Algi brunatne

Algi brunatne to morskie makroglony z klasy Phaeophyceae, do której należą między innymi morszczyn pęcherzykowaty (Fucus vesiculosus), workoliść członowaty (Ascophyllum nodosum), listownice (Laminaria, Saccharina) oraz undaria pierzastodzielna (Undaria pinnatifida). W kuchni Azji Wschodniej jada się je jako kombu, wakame i hizikię, a w Europie trafiają do suplementów diety w postaci sproszkowanej plechy albo wyciągów. Z plechy wyodrębnia się też pojedyncze składniki: siarczanowany polisacharyd fukoidan, alginiany, polifenole zwane florotaninami i karotenoid fukoksantynę. W suplementach są stosowane jako wsparcie odchudzania i kontroli glikemii. Algi brunatne gromadzą przy tym jod w ilościach wielokrotnie przekraczających zapotrzebowanie, a jego zawartość różni się między gatunkami i partiami surowca¹, i od tej zawartości zależy bezpieczeństwo ich stosowania.

Synonimy i nazewnictwo alg brunatnych

• Nazwa systematyczna grupy to Phaeophyceae (brunatnice), w piśmiennictwie anglojęzycznym brown seaweeds albo brown algae.
• Morszczyn pęcherzykowaty (Fucus vesiculosus L.) jest jedynym gatunkiem z tej grupy, dla którego Europejska Agencja Leków opracowała monografię, pod angielską nazwą bladderwrack².
• Workoliść członowaty (Ascophyllum nodosum) występuje w katalogu nowej żywności Komisji Europejskiej także pod dawną nazwą Fucus nodosus³.
• Kelp to zwyczajowa nazwa dużych alg z rzędu listownicowców, w tym listownicy japońskiej (Saccharina japonica, dawniej Laminaria japonica), sprzedawanej w Japonii jako kombu³.
• Wakame to undaria pierzastodzielna (Undaria pinnatifida), a hizikia to Sargassum fusiforme, dawniej Hizikia fusiforme³.
• Fukoidan (fucoidan), alginiany (sole kwasu alginowego), florotaniny (phlorotannins) i fukoksantyna (fucoxanthin) to składniki wyodrębniane z alg brunatnych i sprzedawane także jako osobne suplementy.
• Znaki handlowe wyciągów badanych klinicznie to między innymi InSea2 (mieszanka wyciągów z Ascophyllum nodosum i Fucus vesiculosus)⁴ i Xanthigen (fukoksantyna z olejem z nasion granatu)⁵.

Działanie alg brunatnych

Algi brunatne nie działają przez jeden mechanizm, bo każdy z ich składników wpływa na organizm inaczej. Polifenole z workolistu członowatego hamują in vitro alfa-amylazę i alfa-glukozydazę, czyli enzymy rozkładające skrobię w przewodzie pokarmowym, a oczyszczenie wyciągu zwiększało siłę tego hamowania kilkakrotnie⁶. Na tym mechanizmie opiera się hipoteza, że wyciąg przyjęty przed posiłkiem spłaszcza poposiłkowy wzrost glikemii. Alginiany są rozpuszczalnym błonnikiem, który w przewodzie pokarmowym pęcznieje i tworzy lepki żel.

Fukoidan w badaniach in vitro silnie wydłuża czas krzepnięcia, ale po podaniu doustnym wchłania się słabo. W pilotażowym badaniu u 20 ochotników przyjmowanie 3 g fukoidanu przez 12 dni wydłużyło czas częściowej tromboplastyny po aktywacji (APTT) z 28,4 do 34,0 sekundy, jednak autorzy uznali, że fukoidan w tej postaci nie ma wyraźnego doustnego działania przeciwkrzepliwego⁷. Działanie przeciwnowotworowe fukoidanu opisano w metaanalizie 23 prac na zwierzętach, w których zmniejszał masę, objętość i liczbę guzów, przy niskiej jakości projektów tych doświadczeń⁸. Danych tych nie da się przenieść na chorych.

Na tarczycę algi brunatne wpływają przez zawarty w nich jod¹. W 348 próbkach wodorostów z Korei Południowej listownica zawierała średnio 2432 mg jodu na kilogram suchej masy, najwięcej spośród pięciu badanych gatunków⁹. Już kilka gramów takiego surowca dostarcza więc jodu w ilości liczonej w miligramach.

Skuteczność kliniczna alg brunatnych

Badania kliniczne nad algami brunatnymi są małe i krótkie, a prawie każde używa innego gatunku, innej frakcji i innej dawki. Wyniki uzyskane z mieszanką wyciągów, z samym fukoidanem, z fukoksantyną i z całą plechą nie są między sobą porównywalne. Żadne wskazanie nie ma dziś dowodów wysokiej jakości.

Czy stosowanie alg brunatnych obniża glikemię?

Stosowanie alg brunatnych może nieznacznie obniżać glikemię, zwłaszcza po posiłku, ale dowody są niskiej jakości. Przegląd systematyczny i metaanaliza 18 randomizowanych badań kontrolowanych (RCT) u osób zdrowych, z grupy ryzyka i z cukrzycą typu 2 wykazały niewielki spadek glikemii na czczo i po posiłku, a żadne z włączonych badań nie było wysokiej jakości¹⁰. W innej metaanalizie 23 badań stosowanie alg brunatnych poprawiało glikemię poposiłkową, hemoglobinę glikowaną (HbA1c) i wskaźnik insulinooporności HOMA-IR, natomiast nie zmieniało glikemii na czczo ani stężenia insuliny¹¹. Metaanaliza 27 RCT z udziałem 1221 osób, obejmująca różne algi i ich wyciągi, wykazała spadek HbA1c o 0,18 punktu procentowego, przy braku zmian glikemii na czczo, glikemii po posiłku i HOMA-IR¹².

Dane z pojedynczych badań są rozbieżne. Pojedyncza dawka 500 mg mieszanki InSea2 u 23 osób zmniejszyła odpowiedź insulinową po posiłku o około 12%, ale nie zmieniła glikemii⁴. Wyciąg z morszczynu u 38 zdrowych osób nie obniżył glikemii w żadnej z dwóch dawek¹³, a wyciąg z workolistu u 16 osób działał jedynie w podgrupie wyodrębnionej po fakcie, bez efektu w analizie całej grupy¹⁴.

Najdłuższe badanie trwało 6 miesięcy i objęło 65 osób ze stanem przedcukrzycowym. Po tym czasie prawidłową glikemię miało 18,2% osób przyjmujących preparat i nikt w grupie placebo, ale preparat zawierał także pikolinian chromu, więc efektu nie da się przypisać samym algom¹⁵. W RCT u 56 osób ze stanem przedcukrzycowym, w którym wyciąg z workolistu i morszczynu dodano do diety redukcyjnej na 12 tygodni, nie stwierdzono wpływu na glikemię¹⁶. Całe algi jako składnik posiłku (5 g listownicy albo wakame z 30 g skrobi) zmniejszały odpowiedź glukozy u 20 zdrowych osób dopiero po uwzględnieniu masy ciała, wyraźniej u osób ważących do 63 kg¹⁷.

Badania z samym fukoidanem dały wynik negatywny albo dotyczyły markerów pośrednich. W RCT u 72 osób z otyłością bez cukrzycy 1 g fukoidanu na dobę przez 90 dni nie zmienił insulinooporności ani żadnego parametru kardiometabolicznego, mimo że badanie finansował producent wyciągu¹⁸. W chińskim RCT u 70 osób ze stanem przedcukrzycowym ta sama dawka przez 12 tygodni zmniejszyła wzrost stężenia glikowanych białek surowicy i markerów zapalnych, bez twardych punktów końcowych¹⁹.

Czy stosowanie alg brunatnych pomaga zmniejszyć masę ciała?

Stosowanie alg brunatnych przez co najmniej 8 tygodni wiązało się z umiarkowanym zmniejszeniem wskaźnika masy ciała (BMI), a wynik ten opiera się na 11 badaniach. W przeglądzie systematycznym i metaanalizie badań u dorosłych z nadwagą i otyłością efekt dotyczył rafinowanych albo ekstrahowanych alg brunatnych (standaryzowana różnica średnich dla BMI −0,40), a odsetek tkanki tłuszczowej zmniejszał się tylko przy algach rafinowanych²⁰. W RCT u 56 osób ze stanem przedcukrzycowym wyciąg z alg dodany do diety redukcyjnej nie zwiększył utraty masy ciała¹⁶. U 50 Japończyków z nadwagą 6 g proszku z listownicy o obniżonej zawartości jodu przez 8 tygodni zmniejszyło odsetek tkanki tłuszczowej wyłącznie u mężczyzn, a współautorami byli pracownicy firmy spożywczej²¹.

Fukoksantyna ma za sobą jedno większe badanie. U 151 otyłych kobiet przed menopauzą preparat Xanthigen, zawierający 2,4 mg fukoksantyny i olej z nasion granatu, zmniejszył po 16 tygodniach masę ciała o 4,9–5,5 kg, zależnie od podgrupy⁵. Było to badanie jednoośrodkowe z preparatem złożonym, więc nie wiadomo, jaką część efektu dała sama fukoksantyna. W RCT u 28 chorych z zespołem metabolicznym masa ciała w grupie przyjmującej 12 mg fukoksantyny na dobę spadła po 12 tygodniach z 80,6 do 79,2 kg, ale abstrakt podaje tylko zmiany wobec wartości wyjściowych, bez porównania z placebo²².

Tradycyjne stosowanie morszczynu pęcherzykowatego we wspomaganiu odchudzania uznała Europejska Agencja Leków. Wskazanie to opiera się wyłącznie na długości stosowania².

Czy stosowanie alg brunatnych poprawia profil lipidowy?

Stosowanie alg brunatnych obniżało cholesterol całkowity i cholesterol frakcji LDL w niewielkim stopniu, a na triglicerydy i HDL nie wpływało. W metaanalizie z metaregresją spadek obu frakcji był istotny statystycznie, a dla LDL dane dopuszczały także spadek bliski zeru²³. W metaanalizie badań u osób z nadwagą i otyłością cholesterol całkowity i LDL zmniejszyły się o około 7 mg/dl²⁰. Metaanaliza obejmująca wszystkie algi wykazała spadek triglicerydów o 0,31 mmol/l, ale jednocześnie spadek cholesterolu HDL o 0,22 mmol/l¹². Wyciąg z morszczynu w dawce 2000 mg na dobę podawany przez 12 tygodni 34 osobom z podwyższonym LDL nie zmienił LDL, cholesterolu całkowitego ani triglicerydów, a HDL wzrósł o 9,5%, co autorzy uznali za wynik wymagający potwierdzenia w większej próbie²⁴.

Czy stosowanie fukoidanu pomaga w leczeniu nowotworów?

Brak wiarygodnych dowodów, że stosowanie fukoidanu wydłuża życie chorych na nowotwory. Przegląd systematyczny 4 badań obejmujących łącznie 118 chorych, głównie z przerzutowym rakiem jelita grubego i żołądka, nie pozwolił przeprowadzić metaanalizy, a autorzy określili wpływ fukoidanu na przebieg choroby jako niespójny²⁵. W RCT u 54 chorych z przerzutowym rakiem jelita grubego niskocząsteczkowy fukoidan dodany do leczenia zwiększył odsetek kontroli choroby z 69,2% do 92,8%, ale nie zmienił przeżycia całkowitego, przeżycia wolnego od progresji ani jakości życia²⁶.

W RCT u 82 chorych z nieoperacyjnym rakiem wątrobowokomórkowym leczonych chemoembolizacją fukoidan zwiększył odsetek kontroli choroby z 80,0% do 95,2% i częściej pozwalał zachować wydolność wątroby, a odsetek odpowiedzi obiektywnej nie różnił się istotnie²⁷. U 87 chorych na raka odbytnicy poddanych przedoperacyjnej chemioradioterapii fukoidan nie poprawił wyniku głównej skali jakości życia, choć rzadziej występowały wysypka, świąd i zmęczenie²⁸. Wszystkie trzy RCT mierzyły zastępcze punkty końcowe i obejmowały po kilkadziesiąt osób.

Czy stosowanie fukoidanu łagodzi objawy choroby zwyrodnieniowej stawów?

W RCT z grupą placebo stosowanie fukoidanu nie łagodziło objawów choroby zwyrodnieniowej stawów. W badaniu u 122 osób z łagodną i umiarkowaną chorobą zwyrodnieniową stawu biodrowego i kolanowego wyciąg z morszczynu zawierający 85% fukoidanu, w dawce 300 mg przez 12 tygodni, zmniejszał objawy w tym samym stopniu co placebo²⁹. Wyciąg był dobrze tolerowany, a jeden ze współautorów był związany z producentem wyciągu.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla alg brunatnych

Algi brunatne nie mają dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej. Oświadczenia dotyczące substancji roślinnych (botanicals) Komisja Europejska zawiesiła (on hold) w 2010 roku i do dziś ich nie oceniła. W rejestrze jedyny oceniony wniosek dla alg brunatnych, rozpatrzony przez Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (European Food Safety Authority, EFSA) dotyczył produktu z alginianem sodu i workoliściem członowatym, który miał zmniejszać poposiłkowy wzrost glikemii. Oświadczenia tego nie dopuszczono³⁰.

Osobnym reżimem jest monografia Europejskiej Agencji Leków (EMA) dla morszczynu pęcherzykowatego, opracowana przez Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) na podstawie dyrektywy 2001/83/WE. Monografia EMA/HMPC/313674/2012 z 2014 roku uznaje sproszkowaną plechę za tradycyjny roślinny produkt leczniczy stosowany wspomagająco przy diecie o obniżonej kaloryczności, aby pomóc w zmniejszeniu masy ciała u dorosłych z nadwagą, po wykluczeniu przez lekarza poważnych chorób, na podstawie samej długości stosowania². Przegląd okresowy przyjęty w 2022 roku nie znalazł badań ani danych o bezpieczeństwie uzasadniających zmianę monografii, a badania z mieszanką morszczynu i workolistu ocenił jako niskiej jakości³¹. Tradycyjny produkt leczniczy roślinny jest lekiem, więc monografia nie daje suplementom diety z morszczynem prawa do oświadczeń o odchudzaniu.

Trzecim reżimem jest nowa żywność. Cała plecha morszczynu pęcherzykowatego i undarii pierzastodzielnej nie jest nową żywnością, natomiast ekstrakt fukoidanu z każdego z tych gatunków jest nową żywnością autoryzowaną w Unii Europejskiej³². Workoliść członowaty, listownice i hizikia również nie są nową żywnością³.

Bezpieczeństwo stosowania alg brunatnych

Algi brunatne nie są składnikiem odżywczym, więc nie ustala się dla nich wartości referencyjnych spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia. Ograniczenia wyznacza zawarty w nich jod oraz zanieczyszczenia, zwłaszcza arsen i kadm. W badaniach klinicznych trwających do kilku miesięcy wyciągi były dobrze tolerowane, a monografia EMA nie wymienia znanych działań niepożądanych przy dawce 130 mg dwa razy na dobę².

Jod z alg brunatnych może wywołać zarówno niedoczynność, jak i nadczynność tarczycy. U zdrowych Japończyków spożywanie 15 lub 30 g kombu na dobę (35 i 70 mg jodu) przez 7–10 dni podnosiło stężenie hormonu tyreotropowego (TSH), u części osób ponad górną granicę normy, a wartości wracały do wyjściowych 7–40 dni po odstawieniu³³. Opisano też przejściową nadczynność tarczycy u 70-letniej kobiety bez wcześniejszej choroby tarczycy, która przez 3 miesiące przyjmowała tabletki z kelpem na odchudzanie³⁴.

Zawartość jodu w suplementach z alg nie jest ujednolicona, a ich oznakowanie bywa niewystarczające¹. Monografia EMA przyjmuje dla leków z morszczynem górny limit 400 µg jodu całkowitego na dobę i zakłada mieszanie partii surowca tak, żeby jej nie przekroczyć, bo według Farmakopei Europejskiej proszek z morszczynu zawiera od 0,03% do 0,2% jodu². Dawki większe od zalecanych mogą według monografii zmieniać TSH, powodować kołatanie serca, przyspieszenie czynności serca, drżenie i nasilenie trądziku. Polskie normy żywienia podają dla jodu górny tolerowany poziom spożycia 600 µg na dobę u dorosłych, w tym w ciąży i podczas laktacji, a maksymalną zawartość jodu w suplemencie diety 150 µg, lub 200 µg w suplemencie przeznaczonym dla kobiet w ciąży i karmiących piersią³⁵.

Monografia EMA nie zaleca stosowania morszczynu poniżej 18 roku życia, w ciąży i w okresie karmienia piersią². Przy karmieniu piersią przegląd EMA przytacza dodatkowe uzasadnienie: jod i metale ciężkie z wodorostów przechodzą do mleka³¹.

W badaniu 25 gatunków wodorostów najwięcej arsenu miały algi brunatne, od 11 do 162 mg arsenu na kilogram suchej masy, przeważnie w postaci arsenocukrów, a arsen nieorganiczny oznaczał podwyższone ryzyko tylko w przypadku hizikii³⁶. Wodorosty są też źródłem kadmu, a ocena ryzyka dla konsumentów we Francji zaproponowała najwyższy dopuszczalny poziom 0,35 mg kadmu na kilogram suchej masy wodorostów³⁷.

Interakcje alg brunatnych

Lewotyroksyna i leki przeciwtarczycowe + algi brunatne

Monografia EMA zaleca, by nie stosować morszczynu jednocześnie z lekami na choroby tarczycy². Jod z alg może zmieniać czynność tarczycy w obu kierunkach^33,34.

Preparaty z jodem + algi brunatne

Według tej samej monografii morszczynu nie łączy się z innymi preparatami zawierającymi jod ani z innymi produktami z morszczynem².

Lit + algi brunatne

Opisano przypadek 60-letniego mężczyzny z chorobą afektywną dwubiegunową leczonego litem, u którego po preparacie ziołowym z morszczynem, stosowanym jako środek przeczyszczający, rozwinęła się nadczynność tarczycy, ustępująca po odstawieniu preparatu³⁸. Przypadek ten przytacza monografia EMA w punkcie o interakcjach².

Leki przeciwzakrzepowe + fukoidan

Fukoidan w badaniach in vitro silnie wydłuża czas krzepnięcia, a po 12 dniach przyjmowania 3 g na dobę APTT u ochotników wzrósł z 28,4 do 34,0 sekundy⁷. Autorzy tego badania nie uznali tej zmiany za dowód działania przeciwkrzepliwego, a badań u osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe brak.

Dawkowanie alg brunatnych

Nie ma ustalonej dawki alg brunatnych jako suplementu. Jedyną dawką zatwierdzoną przez urząd jest dawka z monografii EMA dla tradycyjnego produktu leczniczego z morszczynem. Pozostałe dawki pochodzą z badań i dotyczą różnych frakcji, więc nie są między sobą porównywalne.

Dawki fukoidanu w badaniach różnią się ponad dwudziestokrotnie, od 300 mg do 8,8 g na dobę. Przy suplemencie z całej plechy ilość przyjmowanego jodu zależy od gatunku i partii surowca⁹, więc dawka rynkowa nie mówi, ile jodu pacjent przyjmuje.

Postacie alg brunatnych

Algi brunatne są dostępne jako sproszkowana plecha w tabletkach i kapsułkach (morszczyn, kelp), jako wyciągi standaryzowane na polifenole, jako izolowany fukoidan oraz jako wyciągi z fukoksantyną. Postacie te różnią się składem, a każde z omówionych badań klinicznych dotyczyło tylko jednej z nich. Proszek z listownicy może mieć zawartość jodu obniżoną w procesie produkcji, tak jak w japońskim badaniu nad składem ciała²¹.

Przy wyborze preparatu z algami brunatnymi sprawdź na etykiecie zawartość jodu w dawce dobowej i dodaj do niej jod z innych przyjmowanych preparatów. Monografia EMA nie zaleca łączenia morszczynu z preparatami jodu i lekami na tarczycę ani stosowania go w ciąży i podczas karmienia piersią².

Całe algi brunatne są też dostępne jako żywność, na przykład kombu, wakame i hizikia. Hizikia zawiera najwięcej arsenu nieorganicznego spośród badanych wodorostów³⁶, a kombu spożywane codziennie w ilości 15 g hamuje czynność tarczycy przez zawarty w nim jod³³.