ABC Odkażania ran cz.1: Związki jodu, woda utleniona, spirytus

Wstęp ABC Antyseptyki ran - przykłady preparatów handlowych. Jodopowidon (Braunol. Actisept, Betadine), woda utleniona i spirytus salicylowy.

Antyseptyki są związkami chemicznymi, które zatrzymują lub spowalnianą wzrost drobnoustrojów chorobotwórczych na powierzchni skóry, błon śluzowych oraz ran. Dosłowne znacznie terminu wywodzi się z greckich słów: anti – przeciw oraz sepsis – gnicie. W przeciwieństwie do antybiotyków, które działają selektywnie na określony farmakologicznym mechanizmem cel – antyseptyki posiadają szersze spektrum działania i wiele więcej elementów, na które oddziaływają. Celem ich aktywności są zarówno bakterie i grzyby, jak i wirusy, pierwotniaki, a nawet priony. Pomijając akademicką klasyfikację i przechodząc do praktyki – najczęściej używanymi antyseptykami są:

AntyseptykPrzykłady preparatówciąża, karmienie i dzieci <3 r.ż.Uwagi dotyczące stosowania
jodowpowidonActisept, Betadine, Braunol, Braunovidon, Jodi Gel 10%Przeciwwskazane u kobiet w okresie ciąży i laktacji oraz dzieciom < 3 miesiąca życia [1]Aleksandra Mączyńska. Zastosowania preparatów do dezynfekcji skóry u wcześniaków i noworodków przed procedurami inwazyjnymi i zabiegiem operacyjnym. pełny tekst-
nadtlenek diwodoruPeroxygel, Woda utlenionaBrak przeciwwskazańNiska skuteczność przeciwdrobnoustrojowa. Polecany do przemywania zranień.
chlorheksydynaAbacil, Corsodyl, Elugel, Manusan, Bepanthen Plus, Spirytus hibitanowyKategoria B bezpieczeństwa w ciąży. Nie stosować u niemowląt < 2 miesiąca życiaStosowany najczęściej w preparatach odkażających jamę ustną.
azotan srebraMova Nitrat Pipette1% roztwór do przemywanie oczu noworodkomWyłącznie w kroplach do oczu i lekach recepturowych
oktenidynaOctenisept, MaxiSeptic, Octedin, Octenilin żel i płynBrak przeciwwskazań [2]Bührer C, Bahr S, Siebert J, Wettstein R, Geffers C, Obladen M. Use of 2% 2-phenoxyethanol and 0.1% octenidine as antiseptic in premature newborn infants of 23-26 weeks gestation. J Hosp Infect. 2002 Aug;51(4):305-7 abstraktWskazany do pielęgnacji pępków noworodków.
kwas borowyBorasol, Gemiderma, Maść borna,Przeciwwskazany u dzieci poniżej 11 lat.
boraksAphtinNie stosować u dzieci poniżej 3 roku życiaStosowany w pleśniawkach jamy ustnej
mleczan etakrydynyRivel, RivanolPrzeciwwskazany na większe powierzchnie ciała-
fiolet gencjanowyPyoctanina 1 i 2%, na alkoholu i wodzieBrak danych-
nadmanganian potastuKalium hypermanganicumJedynie z zalecenia lekarza, do kąpieli.-

Wskazania do zastosowania tych antyseptyków różnią się znacząco. Część z substancji przeznaczona będzie wyłącznie do oczyszczania nieuszkodzonej skóry przed ingerencją w ciągłość tkanek (na przykład przy iniekcjach) lub do odkażania rąk przed zabiegami. Niektóre preparaty zawierają składniki pomocnicze (np. tenzydy), które czynią je zbyt niebezpiecznymi do aplikacji na uszkodzoną skórę. Wykorzystanie antyseptyków w zaopatrzeniu otwartych ran jak skaleczenia, otarcia, oparzenia, owrzodzenia wymaga głębszej analizy. Pod uwagę trzeba także wziąć fakt, że większość zakażonych ran zasiedlanych jest jednocześnie przez wiele drobnoustrojów – jednak głównymi winowajcami odpowiedzialnymi za infekcje są Staphylococcus aureus i Pseudomonas aeruginosa. Mogą one tworzyć biofilm o zwiększonej oporności na środki o działaniu przeciwdrobnoustrojowym.

Czytaj też:
Suplementy diety w ciąży - zalecenia i preparaty

Jod

Jod jest silnym środkiem antyseptycznym. Działa bakteriobójczo, grzybobójczo i wirusobójczo. Jest przeznaczony wyłącznie do odkażania nieuszkodzonej skóry. W kontakcie z tkanką, drażni ją powodując powierzchniową nekrozę. Antyseptyczne działanie jodu wynika ze zdolności do reagowania z aminowymi grupami białek – hamując ich aktywność. Dodatkowo alkoholowe roztwory jodu powodują denaturację białek strukturalnych i enzymatycznych. 

Wskazanie: dezynfekcja niewielkich otarć i zranień skóry. Preparat jodu należy nałożyć w bezpośrednie okolice rany. Najlepiej przemyć wacikiem nasączonym preparatem. Nie aplikować do otwartych ran.

Jod stosowany jest w formie:

Iodi solutio spirituosa (Jodyna)

Rp.
Iodi 3,0
Kalii iodidi 1,0
Aqua purificata 6,0
Aethanoli 760 g/l ad 100,0

Iodi solutio aquosae (Płyn Lugola)

Rp.
Iodi 1,0
Kalii Iodidi 2,0
Aqua purificata 97,0

(patrz też: Synonimy w recepturze – błyskawiczna wyszukiwarka)

Środki ostrożności: Przewlekłe stosowanie jodu (dłużej niż 14 dni, lub na powierzchnię ciała większą niż 10%) może po dłuższym stosowaniu wywołać niedoczynność tarczycy (szczególnie u pacjentów z utajonymi zaburzeniami czynności tarczycy), trądzik jodowy odporny na leczenie oraz alergię (miejscową lub uogólnioną). Jednoczesne stosowanie środków jodu z nadtlenkiem wodoru, produktami do leczenia ran zawierającymi srebro lub taulorydynę oraz środkami antyseptycznymi może wzajemnie osłabiać efekty działania [3]ChPL, Betadine.

Jodopowidon

Jodyna powidonowa jest silnym środkiem antyseptycznym o bardzo szerokim spektrum działania obejmującym bakterie gram-dodatnie, gram-ujemne, zarodniki bakteryjne, beztlenowce, drożdżaki, grzyby i pierwotniaki. W porównaniu do jodu wykazuje przedłużone działanie antyspetyczne i nie drażni błon śluzowych skóry oraz nie działa korodująco na instrumenty medyczne. Chemicznie jodopowidon jest związkiem kompleksowy jodu z poliwinylopirolidonem (PVP). Stosowany jest w postaci roztworów, maści, kremów czy żeli. W roztworze etanolowym lub izopropanolowym (Braunoderm zabarwiony) potęgowane jest jego działanie odkażające i przeciwbakteryjne – jednak są one dużo mniej przyjemne w aplikacji, powodując silne piekący ból. Jego głównymi wskazaniami są:

  • W postaci roztworu: dezynfekcja skóry przed iniekcją, pobraniem krwi, biopsją igłową, transfuzją oraz przed zabiegami chirurgicznymi; całkowita i częściowa dezynfekcja pacjenta przed operacją (tzw. kapiel antyseptyczna)
  • W postaci kremu: aseptyczne zaopatrzenie okolic ran, dezynfekcja ran oparzeń i owrzodzeń podudzi, leczenie infekcji bakteryjnych i grzybiczych.
Czytaj też:
ABC Odkażania ran cz.2: chlorheksydyna, etakrydyna, oktenidyna
Jednorazowe szpatułki z jodopowidonem

W uzasadnionych przypadkach jodopowidon może być stosowany już u dzieci od 6 miesiąca życia. Nie zaleca się stosowania u dzieci do 3 miesiąca życia np. do odkażania pępowiny, ze względu na ryzyko rozwinięcia zaburzeń czynności tarczycy. Analogicznie jodopowidonu nie powinno stosować się do odkażania brodawek u kobiet karmiących piersią.

Skuteczność środków jodu

W przeglądzie 27 RCT dotyczących skuteczności związków jodu w przyśpieszaniu gojenia, zmniejszaniu liczby bakterii i występowaniu działań niepożądanych w przypadku przewlekłych ran, ciężkich oparzeń, odleżyn i przeszczepów skóry stwierdzono:[4]Viljanto J. Disinfection of surgical wounds without inhibition of wound healing. Arch Surg 1980;115:253-6.[5]Vermeulen H. Benefit and harm of iodine in woundcare a systematic review. J Hosp Infect. 2010

  • związki jodu nie przyśpieszają gojenia ran bardziej niż inne antyseptykii;
  • przy stosowaniu do zabiegów antyseptycznych związki jodu nie wywołują zaburzeń czynności tarczycy;
  • związki jodu nie są mniej skutecznymi środkami antyseptycznymi od innych i z powodzeniem mogą być dalej stosowane.

Interakcja jodowopidonu z oktenidyną

Nie należy nakładać preparatu z jodopowidonem bezpośrednio po odkażeniu oktenidyną (Octenisept, Maxiseptic ), ponieważ dochodzi wówczas do interakcji polegającej na wytrąceniu brunatnego trudno zmywalnego osadu. Zdjęcie z eksperymentu przeprowadzonego w aptece znajdziesz TU.

Nadtlenek diwodoru

Efekt działania wody utlenionej.

Woda utleniona największą aktywność wykazuje względem gram-dodatnich bakterii. Pod wpływem katalaz znajdujących się w tkankach zwierzęcych i wielu bakteriach, jest on rozkładany na wodę i aktywny tlen atomowy. Reakcja ta zachodzi szybko w obecności krwi, ropy lub tkanek martwiczych. Wydzielający się tlen tworzy pianę i usuwa drobnoustroje z miejsca odkażanego.

  • Woda utleniona rozmiękcza strupy, oczyszcza rany i niweluje przykre zapachy.
  • Pomimo powszechnego stosowania niewiele RCT wykazało jej skuteczność[6]Tab. 3 Antiseptics on Wounds: An Area of Controversy pełny tekst.
  • Woda utleniona może mieć niekorzystny wpływ na gojenie się ran, powodować powstawanie blizn. Stwierdzono również nieskuteczność w zmniejszaniu liczby bakterii.  Może jednak być z powodzeniem stosowana do przemywania ran i mechanicznego usuwania martwych komórek.  
Czytaj też:
ABC Odkażania ran cz.3: Związki srebra i boru, fiolet i nadmanganian potasu

Wskazania: odkażanie ran, otarć i zadrapań skóry; do płukania jamy ustnej i gardła (1 łyżka wody utlenionej na 100 mL wody). 

Spirytus salicylowy

Antyseptyczne działania kwasu salicylowego jest dyskusyjne. Ułatwia on złuszczanie naskórka na drodze rozpuszczania cementu międzykomórkowego wiążącego łuski w warstwie rogowej. Ten keratolityczny efekt może być źródłem działania przeciwgrzybiczego ze względu na to, że usunięcie warstwy rogowej hamuje wzrost grzybów i ułatwia penetrację innych leków przeciwgrzybiczych. Jednak antyseptyczne działanie spirytusu salicylowego wynika głównie z denaturującego działania etanolu.

Według danych CDC etanol w stężeniu 60-90% jest skutecznym i szybko działającym środkiem antyseptycznym przeciw bakteriom Pseudomonas aeruginosa, Salmonella typhosa, Serratia marcescens, Escherichia coli, Staphylococcus aureus Streptococcus pyogenes (eradykacja następuje po 10 minutach kontaktu) oraz wirusom – Herpeswirusom czy wirusowi grypy. Wśród grzybów, 70% etanol jest skuteczny przeciwko Cryptococcus neoformans, Blastomyces dermatitidis, Coccidioides immitis, i Histoplasma capsulatum.[7]Guideline for Disinfection and Sterilization in Healthcare Facilities, 2017 pełny tekst .pdf Jednak aplikacja na skórę wysokiego stężenia etanolu powoduje szybkie odwodnienie i podrażnienie. Wśród alkoholi dużo bezpieczniejszym i skuteczniejszym składnikiem preparatów do odkażania jest izopropanol (Leko, Soft-Zellin).[8]Mirja Reichel: Alcohols for Skin Antisepsis at Clinically Relevant Skin Sites pełny tekst

ABC odkażania ran
  1. ABC Odkażania ran cz.3: Związki srebra i boru, fiolet i nadmanganian potasu
  2. ABC Odkażania ran cz.2: chlorheksydyna, etakrydyna, oktenidyna
  3. ABC Odkażania ran cz.1: Związki jodu, woda utleniona, spirytus

mgr farm. Jakub Dereń

Absolwent Wydziału Farmaceutycznego UJ CM. Wiceprzewodniczący Polskiego Towarzystwa Studentów Farmacji (PTSF). Odbywał staż w Aptece u Farmaceutów (AuF) w roku 2016/17 pracując m.in. przy cyklu Notatki stażysty.

[artykuły]

Cytuj ten artykuł jako:
Jakub Dereń, i in.: ABC Odkażania ran cz.1: Związki jodu, woda utleniona, spirytus, Portal opieka.farm (https://opieka.farm/opracowania/abc-odkazania-ran-cz-1-jod-woda-ulteniona-spirytus/) [dostęp: 16 czerwca 2019]

Źródła:   [ + ]

Podziel się:
Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on whatsapp
Share on email

Powiązane opracowania:

Ten temat zawiera 3 odpowiedzi, ma 4 głosy, i został ostatnio zaktualizowany przez  Arkadiusz Dodot 8 miesiące, 3 tygodnie temu.

  • Autor
    Wpisy
  • #14101 Punkty: 0

    Jakub Dereń mgr farm.
    49 pkt.

    Przykłady preparatów handlowych. Jodopowidon (Braunol. Actisept, Betadine), woda utleniona i spirytus salicylowy.

    (…)[Czytaj cały artykuł tu: ABC odkażania ran cz.1: związki jodu, woda utleniona, spirytus]Zapraszam do dyskusji.

  • #37269 Punkty: 2

    Adam Sarnecki mgr farm.
    4 pkt.

    Z tego co pamiętam ze studiów nie należy stosować etanolu w stężeniach wyższych niż 70% do odkażania, ponieważ nie zabija on bakterii a jedynie “przekształca” je w formy przetrwalnikowe.

    2 użytkowników uznało wpis za pomocny.
  • #37274 Punkty: 1

    Konrad Tuszyński mgr farm.
    1.2K pkt.

    Jest taka teoria, choć wyjaśnienie dlaczego stosuje się 70% r-r wodny jest bardziej prozaiczne:

    1. Roztwór wodny ma lepsze właściwości zwilżające.
    2. Wolniej paruje, więc jest dłuższy kontakt z patogenem.
    3. Nie jest tak bardzo łatwopalny jak czysty etanol
    4. Jest tańszy.
    5. Jest mniej drażniący dla skóry.

    A co do tego, czy wyższe stężenia są mniej skuteczne, przytoczę fragment publikacji z załącznika:

    Considering both the vegetative cells as well as spores of diverse Gram-positive and Gram-negative bacteria, it is concluded that 90% (v/v) aqueous ethanol be chosen as the general bactericidal level wherever ethanol is used as a disinfectant or it forms the base for bactericides. The recommendation of aqueous 70% ethanol as the effective level seems to be based on studies conducted at the early part of last century [5] which needs to be revisited in the wake of isolation of diverse new organisms.

    Autor artykułu z opieka.farm bazował tez na opracowaniu ze stron CDC, a więc raczej wiarygodnym źródle wiedzy. Tam też podają, że generalnie żaden alkohol nie jest skuteczny w usuwaniu form przetrwalnikowych. A czy wysokie stężenie sprzyja powstawaniu form przetrwalnikowych – nie znalazłem potwierdzenia tej teorii, ale jeśli ktoś się zetknął z jakimś badaniem, proszę się podzielić 🙂

    1 użytkownik uznał wpis za pomocny.
    Załączniki:
    You must be logged in to view attached files.
  • #41494 Punkty: 1

    Arkadiusz Dodot mgr farm.
    170 pkt.

    Wytyczne postępowania miejscowego i ogólnego w ranach objętych procesem infekcji podają jako powód wycofania etanolu z użycia do antyseptyki prozaiczną sprawę: bolesność przy stosowaniu roztworów powyżej 70%.

    1 użytkownik uznał wpis za pomocny.

Musisz być zalogowany aby odpowiedzieć na ten temat.

Zapraszamy:

Nie odnaleziono wydarzeń!
Nasze projekty
Partnerzy Pilotażu Opieki Farmaceutycznej
Partner Usługi Przegląd Lekowy Pilotaż opieki farmaceutycznej
Partner Usługi Przegląd Domowej Apteczki Pilotaż opieki farmaceutycznej
Partner Usług Pilotaż opieki farmaceutycznej
Partner Usług Pilotaż opieki farmaceutycznej