równe dawki, co ułatwia rozpoczęcie i zakończenie leczenia, związane ze stosowaniem niższych dawek niż docelowe dawki terapeutyczne,
- escitalopram w postaci tabletek powlekanych oraz w postaci tabletek ulegających rozpadowi w jamie ustnej są biorównoważne i mogą być stosowane zamiennie.
Jak długo pacjent może stosować ten lek?
Długość okresu stosowania escitalopramu jest zależna od jednostki chorobowej jaka została u pacjenta rozpoznana i leczona. W przypadku:
- depresji, leczenie escitalopramem kontynuuje się przez co najmniej 6 miesięcy od ustąpienia objawów w celu utrwalenia odpowiedzi na leczenie,
- zaburzeń lękowych z napadami lęku, leczenie powinno trwać kilka miesięcy, przy czym największą skuteczność osiąga się po około 3 miesiącach,
- fobii społecznej w celu utrwalenia odpowiedzi na leczenie zaleca się 12 tygodniowy okres terapii. W badaniach klinicznych leczenie pacjentów z fobią społeczną trwało nawet 6 miesięcy. Długoterminowe leczenie osób odpowiadających na leczenie można rozważyć indywidualnie w celu zapobiegania nawrotom choroby, przy czym efekty leczenia powinny być regularnie monitorowane,
- zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych leczenie powinno być utrzymane aż do ustąpienia objawów, przy czym efekty leczenia powinny być regularnie monitorowane.
Leczenie farmakologiczne depresji i zaburzeń lękowych powinno iść w parze lub poprzedzać psychoterapię, aby zapewnić długofalowy efekt leczenia.
Kto nie powinien stosować escitalopramu?
Odradź stosowanie ecitalopramu pacjentowi, który:
- stosuje już leki powodujące wydłużenie odstępu QT, np. leki przeciwarytmiczne klasy Ia i III, leki przeciwpsychotyczne np. pochodne fenotiazyny (chlorpromazyna, perfenazyna, tiorydazyna), haloperydol, trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne i niektóre leki przeciwbakteryjne (np. moksyfloksacyna, erytromycyna i.v.), o których nie wspomniał lekarzowi, który zaordynował escitalopram. Jednoczesne stosowanie tych leków z escitalopramem grozi wystąpieniem u pacjenta arytmii komorowych, w tym torsade de pointes.
- choruje na wrodzony zespół wydłużonego odstępu QT, o którym nie powiedział lekarzowi ordynującemu escitalopram.
Jakie escitalopram ma przewagi nad innymi lekami?
Escitalopram będzie lepszym wyborem niż:
- fluoksetyna, fluwoksamina, reboksetyna i trazodon w leczeniu ciężkich epizodów depresji u dorosłych ze względu na większą skuteczność escitalopramu w tym wskazaniu[2].
- amitryptylina, klomipramina, duloksetyna, fluwoksamina, reboksetyna, trazodon czy wenlafaksyna, ze względu na lepszą tolerancję escitalopramu w porównaniu z ww. lekami przeciwdepresyjnym[2].
- citalopram, ponieważ ma zarejestrowanych więcej wskazań do zastosowania, m.in. zaburzenia lękowe, zaburzenia obsesyjno-kompulsywne, ataki paniki, fobia społeczna.
Ponadto escitalopram jako jedyny lek z grupy SSRI jest dostępny w postaci kropli doustnych oraz postaci tabletek ulegających rozpadowi z jamie ustnej, co stanowi korzyść dla pacjentów cierpiących na dysfagię lub pacjentów starszych, a także z upośledzeniem i związanym z tym utrudnionym przełykaniem.
Jakie działania niepożądane ma escitalopram i jak je zminimalizować?
Działania niepożądane występują głównie w pierwszym okresie przyjmowania escitalopramu i są one skutkiem adaptacji organizmu do nowej substancji. Poinformuj pacjenta, że takie dolegliwości jak: nudności, bóle brzucha, biegunka, zawroty głowy, niepokój, zaburzenia snu, gorsza koncentracja, senność lub pobudzenie powinny ustąpić w ciągu około 2 tygodni od rozpoczęcia leczenia. Aby zmniejszyć nasilenie działań niepożądanych zaleć stopniowe zwiększanie dawki zaczynając od połowy dawki docelowej przez okres 7 do 14 dni.
Na początku leczenia, zwłaszcza u pacjentów cierpiących na lęk paniczny (lęk napadowy, ataki paniki), może wystąpić tzw. lęk paradoksalny, czyli nasilenie objawów lękowych. Przekaż pacjentowi, że jest to objaw, który zwykle ustępuje samoistnie w ciągu dwóch tygodni. Aby zminimalizować ryzyko wystąpienia stanów lękowych na początku leczenia zaleć rozpoczęcie leczenia od niższych dawek, np. połowę zalecanej dawki przez pierwsze dwa tygodnie.
U pacjentów z rozpoznaną cukrzycą może dochodzić do zaburzeń glikemii w trakcie leczenia escitalopramem. Aby zminimalizować ryzyko zaburzeń glikemii zaleć pacjentowi częstsze kontrole glikemii i przekaż, że w zależności od uzyskanych wyników może być konieczna modyfikacja dawkowania leków przeciwcukrzycowych.
Na początku leczenia depresji, do momentu osiągnięcia poprawy, może u pacjenta wystąpić pogorszenie stanu klinicznego. Przekaż pacjentowi, że w razie nasilenia choroby, wystąpienia nietypowych zmian w zachowaniu lub wystąpienia myśli lub zachowań samobójczych powinien natychmiast skontaktować się ze swoim lekarzem.
W jakie interakcje z innymi lekami wchodzi escitalopram i co o nich powiedzieć pacjentowi?
Przekaż pacjentowi, następujące informacje o interakcjach:
- alkohol nie wchodzi w interakcję z escitalopramem, jednak spożywanie alkoholu podczas leczenia zaburzeń psychicznych nie jest zalecane, ze względu na wpływ alkoholu na nastrój. Okazjonalne spożycie alkoholu nie jest jednak przeciwwskazane.
- w przypadku jednoczesnego stosowania escitalopramu i innych leków o działaniu serotoninergicznym, takich jak: tramadol (Tramal), tryptany, dekstrometorfan, buprenorfina (Transtec), preparaty dziurawca (Depremin, Hyperherba), tryptofan, może wystąpić zespół serotoninowy. Jest to rzadkie, ale zagrażające życiu działanie niepożądane i w razie wystąpienia takich objawów jak: pobudzenie, drżenie mięśni, hipertermia, tachykardia, wzmożona potliwość, drgawki – zaleć pacjentowi (lub opiekunowi) odstawienie leków i natychmiastowe udanie się na SOR.
- escitalopram w połączeniu z doustnymi lekami przeciwzakrzepowymi lub lekami wpływającymi na czynność płytek krwi (np. atypowe leki przeciwpsychotyczne oraz pochodne fenotiazyny, większość trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych, kwas acetylosalicylowy i niesteroidowe leki przeciwzapalne, tyklopidyna) oraz u pacjentów z rozpoznaną skłonnością do krwawień, może wywoływać krwawe wybroczyny na skórze i krwawienia. W przypadku wystąpienia takich objawów należy skontrolować parametry krzepliwości krwi.
Jakie środki ostrożności zalecić?
Opiekunowi osoby poniżej 18. roku życia, która realizuje receptę na escitalopram dla podopiecznego przekaż, że u młodzieży istnieje zwiększone ryzyko zachowań wrogich (agresja, zachowania buntownicze, przejawy gniewu) oraz zachowań samobójczych. Zaleć czujną obserwację, szczególnie na początku leczenia a w razie wystąpienia jakichkolwiek zmian w zachowaniu zaleć ponowny kontakt z lekarzem.
Zgodnie z informacją w ChPL escitalopram nie powinien być stosowany przez kobiety w ciąży oraz okresie karmienia piersią. Dane dostępne na portalu e-lactancia przemawiają jednak za jego bezpieczeństwem podczas laktacji, ponieważ wydzielany jest do mleka w minimalnych ilościach, które nie wpływają na dziecko[3].
Jakie produkty komplementarne można polecić realizując receptę, na której jest escitalopram?
W oparciu o Zalecenia Światowej Federacji Towarzystw Psychiatrii Biologicznej (The World Federation of Societies of Biological Psychiatry – WFSBP) i Grupy Roboczej Kanadyjskiej Sieci Leczenia Zaburzeń Nastroju i Lękowych (Canadian Network for Mood and Anxiety Treatments – CANMAT) pacjentowi z depresją jako uzupełnienie farmakoterapii możesz zarekomendować dodatkowo[4]:
- kwasy OMEGA-3 w dawce 1 – 2 g EPA,
- cynk w dawce 25 mg dziennie,
- witaminę D3 w dawce 1500 – 4000 IU dziennie,
- wybrane szczepy bakterii probiotycznych (np. Lactobacillus i Bifidobacterium spp.) w dawkach 1–10 mld jednostek dziennie, które są warunkowo zalecane jako uzupełnienie leczenia oraz uzyskały rekomendację o niskiej sile w monoterapii depresji.
Oprócz produktów komplementarnych, które możesz zalecić pacjentowi, wydając escitalopram przekaż pacjentowi również pozafarmakologiczne zalecenia, których przestrzeganie może korzystnie wpływać na zdrowie psychiczne. Do podstawowych zasad higieny psychicznej należą, m.in.: regularny sen, unikanie posiłków, alkoholu i palenia przed snem, stworzenie odpowiedniego środowiska sprzyjającego nocnemu odpoczynkowi oraz utrzymanie aktywności fizycznej w ciągu dnia[4].
Piśmiennictwo
- Aristo Pharma Sp. z o.o. (2023). ChPL Betesda⬏
- Cipriani, A., Furukawa, T. A., Salanti, G., Chaimani, A., Atkinson, L. Z., Ogawa, Y., Leucht, S., Ruhe, H. G., Turner, E. H., Higgins, J. P. T., Egger, M., Takeshima, N., Hayasaka, Y., Imai, H., Shinohara, K., Tajika, A., Ioannidis, J. P. A., Geddes, J. R. (2018). Comparative efficacy and acceptability of 21 antidepressant drugs for the acute treatment of adults with major depressive disorder: a systematic review and network meta-analysis. Lancet (London, England), 391(10128), 1357–1366. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(17)32802-7⬏⬏
- e-lactancia.org. (2022). Escitalopram oxalate. Aktualizacja: 5.06.2022. Pobrano z: https://www.e-lactancia.org/breastfeeding/escitalopram-oxalate/product/⬏
- Murawiec, S. (2023). Recapitulation of selected elements of guidelines for general practitioners on the diagnosis and treatment of depression in adults published by the Polish Psychiatric Association and the Supreme Medical Chamber. Lekarz POZ, 9(4), 232-244.⬏⬏