Pioglitazon (Pioglitazone) to doustny lek przeciwcukrzycowy z grupy pochodnych tiazolidynedionów (glitazonów). Lek aktywując swoiste receptory jądrowe (tzw. receptory gamma aktywowane przez proliferatory peroksysomów PPAR-γ), prowadzi do zmniejszenia wytwarzania glukozy przez wątrobę i zwiększenia wychwytu glukozy przez tkanki obwodowe.
Jakie zastosowanie ma pioglitazon?
Pioglitazon jest przepisywany dla dorosłych pacjentów cierpiących na cukrzycę typu 2., którzy[1]:
- mają przeciwwskazania do stosowania metforminy lub źle tolerują jej przyjmowanie,
- stosują metforminę lub/i pochodną sulfonylomocznika, jednak poziom glikemii nie jest u nich wystarczająco kontrolowany,
- pomimo stosowania insuliny nie osiągają prawidłowej kontroli glikemii.
Ponadto pioglitazon jest zalecany do stosowania off-label w leczeniu niealkoholowego stłuszczeniowego zapalenia wątroby (NASH), potwierdzonego biopsją, zarówno u pacjentów z cukrzycą, jak i bez cukrzycy[2][3]. Przegląd systematyczny z metaanalizą z 2022 roku wskazują na istotne dowody skuteczności pioglitazonu w leczeniu pacjentów z NASH, głównie poprzez jego wpływ na istotne zmniejszenie poziomu enzymów wątrobowych, takich jak: aminotransferaza alaninowa (ALT), aminotransferaza asparaginowa (AST) czy gamma-glutamylotranspeptydaza (GGT), a także poprzez zmniejszenie zawartości tłuszczu w wątrobie oraz redukcję zwłóknienia wątroby[4].
Jakie efekty daje pioglitazon?
Stosowanie pioglitazonu wpływa na poprawę kontroli glikemii u pacjentów z cukrzycą typu 2. poprzez zmniejszenie insulinooporności.
Po jakim czasie pacjent odczuje efekt i po czym pozna, że API działa?
Działanie hipoglikemiczne pioglitazonu pojawia się po około 2. tygodniach stosowania, a odczucie pełnego działania leku może nastąpić nawet po 2-3 miesiącach leczenia. Należy zalecić kontynuowanie przyjmowania leku nawet jeśli pacjent nie odczuwa żadnych objawów choroby.
Czym grozi odstawienie leczenia?
Zaprzestanie stosowania pioglitazonu może skutkować nieprawidłową kontrolą glikemii i wystąpieniem powikłań cukrzycy, takich jak: zmiany naczyniowe lub uszkodzenia nerwów. Nagłe odstawienie leku może wywołać hiperglikemię, co stanowi ryzyko wystąpienia kwasicy ketonowej i śpiączki cukrzycowej będących stanem zagrożenia życia pacjenta. Należy zalecić pacjentowi regularne stosowanie leku, nawet jeśli nie odczuwa bezpośrednio efektów jego działania.
Jakie zalecenia dotyczące dawkowania trzeba przekazać?
Pioglitazon należy przyjmować doustnie raz na dobę w czasie posiłku lub między posiłkami, popijając tabletki szklanką wody.
Jak długo pacjent może stosować ten lek?
Ze względu na przewlekły charakter cukrzycy typu 2., w przypadku dobrej tolerancji leku przez pacjenta pioglitazon może być stosowany przez lata, w celu utrzymania prawidłowej kontroli glikemii i zapobieganiu powikłaniom choroby.
Kto nie powinien stosować pioglitazolu?
Pioglitazon nie powinien być stosowany u pacjentów cierpiących na takie schorzenia jak:
- niewydolność serca – dopytaj pacjenta o występowanie ewentualnych objawów świadczących o niewydolności serca, takich jak: osłabienie, obrzęki, duszności, szybkie męczenie się czy nagły przyrost masy ciała,
- zaburzenia czynności wątroby – zapytaj pacjenta, czy występują u niego objawy wskazujące na niewydolność wątroby, takie jak: spadek apetytu, zmniejszenie masy ciała, nudności, uczucie niestrawności, wzdęcia, zła tolerancja produktów tłuszczowych, świąd skóry czy bóle po prawej stronie brzucha,
- nowotwór pęcherza moczowego – koniecznie zapytaj pacjenta o ewentualne niepokojące objawy, takie jak: krwiomocz, zaburzenia mikcji, częste i bolesne oddawanie moczu, a także bóle pleców i bóle miednicy.
Przed decyzją o ewentualnym wystawieniu recepty farmaceutycznej na pioglitazon bezwzględnie przeprowadź pogłębiony wywiad uwzględniając wystąpienie wskazanych objawów u pacjenta.
Jakie przewagi ma pioglitazon nad innymi lekami?
W podwójnie zaślepionym badaniu klinicznym porównującym efekty działania pioglitazonu i metforminy pioglitazon wpływał na poprawę kontroli glikemii u pacjentów porównywalnie do metforminy i równocześnie powodował silniejsze uwrażliwienie komórek wątroby, tkanki tłuszczowej i mięśni na insulinę[5]. Jednak ze względu na profil działań niepożądanych i obserwowany przyrost masy ciała podczas terapii pioglitazonem nie jest on stosowany jako leczenie pierwszego wyboru.
Jakie działania niepożądane ma pioglitazon i jak je zminimalizować?
Do istotnych działań niepożądanych pioglitazonu należy przede wszystkim zależne od dawki leku zatrzymanie płynów w organizmie, które może prowadzić do:
- wystąpienia lub zaostrzenia niewydolności serca – zaleć pacjentowi obserwację objawów niewydolności serca, takich jak: duszności, obrzęki, niewyjaśniony kaszel, szybki przyrost masy ciała lub zmęczenie, które stanowią konieczność konsultacji lekarskiej,
- wystąpienia obrzęków – zarekomenduj pacjentowi obserwację ewentualnych objawów niewydolności serca oraz poleć wizytę u lekarza w celu wprowadzenia do terapii leku diuretycznego,
- przyrostu masy ciała – zaleć pacjentowi regularną kontrolę masy ciała, a w przypadku szybkiego i nadmiernego przybrania na wadze poleć wizytę u lekarza, ze względu na ryzyko rozwoju niewydolności serca,
- zwiększonego ryzyka złamań, które może wystąpić wyłącznie w przypadku długotrwałego leczenia u kobiet.
Ponadto pioglitazon może wywoływać obrzęk plamki, stąd jeśli pacjent zgłasza jakiekolwiek zaburzenia widzenia podczas terapii, skieruj go natychmiast do okulisty.
W jakie interakcje z innymi lekami wchodzi pioglitazon i co o nich powiedzieć pacjentowi?
Udziel pacjentowi następujących informacji o interakcjach[6]:
- NLPZ stosowane z pioglitazonem zwiększają retencję płynów – w przypadku jednoczesnego stosowania tych leków zaleć pacjentowi zwrócenie szczególnej uwagi na wystąpienie obrzęków i nagły przyrost masy ciała, będących objawami niewydolności serca,
- pioglitazon stosowany w połączeniu z insuliną zwiększa częstość występowania obrzęków, świadczących o niewydolności serca,
- ryfampicyna, będąca induktorem CYP2C8, zmniejsza działanie pioglitazonu, wpływając na kontrolę glikemii, a efekt ten może utrzymywać się do 2 tygodni po odstawieniu ryfampicyny, stąd na czas terapii konieczne może być zwiększenie dawki pioglitazonu.
Jakie środki ostrożności zalecić?
Pioglitazon nie powinien być stosowany w czasie ciąży oraz w trakcie karmienia piersią. Ponadto stosowanie pioglitazonu może sprzyjać owulacji, stąd kobiety w okresie okołomenopauzalnym przyjmujące pioglitazon należy poinformować o prawdopodobieństwie zajścia w niezamierzoną ciążę.
Jakie produkty komplementarne można polecić realizując receptę, na której jest pioglitazon?
Pacjentowi cierpiącemu na cukrzycę typu 2. przyjmującemu pioglitazon możesz polecić dodatkowo:
- preparaty zawierające magnez – według przeglądu systematycznego z 2017 roku przyjmowanie magnezu przyczynia się do zmniejszenia insulinooporności[7],
- preparaty zawierające maślan sodu – o działaniu porównywalnym do efektów metforminy, takich jak: zmniejszenie oporności na insulinę czy redukcję glukoneogenezy,
- preparaty na bazie morwy białej – liście morwy białej obniżają hiperglikemię poposiłkową i mogą łagodzić insulinooporność.
Piśmiennictwo
- Bioton S.A. (2022). ChPL: Pioglitazone Bioton. Pobrano z: https://rejestry.ezdrowie.gov.pl/rpl/search/public (29.11.2023).⬏
- Chalasani, N., Younossi, Z., Lavine, J. E., Charlton, M., Cusi, K., Rinella, M., Harrison, S. A., Brunt, E. M., & Sanyal, A. J. (2018). The diagnosis and management of nonalcoholic fatty liver disease: Practice guidance from the American Association for the Study of Liver Diseases. Hepatology (Baltimore, Md.), 67(1), 328–357. https://doi.org/10.1002/hep.29367⬏
- European Association for the Study of the Liver (EASL), European Association for the Study of Diabetes (EASD), & European Association for the Study of Obesity (EASO) (2016). EASL-EASD-EASO Clinical Practice Guidelines for the management of non-alcoholic fatty liver disease. Journal of hepatology, 64(6), 1388–1402. https://doi.org/10.1016/j.jhep.2015.11.004⬏
- Luo, Q., Wei, R., Cai, Y., Zhao, Q., Liu, Y., & Liu, W. J. (2022). Efficacy of Off-Label Therapy for Non-alcoholic Fatty Liver Disease in Improving Non-invasive and Invasive Biomarkers: A Systematic Review and Network Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Frontiers in medicine, 9, 793203. https://doi.org/10.3389/fmed.2022.793203⬏
- Pavo, I., Jermendy, G., Varkonyi, T. T., Kerenyi, Z., Gyimesi, A., Shoustov, S., Shestakova, M., Herz, M., Johns, D., Schluchter, B. J., Festa, A., & Tan, M. H. (2003). Effect of pioglitazone compared with metformin on glycemic control and indicators of insulin sensitivity in recently diagnosed patients with type 2 diabetes. The Journal of clinical endocrinology and metabolism, 88(4), 1637–1645. https://doi.org/10.1210/jc.2002-021786⬏
- Preston, C.L. (2019). Antidiabetics. Stockley’s Drug Interactions. 12th Ed.521-592.⬏
- Morais, J. B. S., Severo, J. S., de Alencar, G. R. R., de Oliveira, A. R. S., Cruz, K. J. C., Marreiro, D. D. N., Freitas, B. J. E. S. A., de Carvalho, C. M. R., Martins, M. D. C. C. E., & Frota, K. M. G. (2017). Effect of magnesium supplementation on insulin resistance in humans: A systematic review. Nutrition (Burbank, Los Angeles County, Calif.), 38, 54–60. https://doi.org/10.1016/j.nut.2017.01.009⬏