Chrom

Chrom to pierwiastek śladowy, którego postacią obecną w żywności i suplementach diety jest jon trójwartościowy, chrom(III)¹. W suplementach chrom jest dostępny jako pikolinian chromu(III), chlorek chromu(III), nikotynian chromu i drożdże wzbogacone w chrom, w dawkach od 50 do 1000 µg na dobę². Preparaty z chromem sprzedaje się z myślą o kontroli glikemii, odchudzaniu i hamowaniu ochoty na słodycze, a jednocześnie chrom jest jedynym pierwiastkiem opisywanym potocznie jako niezbędny, dla którego Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (European Food Safety Authority, EFSA) nie ustalił żadnej wartości referencyjnej spożycia – ani średniego zapotrzebowania (AR, average requirement), ani populacyjnego spożycia referencyjnego (PRI, population reference intake), ani wystarczającego spożycia (AI, adequate intake)³. To hasło, w którym rozdźwięk między obietnicą z opakowania a dowodem klinicznym jest największy w całej bazie.

Synonimy i nazewnictwo chromu

• Chrom – pierwiastek śladowy, symbol Cr, liczba atomowa 24. Nazwa łacińska i angielska chromium.
• Chrom trójwartościowy, chrom(III), Cr(III) (trivalent chromium) – jedyna postać obecna w żywności i suplementach diety.
• Chrom sześciowartościowy, chrom(VI), Cr(VI) (hexavalent chromium) – postać przemysłowa (chromowanie, produkcja stali nierdzewnej, garbowanie skór, pigmenty), genotoksyczny kancerogen. Nie jest składnikiem suplementów, ale jego zawartość w surowcu musi być kontrolowana specyfikacją⁴.
• Sole i kompleksy w suplementach: pikolinian chromu(III) (chromium picolinate, CrPic), chlorek chromu(III) (chromium chloride), nikotynian chromu (chromium nicotinate), drożdże wzbogacone w chrom (chromium yeast)².
• Nazwy historyczne: czynnik tolerancji glukozy (glucose tolerance factor, GTF) oraz niskocząsteczkowa substancja wiążąca chrom, nazywana też chromoduliną (low-molecular-weight chromium-binding substance). Żadnej z tych cząsteczek nie udało się zidentyfikować na tyle, by potwierdzić jej rolę⁵.
• Dawki na etykietach i w badaniach podaje się w przeliczeniu na chrom pierwiastkowy.

Działanie chromu

Biologiczna funkcja chromu u człowieka nie została ustalona. Chromowi(III) przypisuje się zwiększanie wrażliwości na insulinę, prawdopodobnie przez wpływ na transporter glukozy GLUT-4, z udziałem niskocząsteczkowej substancji wiążącej chrom, a także hamowanie wątrobowej reduktazy 3-hydroksy-3-metyloglutarylo-koenzymu A i wpływ na metabolizm cholesterolu, ale wszystkie te mechanizmy pozostają hipotezami¹. EFSA rozpatrzyła te przypisywane role i stwierdziła, że ani mechanizmy, ani niezbędna funkcja chromu(III) w metabolizmie nie zostały potwierdzone³. Zaproponowane mechanizmy molekularne nie zostały jednoznacznie wykazane nawet u zwierząt⁵.

Wchłania się około 0,5% chromu ze spożytej diety, resztę wydala się z kałem. Postacie organiczne wchłaniają się od 2 do 16 razy lepiej niż nieorganiczne, a pikolinian chromu lepiej niż nikotynian chromu. Jednoczesne podanie askorbinianu zwiększa wchłanianie chromu u ludzi i zwierząt. We krwi chrom jest transportowany z albuminą i transferyną, wydalany głównie z moczem, a straty z moczem rosną przy stresie metabolicznym i nietolerancji glukozy¹.

Dane zwierzęce, na których zbudowano koncepcję niezbędności chromu, są niespójne. We wcześniejszych badaniach doświadczalny niedobór chromu dawał upośledzoną tolerancję glukozy przy prawidłowej insulinie, zahamowanie wzrostu, wzrost cholesterolu i trójglicerydów, blaszki w aorcie i obniżenie płodności, ale nowsze badania nie odtworzyły objawów niedoboru chromu u ssaków¹. EFSA odnotowała to samo: próby wywołania niedoboru chromu w modelach zwierzęcych nie dały spójnych wyników, a niezbędności chromu(III) w żywieniu zwierząt nie wykazano³.

Praktyczna konsekwencja jest taka, że dawki badane w cukrzycy (od 200 do 1000 µg na dobę) są o rząd wielkości wyższe niż zwyczajowe spożycie z diety i nieosiągalne z pożywienia, więc jeśli chrom w ogóle działa, działa farmakologicznie, a nie odżywczo^5,1.

Skuteczność kliniczna chromu

Czy stosowanie chromu poprawia wyrównanie cukrzycy typu 2?

Dowody wskazują na poprawę wskaźników glikemii, ale ich pewność jest bardzo niska i nie pozwala na zalecenie chromu w leczeniu cukrzycy. Najwyższy poziom syntezy dla tego pytania to przegląd parasolowy 12 metaanaliz i jednego wcześniejszego przeglądu parasolowego, z formalną oceną jakości narzędziem AMSTAR 2 i pewności dowodów w systemie GRADE. Dane sugerują obniżenie HbA1c o pół punktu procentowego wobec placebo (różnica średnich 0,54 punktu procentowego), przy czym pewność tych dowodów oceniono jako bardzo niską⁶.

Przegląd systematyczny 41 badań randomizowanych wskazał u chorych na cukrzycę typu 2 na obniżenie HbA1c o 0,6 punktu procentowego i glukozy na czczo o 1,0 mmol/l, bez wpływu na lipidy. Prawie połowa włączonych badań była niskiej jakości, a autorzy zapisali obserwację, która przesądza o interpretacji całego piśmiennictwa: większe efekty częściej obserwowano w badaniach niskiej jakości⁷. To jest sygnatura obciążenia wynikami dodatnimi, a nie powtarzalnego działania.

Nowsza metaanaliza 28 badań podała wyraźniejsze wartości: obniżenie glukozy na czczo o 19 mg/dl, insuliny o 12,35 pmol/l, HbA1c o 0,71 punktu procentowego i wskaźnika insulinooporności HOMA-IR o 1,53⁸. Wyniki poszczególnych badań rozbiegały się przy tym tak skrajnie, że wartość zbiorcza nie ma sensownej interpretacji jako jeden efekt, a dane dla glukozy na czczo dopuszczały zarówno spadek o 36 mg/dl, jak i o niecałe 2 mg/dl. Metaanaliza 119 badań randomizowanych o konstrukcji terapii dodanej, czyli oceniających dodanie suplementu do leczenia przeciwcukrzycowego, również wykazała poprawę HbA1c, glukozy na czczo i HOMA-IR po chromie, przy czym wielkość efektu zależała od wyjściowego HbA1c i czasu trwania badania⁹.

Źródło tej rozbieżności jest znane od ponad dwóch dekad. Metaanaliza obejmująca 618 uczestników z 15 badań rozdzieliła wkład poszczególnych prac i wykazała, że cały pozytywny sygnał u chorych na cukrzycę pochodził z jednego badania przeprowadzonego w Chinach na 155 osobach, natomiast połączone dane pozostałych 38 chorych z innych badań nie wykazały żadnego wpływu¹⁰. Tym badaniem było randomizowane badanie 180 chorych leczonych z powodu cukrzycy typu 2, przydzielonych do placebo, 200 µg lub 1000 µg chromu na dobę w postaci pikolinianu chromu. Po 4 miesiącach HbA1c wynosił 8,5% w grupie placebo, 7,5% przy 200 µg i 6,6% przy 1000 µg na dobę¹¹. Spadek HbA1c o blisko 2 punkty procentowe jest wielkością porównywalną z lekiem przeciwcukrzycowym i niespotykaną dla suplementu diety, co samo w sobie nakazuje ostrożność.

Próba powtórzenia tego schematu w populacji zachodniej wypadła ujemnie. W sześciomiesięcznym badaniu z podwójnym zaślepieniem, obejmującym 46 otyłych chorych na cukrzycę typu 2 z HbA1c powyżej 8% i zapotrzebowaniem na insulinę powyżej 50 jednostek na dobę, HbA1c obniżył się o 0,4 punktu procentowego jednakowo w grupie placebo i w obu grupach chromu (500 i 1000 µg na dobę), a różnicy nie wykazano także w profilu lipidowym, BMI, ciśnieniu tętniczym ani zapotrzebowaniu na insulinę¹². Mała próba ogranicza moc statystyczną, więc jest to brak wykazania różnicy, nie dowód jej braku. Najnowszy szeroki przegląd badań randomizowanych z lat 2000–2024 sam nazywa związek między suplementacją chromu a cukrzycą typu 2 kontrowersyjnym i wskazuje na niespójne dawki (od 50 do 1000 µg na dobę), różne postacie chemiczne i różny czas trwania badań (od 2 do 6 miesięcy) jako główną przeszkodę we wnioskowaniu².

Przegląd parasolowy z oceną GRADE ocenia pewność dowodów dla wpływu chromu na HbA1c w cukrzycy typu 2 jako bardzo niską, a przegląd 41 badań randomizowanych stwierdza, że większe efekty częściej występowały w badaniach niskiej jakości. Chrom nie jest elementem żadnego schematu leczenia cukrzycy i nie zastępuje leczenia przeciwcukrzycowego.

Czy chrom działa u osób bez cukrzycy?

Nie. Metaanaliza 618 uczestników nie wykazała żadnego związku między chromem a stężeniem glukozy lub insuliny u osób bez cukrzycy¹⁰. Przegląd 41 badań randomizowanych doszedł do tego samego wniosku i nie stwierdził u osób bez cukrzycy wpływu ani na metabolizm glukozy, ani na lipidy⁷. EFSA, analizując jedyne badanie, w którym znane było całkowite spożycie chromu, nie stwierdziła różnicy w parametrach metabolizmu glukozy u osób normoglikemicznych między okresem placebo a okresem suplementacji i uznała, że nie ma dowodów na korzystne działanie związane ze spożyciem chromu u osób zdrowych³. Tę samą ocenę powtórzyła podstawa nordyckich norm żywienia z 2023 r.¹.

Czy chrom powoduje utratę masy ciała?

Nie w stopniu mającym znaczenie kliniczne. Przegląd Cochrane objął 9 badań randomizowanych i 622 uczestników z nadwagą lub otyłością. Po 12 do 16 tygodni stwierdzono zmniejszenie masy ciała o 1,1 kg wobec placebo (6 badań, 392 uczestników), które autorzy sami określili jako o dyskusyjnym znaczeniu klinicznym, przy dowodach niskiej jakości w ocenie GRADE. Przy porównywaniu poszczególnych dawek (200, 400, 500 i 1000 µg na dobę) nie udało się ustalić pewnych dowodów ani gradientu dawka-odpowiedź dla masy ciała, BMI, odsetka tkanki tłuszczowej i obwodu talii. Wniosek końcowy brzmiał: nie ma obecnie wiarygodnych dowodów pozwalających na pewne rozstrzygnięcia co do skuteczności i bezpieczeństwa pikolinianu chromu u dorosłych z nadwagą lub otyłością¹³.

Pozostałe metaanalizy dają wartości tego samego rzędu. Metaanaliza 11 badań wykazała zmniejszenie masy ciała o pół kilograma, przy wysokiej heterogeniczności, a dane dopuszczały zarówno spadek o blisko kilogram, jak i o niecałe 30 gramów¹⁴. Metaanaliza 21 badań i 1316 uczestników podała zmniejszenie masy ciała o 0,75 kg, BMI o 0,40 kg/m² i odsetka tkanki tłuszczowej o 0,68 punktu procentowego, przy czym dane dla tkanki tłuszczowej dopuszczały efekt tak mały, jak 0,03 punktu procentowego. Efekty były wyraźniejsze przy interwencjach trwających do 12 tygodni i dawkach do 400 µg na dobę, czyli odwrotnie, niż wyglądałoby realne działanie na masę ciała, a autorzy określili znaczenie kliniczne chromu jako środka odchudzającego jako nadal niepewne¹⁵.

U chorych na cukrzycę typu 2 efektu nie ma w ogóle. Metaanaliza 14 badań randomizowanych nie wykazała różnicy w masie ciała, BMI, obwodzie talii ani masie tłuszczowej¹⁶. Reklamowanie chromu jako środka zmniejszającego masę ciała i rozbudowującego mięśnie nie jest już dozwolone w Stanach Zjednoczonych, ponieważ twierdzenia te nie mają oparcia w doświadczeniach⁵.

Czy stosowanie chromu zmniejsza apetyt i ochotę na słodycze?

Dowód jest jeden i pochodzi z analizy podgrupy w badaniu, którego główne punkty końcowe wypadły ujemnie. W ośmiotygodniowym, wieloośrodkowym badaniu z podwójnym zaślepieniem 113 dorosłych z depresją atypową przydzielono w stosunku 2 do 1 do 600 µg chromu pierwiastkowego na dobę w postaci pikolinianu chromu albo do placebo. W pierwszorzędowych miarach skuteczności, czyli 29-punktowej skali depresji Hamiltona i skali ogólnego wrażenia klinicznego, różnicy między chromem a placebo nie wykazano. Grupa chromu poprawiła się bardziej niż placebo w 4 z 29 pozycji skali: wzrost apetytu, zwiększone jedzenie, ochota na węglowodany i dobowa zmienność samopoczucia. W uzupełniającej analizie podgrupy 41 chorych z nasiloną ochotą na węglowodany (26 osób na chromie, 15 na placebo) odsetek odpowiedzi wyniósł 65% wobec 33%¹⁷.

Jest to wynik generujący hipotezę, nie wykazane działanie. Podgrupa liczyła 41 osób i nie była zdefiniowana w protokole jako pierwszorzędowa, a przy 29 pozycjach skali analizowanych osobno część wyników dodatnich jest oczekiwana przypadkiem. Autorzy sami nazwali badanie eksploracyjnym i wskazali na brak fazy wstępnej z placebo oraz na włączenie chorych z depresją dużą, dystymią i depresją nieokreśloną inaczej¹⁷. Badania, które sprawdzałoby wpływ chromu na apetyt u osób bez zaburzeń depresyjnych, nie ma. Zapisany na opakowaniach przekaz o hamowaniu apetytu opiera się więc na czterech pozycjach skali depresji z jednego badania eksploracyjnego.

Czy stosowanie chromu poprawia profil lipidowy?

Dowody są sprzeczne, a synteza o najwyższej jakości metodologicznej jest ujemna. Przegląd 41 badań randomizowanych z osobną analizą lipidów u chorych na cukrzycę i z upośledzoną tolerancją glukozy nie wykazał wpływu chromu na lipidy, mimo że w tej samej pracy wykazano wpływ na glikemię⁷. Nowszy przegląd systematyczny bez syntezy ilościowej opisuje poprawę profilu lipidowego przez podniesienie HDL i obniżenie trójglicerydów oraz cholesterolu całkowitego, przy niewielkim wpływie na LDL, ale nie stosuje oceny GRADE, nie łączy wyników liczbowo i sam wskazuje na niespójność dawek i postaci chromu jako ograniczenie². Przy sprzeczności rozstrzyga synteza ilościowa z oceną jakości badań, czyli wynik ujemny.

Czy stosowanie chromu poprawia parametry zespołu metabolicznego?

Badane były wyłącznie biomarkery, nie zdarzenia kliniczne. Metaanaliza badań randomizowanych oceniająca chrom wobec biomarkerów zapalnych traktowanych jako czynniki ryzyka chorób układu krążenia wykazała obniżenie białka C-reaktywnego oznaczanego metodą o wysokiej czułości o 0,87 mg/dl i czynnika martwicy nowotworów alfa o 0,97 pg/ml, natomiast obniżenia interleukiny 6 nie wykazano. Dane dla czynnika martwicy nowotworów alfa dopuszczały przy tym efekt bliski zerowemu¹⁸. Praca obejmowała chorych na cukrzycę typu 2, zespół metaboliczny, otyłość i zespół policystycznych jajników, a w analizie podgrup niższe dawki (do 400 µg na dobę) i krótszy czas suplementacji (do 12 tygodni) obniżały białko C-reaktywne skuteczniej niż dawki wyższe i dłuższe stosowanie¹. Jest to ten sam odwrócony wzorzec dawka-odpowiedź, który widać w metaanalizach masy ciała, i tak samo przemawia przeciw realnemu działaniu, a nie za nim.

Nie ma metaanalizy, która sprawdzałaby wpływ chromu na rozpoznanie zespołu metabolicznego jako całości, jego ustępowanie ani na twarde punkty końcowe sercowo-naczyniowe. Osobne składowe zespołu wypadają w dostępnych syntezach różnie: glikemia u chorych na cukrzycę typu 2 z bardzo niską pewnością dowodów, lipidy bez wykazanego wpływu w przeglądzie 41 badań, masa ciała bez wpływu u chorych na cukrzycę typu 2.

Czy chrom pomaga w zespole policystycznych jajników?

Dwie metaanalizy odpowiadają na to pytanie inaczej, a różnica dotyczy właśnie punktów końcowych ważnych klinicznie. Metaanaliza 25 badań randomizowanych obejmujących 1600 kobiet z zespołem policystycznych jajników oceniała cztery pierwiastki, w tym chrom. Stosowanie chromu obniżyło trójglicerydy o umiarkowanej wielkości efektu (standaryzowana różnica średnich 0,59), obniżyło markery stresu oksydacyjnego i zapalenia oraz zwiększyło całkowitą zdolność antyoksydacyjną. Nie zmienił natomiast stężeń żadnego z hormonów płciowych – hormonu folikulotropowego, luteinizującego, dehydroepiandrosteronu, globuliny wiążącej hormony płciowe, testosteronu ani wskaźnika wolnych androgenów – ani żadnej miary masy ciała¹⁹. Wszystkie punkty końcowe tej pracy są biochemiczne i zastępcze, żaden nie dotyczy owulacji, regularności cykli, ciąży ani hirsutyzmu, a praca nie podaje ocen GRADE ani AMSTAR.

Metaanaliza poświęcona wyłącznie chromowi, obejmująca 10 badań i 683 kobiety, raportuje obraz przeciwny: obniżenie insuliny na czczo, trójglicerydów, cholesterolu całkowitego i LDL, markerów zapalenia i stresu oksydacyjnego, a także obniżenie hormonu folikulotropowego i prolaktyny oraz zwiększenie częstości owulacji, przy czym chrom miał być skuteczniejszy od metforminy w obniżaniu wskaźnika insulinooporności i hormonu luteinizującego, a pikolinian chromu w dawce 200 µg na dobę miał dawać korzyści podobne do metforminy²⁰. Tego wniosku nie da się zweryfikować, bo praca podaje wyłącznie wartości P, bez różnic średnich i przedziałów ufności, więc wielkości żadnego z tych efektów nie sposób ocenić. Twierdzenie o równoważności z metforminą opiera się na porównaniach pośrednich w obrębie 10 badań, bez badania zaprojektowanego do takiego porównania, i stoi w sprzeczności z większą metaanalizą co do wpływu na hormony płciowe. Przy takiej sprzeczności obowiązuje ostrożniejszy wniosek: chrom zmienia wybrane parametry laboratoryjne, a wpływu na przebieg zespołu policystycznych jajników nie wykazano.

Czy u człowieka istnieje niedobór chromu wymagający uzupełniania?

Poza żywieniem pozajelitowym pozbawionym chromu nie udokumentowano niedoboru chromu u ludzi. Cała koncepcja opiera się na dwóch klasycznych opisach przypadków. U 40-letniej chorej żywionej pozajelitowo przez ponad 5 lat wystąpiły utrata masy ciała i neuropatia obwodowa potwierdzona badaniem przewodnictwa nerwowego, przy ujemnym bilansie chromu i stężeniu chromu we krwi dziesięciokrotnie poniżej normy. Insulinoterapia utrzymywała glikemię, ale nie poprawiła tolerancji glukozy w teście dożylnym ani ilorazu oddechowego. Dopiero dodanie 250 µg chromu na dobę do mieszaniny żywieniowej przez 2 tygodnie znormalizowało oba parametry, pozwoliło odstawić insulinę, a przewodnictwo nerwowe wróciło do normy²¹. W drugim przypadku u 63-letniej chorej stabilnej na żywieniu pozajelitowym pojawiły się niewyjaśniona hiperglikemia i cukromocz, a 14 dni dożylnej podaży 200 µg chlorku chromu na dobę pozwoliło całkowicie odstawić insulinę. Kolejne oznaczenia chromu w osoczu pozostawały niezmienione, co autorzy przypisali granicom czułości metody i temu, że stężenie w osoczu nie odzwierciedla zapasów ustrojowych²².

EFSA rozpatrzyła dokładnie te doniesienia, uznała je za najbardziej przekonujący argument za niezbędnością chromu u człowieka i mimo to stwierdziła, że całość danych nie daje wystarczających informacji o odwracalności możliwych niedoborów ani o kształcie krzywej dawka-odpowiedź, by określić zapotrzebowanie pokarmowe. Wniosek końcowy był taki, że nie można zdefiniować średniego zapotrzebowania (AR) ani populacyjnego spożycia referencyjnego (PRI), a ustalenie wystarczającego spożycia (AI) również nie jest właściwe³.

Do tego dochodzi problem diagnostyczny: nie ma wiarygodnych biomarkerów stanu zaopatrzenia w chrom. Stężenia we krwi i moczu można zmierzyć, ale nie są dobrymi wskaźnikami, bo stężenia we krwi nie równoważą się swobodnie z zapasami tkankowymi i spadają także w ostrej chorobie. Brak takich wskaźników w połączeniu z brakiem objawów niedoboru na diecie ubogiej w chrom jest jednym z głównych argumentów przeciw uznaniu chromu za pierwiastek niezbędny¹. Autor przeglądu poświęconego temu zagadnieniu formułuje to wprost: wyniki nowych badań wskazują, że chrom można obecnie uznać jedynie za czynny farmakologicznie, a nie za pierwiastek niezbędny⁵.

Nie jest to jednak spór rozstrzygnięty formalnie. EFSA napisała, że niezbędna funkcja chromu nie została potwierdzona, co nie znaczy tego samego, co udowodnienie, że chrom niezbędny nie jest. Dla praktyki aptecznej różnica ta nie ma znaczenia: nie ma badania przesiewowego, którym można by rozpoznać niedobór chromu, nie ma zalecanego spożycia, wobec którego można by ocenić dietę, i nie ma dowodu, że uzupełnianie chromu u osoby odżywiającej się doustnie cokolwiek zmienia.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla chromu

Dopuszczone oświadczenie zdrowotne opisuje przypisaną składnikowi funkcję fizjologiczną i jest stanem regulacyjnym, a nie miarą siły efektu klinicznego. Dla chromu rozporządzenie (UE) 432/2012 dopuszcza na podstawie art. 13(1) rozp. (WE) 1924/2006 dwa oświadczenia funkcjonalne, w brzmieniu:

• Chrom przyczynia się do utrzymania prawidłowego metabolizmu makroskładników odżywczych.
• Chrom pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu glukozy we krwi.

Oba mogą być stosowane wyłącznie w odniesieniu do żywności będącej przynajmniej źródłem chromu trójwartościowego. Pełne brzmienie i status oświadczeń podaje rejestr²³.

Dla chromu nie ma dopuszczonego oświadczenia o zmniejszaniu ryzyka choroby (art. 14) ani żadnego oświadczenia dotyczącego zmniejszania masy ciała, redukcji tkanki tłuszczowej, hamowania apetytu czy ochoty na słodycze. Twierdzenia tego rodzaju na opakowaniu lub w reklamie preparatu z chromem są niedozwolone.

Warto przy tym zauważyć napięcie między dwiema decyzjami tego samego urzędu. Oświadczenia dopuszczono w 2012 r. na podstawie opinii z lat 2010 i 2011, a w 2014 r. EFSA, rozpatrując wartości referencyjne spożycia chromu, stwierdziła, że nie ma dowodów na korzystne działanie związane ze spożyciem chromu u osób zdrowych i że niezbędna funkcja chromu(III) nie została potwierdzona³. Oświadczenie „chrom pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu glukozy we krwi” nie znaczy więc, że przyjmowanie chromu obniża glikemię, i nie może być tak przedstawiane przy okienku.

Bezpieczeństwo stosowania chromu

Dla chromu trójwartościowego nie ustalono górnego tolerowanego poziomu spożycia (UL). W zestawieniu wartości EFSA i Komitetu Naukowego ds. Żywności (SCF) wiersz dotyczący chromu trójwartościowego zawiera wpis o braku danych wystarczających do wyprowadzenia UL, z odesłaniem do opinii SCF z 2003 r. Chrom nie znalazł się też w tabeli bezpiecznych poziomów spożycia, do której EFSA wpisała składniki bez UL, dla których udało się mimo to wyznaczyć bezpieczną wartość (żelazo, mangan, fluor)²⁴. Do tego samego wniosku doszły amerykański Food and Nutrition Board i brytyjski Expert Group on Vitamins and Minerals¹. Brak UL wynika z niedostatku danych, nie z ustalonego bezpieczeństwa w dowolnej dawce.

Ograniczeniem stosowanym zamiast UL jest wartość 250 µg chromu na dobę ze suplementów i żywności wzbogacanej, przyjęta przez EFSA za WHO. Panel stwierdził, że bezpieczeństwo chromu(III) dodawanego do żywności nie budzi zastrzeżeń pod warunkiem nieprzekraczania tej wartości, opierając się między innymi na tym, że chrom(III) wchłania się słabo, nie jest rakotwórczy, a margines między spożyciem 250 µg na dobę a wartością NOAEL (najwyższa dawka bez obserwowanego działania niepożądanego, no observed adverse effect level) z długoterminowych badań National Toxicology Program wynosi od 4 do 5 rzędów wielkości²⁵.

Działania niepożądane opisywane w badaniach suplementacyjnych są łagodne i występowały przy dawkach od 150 do 1000 µg na dobę: nudności, wodniste stolce, zaparcia, wzdęcia, zawroty głowy, bóle głowy i pokrzywka¹. Dane o bezpieczeństwie z badań randomizowanych są przy tym szczątkowe. W przeglądzie Cochrane tylko 3 z 9 badań w ogóle podały informacje o zdarzeniach niepożądanych, przy dowodach niskiej jakości: dwa ciężkie zdarzenia i przerwania udziału przy 1000 µg pikolinianu chromu, jedno ciężkie zdarzenie przy 400 µg oraz dwa przerwania w grupie placebo, w tym jedno zdarzenie opisane jako ciężkie¹³.

Przy dawkach wielokrotnie przekraczających pułap 250 µg na dobę opisano ciężkie uszkodzenie narządowe. U 33-letniej kobiety przyjmującej przez 4 do 5 miesięcy pikolinian chromu w dawce 1200–2400 µg na dobę w celu wspomagania odchudzania wystąpiły niedokrwistość, małopłytkowość, hemoliza, uszkodzenie wątroby z aminotransferazami 15–20 razy powyżej normy oraz niewydolność nerek z kreatyniną 5,3 mg/dl, wymagająca hemodializy. Zmiany cofnęły się całkowicie, a rok później wszystkie wyniki mieściły się w normie²⁶. Pojedynczy przypadek nie ustala związku przyczynowego ani częstości, ale uzasadnia pytanie o suplementy w wywiadzie przy niewyjaśnionej niewydolności nerek u osoby się odchudzającej.

Dla chromu nie ma ustalonego górnego tolerowanego poziomu spożycia, a jedynym punktem odniesienia jest pułap 250 µg na dobę ze suplementów i żywności wzbogacanej. Preparaty z dawkami 500 i 1000 µg, znane z badań w cukrzycy, przekraczają ten pułap dwu- i czterokrotnie i nie odpowiada im żadne wykazane wskazanie.

Osobnym zagadnieniem jest genotoksyczność pikolinianu chromu, wokół której toczył się długi spór. Sygnał pochodzi z modeli przedklinicznych: u potomstwa muszek owocowych karmionych pokarmem z pikolinianem chromu w ilościach odpowiadających poziomom suplementacyjnym stwierdzono średnio ponad jedną aberrację chromosomową na dwa dające się zidentyfikować ramiona chromosomu, podczas gdy u potomstwa zwierząt nieleczonych aberracji nie było²⁷. Wyniki w innych modelach były przeciwne: w ludzkich keratynocytach kompleksy chromu(III) nie powodowały oksydacyjnych uszkodzeń DNA nawet w stężeniach nasycających²⁸. Warto przy tym odnotować, że współautorem tej ostatniej pracy jest Richard A. Anderson, pierwszy autor badania z 1997 r., które jako jedyne wykazało dużą poprawę wyrównania cukrzycy pod wpływem chromu¹¹, więc obie prace pochodzą z ośrodka o utrwalonym stanowisku wobec chromu. EFSA rozstrzygnęła spór warunkowo na korzyść bezpieczeństwa. Panel odnotował, że nowe badania sugerują, iż w wysokich stężeniach pikolinian chromu może powodować uszkodzenia DNA, oraz że w badaniach rakotwórczości istniały niejednoznaczne dowody działania rakotwórczego u samców szczurów, ale częstość zmian nie zależała od dawki i nie występowała spójnie między gatunkami i płciami. Na tej podstawie ustalono NOAEL 2400 mg/kg masy ciała na dobę i uznano stosowanie pikolinianu chromu za niebudzące zastrzeżeń, o ile całkowita ilość chromu nie przekracza 250 µg na dobę⁴.

Chromu(III) z suplementów nie wolno mylić z chromem(VI), który jest genotoksycznym kancerogenem, znanym z narażenia zawodowego i ze skażenia wody pitnej. Różnica toksyczności jest ogromna i mierzalna: stężenie śmiertelne dla połowy komórek w hodowli wyniosło 50 µM dla sześciowartościowego dichromianu sodu i było ponad 120 razy wyższe dla chlorku i histydynianu chromu(III), a dla pikolinianu chromu w stężeniu nasycającym w ogóle nie zostało osiągnięte²⁸. Przy narażeniu doustnym większość chromu(VI) jest redukowana do chromu(III) w przewodzie pokarmowym, choć część może wnikać do komórek, dlatego normy dla wody pitnej ustala się z myślą o ochronie przed toksycznością chromu¹. Chrom(VI) nie jest składnikiem suplementów diety, ale może być zanieczyszczeniem surowca, dlatego EFSA wymaga, by specyfikacja pikolinianu chromu(III) utrzymywała jego zawartość na możliwie najniższym poziomie⁴.

W ciąży i podczas laktacji EFSA nie zaleciła żadnego spożycia chromu, a danych o zapotrzebowaniu w tych okresach brakuje¹. Suplementacja chromu w ciąży nie ma więc podstawy ani w wartości referencyjnej, ani w wykazanym wskazaniu.

Interakcje chromu

Piśmiennictwo o interakcjach chromu z lekami jest ubogie i w większości teoretyczne. Poniżej wyłącznie to, co ma pokrycie w badaniach.

Leki przeciwcukrzycowe + chrom

Metaanaliza 119 badań randomizowanych o konstrukcji terapii dodanej, w których suplement dodawano do leczenia przeciwcukrzycowego, wykazała po chromie poprawę HbA1c, glukozy na czczo i wskaźnika insulinooporności⁹. Oznacza to, że pacjent leczony przeciwcukrzycowo, który sam dokłada preparat sprzedawany z hasłem o poziomie glukozy, dodaje do schematu składnik o możliwym własnym wpływie na glikemię, a lekarz prowadzący zwykle o tym nie wie. Bezpośrednich doniesień o hipoglikemii wywołanej chromem u chorych na insulinie lub pochodnych sulfonylomocznika w tym piśmiennictwie nie ma, a w sześciomiesięcznym badaniu z dawkami 500 i 1000 µg na dobę zapotrzebowanie na insulinę się nie zmieniło¹². Praktyczny wniosek jest więc taki, że rozpoczęcie lub odstawienie suplementu z chromem u chorego na cukrzycę warto odnotować i przez kilka tygodni częściej kontrolować glikemię, a nie taki, że interakcja jest udokumentowana.

Witamina C, cynk i żelazo + chrom

Jednoczesne podanie askorbinianu zwiększa wchłanianie chromu u ludzi i zwierząt, a u zwierząt z niedoborem cynku i żelaza wchłanianie chromu jest większe niż u zwierząt zaopatrzonych prawidłowo. Chrom jest transportowany we krwi między innymi z transferyną, a interakcje z żelazem trójwartościowym w tym transporcie są przedmiotem badań¹. Są to obserwacje z badań wchłaniania, bez wykazanych następstw klinicznych, więc nie uzasadniają rozdzielania preparatów w czasie.

Dawkowanie chromu

Punktem wyjścia jest fakt, którego nie ma przy żadnym innym pierwiastku śladowym opisywanym w tej bazie: dla chromu nie istnieje żadna wartość referencyjna spożycia ustalona przez EFSA – ani średnie zapotrzebowanie (AR), ani populacyjne spożycie referencyjne (PRI), ani wystarczające spożycie (AI)³. Wartości spotykane na etykietach i w piśmiennictwie pochodzą albo z norm amerykańskich, albo z dawek badanych klinicznie, i nie są zamiennikami wartości referencyjnej.

Dawki, przy których cokolwiek w badaniach wykazano, są nieosiągalne z diety, a jednocześnie przekraczają pułap 250 µg na dobę przyjęty przez EFSA. Dobrymi źródłami chromu w diecie są ryby, produkty pełnoziarniste, orzechy, nasiona roślin strączkowych, przyprawy i przetwory mięsne, przy czym większość pozostałych produktów zawiera co najmniej niewielkie ilości, poniżej 10 µg na 100 g. Produkty bogate w cukry są ubogie w chrom i dodatkowo nasilają jego utratę¹.

Polskie normy żywienia nie ustalają dla chromu wartości referencyjnej spożycia. Jedyną krajową liczbą jest maksymalna zawartość w suplemencie diety, 200 µg w porcji dziennej, ustalona przez Zespół do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym. Jest to granica dla producenta, nie zalecane spożycie²⁹

Postacie chromu

W suplementach chrom jest dostępny jako pikolinian chromu(III), chlorek chromu(III), nikotynian chromu oraz drożdże wzbogacone w chrom, przy czym te cztery postacie stosowano zamiennie w badaniach klinicznych, co utrudnia porównywanie wyników². Wchłania się około 0,5% chromu ze spożytej diety, a postacie organiczne wchłaniają się od 2 do 16 razy lepiej niż nieorganiczne, przy czym pikolinian chromu ma większą biodostępność niż nikotynian chromu¹. To tłumaczy, dlaczego pikolinian jest postacią dominującą na rynku, i dlaczego to właśnie jego dotyczy większość badań, w tym cały spór o genotoksyczność.

Pikolinian chromu otrzymuje się syntetycznie, a jego dopuszczenie jako źródła chromu w żywności EFSA obwarowała wymogiem, by specyfikacja utrzymywała zawartość chromu(VI) na możliwie najniższym poziomie, oraz warunkiem nieprzekraczania 250 µg chromu całkowitego na dobę⁴. Chrom jest najczęściej składnikiem preparatów wieloskładnikowych sprzedawanych z myślą o odchudzaniu lub o wsparciu w cukrzycy, rzadziej preparatem jednoskładnikowym. Przy wydawaniu takiego preparatu warto sprawdzić zawartość chromu na etykiecie i zsumować ją z innymi przyjmowanymi suplementami, bo pułap 250 µg na dobę dotyczy chromu ze wszystkich źródeł wzbogacanych, a nie pojedynczego produktu.