Dynia zwyczajna

Dynia zwyczajna (Cucurbita pepo L.) to jednoroczna roślina z rodziny dyniowatych (Cucurbitaceae). W suplementach i lekach roślinnych surowcem są dojrzałe, wysuszone nasiona, czyli pestki, oraz tłoczony z nich olej¹. W analizie nasion z Erytrei olej stanowił około 35% masy nasion, a białko 38%. Przeważał w nim kwas linolowy (47% kwasów tłuszczowych), dalej oleinowy (29%) i palmitynowy (13,3%), przy różnicach zależnych od miejsca uprawy². Pestki dyni i olej bada się w objawach z dolnych dróg moczowych u mężczyzn z łagodnym rozrostem gruczołu krokowego, w pęcherzu nadreaktywnym, w łysieniu androgenowym i w objawach menopauzy. Największe badanie z randomizacją objęło 1431 mężczyzn³.

Synonimy i nazewnictwo dyni zwyczajnej

• Dynia zwyczajna, potocznie dynia, a surowiec to pestki dyni. Polska nazwa surowca w monografii unijnej brzmi nasienie dyni¹.
• Cucurbita pepo L., semen oraz Cucurbitae semen – łacińskie nazwy surowca, który ma monografię w Farmakopei Polskiej XIII. Monografia unijna obejmuje wyłącznie ten gatunek.
• Pumpkin seed, pumpkin seed oil – nazwy angielskie, Kürbissamen – nazwa niemiecka.
• Dynia olbrzymia (Cucurbita maxima) to inny gatunek. Część badań nad pęcherzem nadreaktywnym dotyczyła oleju z jej nasion, więc ich wyników nie przenosi się automatycznie na dynię zwyczajną⁴.

Działanie dyni zwyczajnej

Mechanizm działania pestek dyni w objawach prostatycznych jest znany głównie z badań przedklinicznych. W przeglądzie narracyjnym 16 prac o Cucurbita pepo w łagodnym rozroście gruczołu krokowego 10 wykonano w warunkach laboratoryjnych. Opisywały one działanie przeciwzapalne i antyandrogenowe, hamowanie wzrostu tkanki prostaty i zmniejszenie aktywności mięśnia wypieracza pęcherza⁵.

U szczurów, u których rozrost prostaty wywołano testosteronem, olej z pestek dyni hamował wzrost masy gruczołu w stosunku do masy ciała, a efekt był istotny przy wyższej dawce⁶. W podobnym modelu, z testosteronem i prazosyną, olej sam lub z dodatkiem fitosteroli zmniejszał masę brzusznego płata prostaty i syntezę białka w gruczole⁷. Żadne z tych badań nie mierzyło objawów u ludzi. Monografia unijna nie wymaga danych farmakodynamicznych, bo opiera się na tradycji stosowania¹.

Skuteczność kliniczna dyni zwyczajnej

Materiał kliniczny dotyczący objawów prostatycznych składa się z jednego dużego badania, kilku małych porównań z lekami i wielu badań bez grupy kontrolnej. Znaczna część prac dotyczy preparatów wieloskładnikowych (z palmą sabałową, wierzbownicą, chmielem, witaminami), w których udziału dyni nie da się oddzielić. Przy kilku badaniach współautorami są pracownicy producentów badanego preparatu.

Czy stosowanie pestek dyni łagodzi objawy z dolnych dróg moczowych w łagodnym rozroście prostaty?

Dane sugerują niewielką korzyść ze stosowania całych nasion, a dla wyciągu jej nie wykazano. W badaniu GRANU 1431 mężczyzn w wieku 50–80 lat przez 12 miesięcy przyjmowało nasiona dyni (5 g dwa razy dziennie), kapsułki z wyciągiem (500 mg dwa razy dziennie) albo placebo. Za odpowiedź uznano spadek wyniku IPSS (Międzynarodowej Skali Objawów Prostatycznych) o co najmniej 5 punktów. Wyciąg nie różnił się od placebo. Po nasionach odpowiedź uzyskało 58,5% mężczyzn wobec 47,3% po placebo, czyli o 11,2 punktu procentowego więcej, ale autorzy uznali tę różnicę za istotną jedynie opisowo i zaznaczyli, że wynik wymaga badania potwierdzającego³. Badanie było zaślepione tylko częściowo.

W koreańskim badaniu kontrolowanym placebo 47 z 62 włączonych mężczyzn ukończyło 12 miesięcy przyjmowania oleju z pestek dyni (320 mg na dobę), oleju z palmy sabałowej, obu olejów albo placebo. W grupie oleju z dyni wynik IPSS spadł z 20,7 do 8,7 punktu wobec stanu wyjściowego, ale między żadną z grup a placebo różnic nie wykazano. Grupy tworzono według kolejności zgłaszania się pacjentów, a 13 osób wycofało się z powodu nasilenia objawów⁸. Europejska Agencja Leków uznała to badanie za zbyt małe, żeby zmieniać monografię⁹.

W porównaniach z lekami olej z pestek dyni wypadał słabiej. W irańskim badaniu z randomizacją 73 mężczyzn przez 3 miesiące przyjmowało tamsulosynę 0,4 mg albo olej z pestek dyni (360 mg dwa razy dziennie). Wynik IPSS i jakość życia poprawiły się w obu grupach, jednak spadek IPSS był większy po tamsulosynie¹⁰. Podobnie w badaniu ze 100 pacjentami preparat Prostafit zmniejszał punktację IPSS i poprawiał jakość życia w mniejszym stopniu niż prazosyna¹¹. Żadne z tych badań nie miało grupy placebo.

Preparaty złożone poprawiały parametry oddawania moczu i punktację objawów bardziej niż placebo, ale nie wiadomo, jaki udział miała w tym dynia. Curbicin, połączenie dyni z palmą sabałową, u 53 pacjentów poprawiał przepływ moczu i zmniejszał częstość mikcji po 3 miesiącach¹². Preparat z pięcioma składnikami, w tym dynią, afrykańską śliwą i palmą sabałową, obniżył medianę wyniku IPSS o 36% wobec 8% po placebo w badaniu z 57 mężczyznami¹³. Badanie z 60 mężczyznami, którzy przyjmowali bezolejowy wyciąg wodno-etanolowy z nasion, podaje spadek IPSS o 30%. Nie miało ono grupy kontrolnej, a wśród współautorów byli pracownicy producenta i dystrybutora wyciągu¹⁴.

Wytyczne Europejskiego Towarzystwa Urologicznego (EAU) z lat 2020–2021 odnotowują tradycyjne stosowanie nasion dyni i wskazanie z monografii unijnej⁹.

Czy stosowanie preparatów z pestek dyni łagodzi objawy pęcherza nadreaktywnego i nietrzymanie moczu?

Wiarygodnych dowodów dla samej dyni zwyczajnej nie ma. Badanie z 45 osobami, które przez 12 tygodni przyjmowały 10 g oleju z nasion dyni olbrzymiej dziennie, wykazało spadek punktacji objawów pęcherza nadreaktywnego. Dotyczyło ono innego gatunku, nie miało grupy kontrolnej, a jednym ze współautorów był pracownik producenta żywności⁴. U 117 kobiet w badaniu nieinterwencyjnym preparat z olejem z pestek dyni, korą sumaka i szyszkami chmielu zmniejszał liczbę mikcji i epizodów nietrzymania moczu, ale badanie nie miało grupy porównawczej, a wśród współautorów był pracownik producenta¹⁵.

W badaniu z randomizacją 90 kobiet preparat z witaminami, dynią olbrzymią, papryką i glutaminą wypadł lepiej niż solifenacyna. Sami autorzy uznali, że przy tak małej próbie nie da się wyciągnąć ostatecznych wniosków¹⁶. U 81 kobiet z różnymi typami nietrzymania moczu preparat z wyciągiem z pestek dyni, wyciągami z pyłku i witaminą E poprawiał wyniki kwestionariuszy bardziej niż placebo po 60 i 90 dniach. Wśród współautorów był pracownik działu medycznego firmy sprzedającej preparat¹⁷.

Czy stosowanie oleju z pestek dyni zmniejsza wypadanie włosów w łysieniu androgenowym?

Dla samego oleju jest jedno badanie kontrolowane placebo. U 76 mężczyzn z łagodnym i umiarkowanym łysieniem androgenowym 400 mg oleju z pestek dyni na dobę przez 24 tygodnie zwiększyło liczbę włosów średnio o 40%, a placebo o 10%. Grubość włosa się nie zmieniła¹⁸. Badanie ukończyło 64 osoby, a kody randomizacji przechowywał dostawca kapsułek. Brakuje wyników dla okolicy czołowej, choć zdjęcia tej okolicy wykonywano¹⁸.

W sieciowej metaanalizie 19 badań z 1658 pacjentami z łysieniem androgenowym olej z pestek dyni należał do suplementów zwiększających gęstość włosów w porównaniu z placebo. Dane dla samego oleju pochodzą w tej analizie z jednego badania z 76 mężczyznami i dawką 400 mg¹⁹. Przegląd systematyczny 30 prac w czasopiśmie JAMA Dermatology wymienia olej z pestek dyni wśród interwencji z potencjalną korzyścią²⁰. U 60 kobiet z łysieniem typu żeńskiego porównano olej z pestek dyni z minoksydylem 5% w piance. Po 3 miesiącach ocena dermoskopowa poprawiła się w obu grupach, a grupy placebo nie było²¹.

Czy stosowanie oleju z pestek dyni łagodzi objawy menopauzy i obniża ciśnienie tętnicze?

Dowody ograniczają się do dwóch małych badań. W badaniu pilotażowym 35 kobiet po menopauzie przyjmowało przez 12 tygodni 2 g oleju z pestek dyni albo olej z kiełków pszenicy. W grupie dyni wzrosło stężenie cholesterolu HDL, spadło ciśnienie rozkurczowe i zmniejszyła się punktacja objawów menopauzy, w tym uderzeń gorąca, ale wyniki porównywano głównie ze stanem wyjściowym²². U 23 kobiet po menopauzie z podwyższonym ciśnieniem 3 g oleju na dobę przez 6 tygodni obniżało ciśnienie skurczowe, a sztywność tętnic się nie zmieniła²³. Przy 12 osobach w grupie aktywnej wynik nie wystarcza do zalecenia.

Czy stosowanie pestek dyni obniża glikemię?

Danych z badań nad suplementami brakuje. Przegląd systematyczny 9 badań kontrolowanych z 316 uczestnikami objął dynię i jej produkty w ogóle (miąższ, nasiona, mąki), bez metaanalizy, i uznał je jedynie za potencjalny środek wspomagający²⁴. U 15 zdrowych osób 65 g pestek dodanych jednorazowo do posiłku bogatego w węglowodany zmniejszało wzrost glikemii poposiłkowej o około 35%²⁵. To porcja żywności, wielokrotnie większa od dawek w kapsułkach.

Czy pestki dyni działają przeciwpasożytniczo?

W Chinach pestki dyni z orzechem areki pozostają schematem stosowanym w tasiemczycy²⁶. W badaniu terenowym bez randomizacji całe tasiemce wydaliło 40 z 45 osób z potwierdzonym zakażeniem po skojarzeniu i 9 z 12 osób po samych pestkach, przy czym po samych pestkach trwało to średnio około 14 godzin, a po skojarzeniu 2 godziny²⁷. Porównania z prazikwantelem ani niklozamidem nie przeprowadzono, więc nie wiadomo, czy pestki dyni dorównują lekom przeciwpasożytniczym.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla dyni zwyczajnej

Dynia zwyczajna nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej. Olej z pestek dyni figuruje w rejestrze oświadczeń UE w jednym wpisie (POL-HC-8405). Dotyczy on mieszaniny tiaminy, ryboflawiny, niacyny, kwasu pantotenowego, pirydoksyny, biotyny i oleju z pestek dyni, a wniosek o oświadczenie dotyczące liczby włosów złożony w trybie art. 13(5) odrzucono. Oświadczenia dla składników roślinnych zgłoszone w trybie art. 13(1) pozostają od 2010 roku wstrzymane (on hold)²⁸. Pestki dyni nie są składnikiem odżywczym w rozumieniu norm, więc nie ustala się dla nich norm spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia.

• Tradycyjny produkt leczniczy roślinny (dyr. 2001/83/WE). Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) Europejskiej Agencji Leków przyjął w 2012 roku monografię unijną nasion dyni (EMA/HMPC/136024/2010). Obejmuje ona wyłącznie tradycyjne stosowanie w łagodzeniu objawów z dolnych dróg moczowych związanych z łagodnym rozrostem gruczołu krokowego albo z pęcherzem nadreaktywnym, po wykluczeniu przez lekarza poważnych chorób. Wskazanie opiera się wyłącznie na długoletnim stosowaniu¹. Przegląd okresowy z 2021 roku (EMA/HMPC/367273/2021) zakończył się decyzją o pozostawieniu monografii bez zmian⁹.
• Nowa żywność (rozp. (UE) 2015/2283). Katalog nowej żywności nie ma wpisu dla Cucurbita pepo²⁹.

Bezpieczeństwo stosowania dyni zwyczajnej

Pestki i olej są dobrze tolerowane. Monografia unijna podaje łagodne dolegliwości żołądkowo-jelitowe jako działanie niepożądane częste, występujące u 4% stosujących, a jedynym przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość¹. W rocznym badaniu GRANU tolerancja nasion i wyciągu była dobra³, a w porównaniu z tamsulosyną w grupie oleju z pestek dyni nie odnotowano działań niepożądanych¹⁰. Przy przeglądzie monografii w 2021 roku nie znaleziono ostrzeżeń z systemów nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii⁹.

Objawy z dolnych dróg moczowych wymagają rozpoznania lekarskiego przed stosowaniem pestek dyni. Gorączka, skurcze, krew w moczu, bolesne oddawanie moczu, zatrzymanie moczu albo nasilenie dolegliwości w trakcie stosowania są wskazaniem do konsultacji z lekarzem¹.

• Dzieci i młodzież poniżej 18 lat. Monografia nie zaleca stosowania, bo objawy z dolnych dróg moczowych w tej grupie wymagają nadzoru lekarskiego¹.
• Ciąża i karmienie piersią. Monografia nie zaleca stosowania u kobiet w ciąży, bo objawy z dolnych dróg moczowych wymagają wtedy nadzoru lekarskiego. Bezpieczeństwa wyciągów z dyni w ciąży i w okresie karmienia nie ustalono. Spożywanie nasion i oleju nie budziło obaw o wady rozwojowe, a w razie potrzeby klinicznej monografia dopuszcza ich stosowanie. Danych o wpływie na płodność brak¹.
• Alergia. Alergia na pestki dyni jest rzadka i opisywana w pojedynczych przypadkach, w tym jako anafilaksja u 8-letniego chłopca, który tolerował inne nasiona, orzechy i miąższ dyni³⁰. Reakcje na nasiona jadalne bywają ciężkie, a postępowanie polega na unikaniu nasion i leczeniu objawowym, łącznie z adrenaliną³¹.
• Skojarzenie z orzechem areki. W leczeniu tasiemczycy pestkami dyni z wyciągiem z areki nudności i zawroty głowy wystąpiły u około 46% leczonych, choć były przemijające²⁷.

Interakcje dyni zwyczajnej

Monografia unijna nie wymienia żadnych interakcji z lekami¹. W badaniu koreańskim połączenie oleju z pestek dyni z olejem z palmy sabałowej nie poprawiło żadnego parametru bardziej niż każdy z olejów osobno⁸.

Dawkowanie dyni zwyczajnej

Dawki w monografii unijnej zależą od postaci. Stosowanie długotrwałe jest dopuszczone¹. Dawki oleju w badaniach nad prostatą i łysieniem (320–720 mg na dobę) były kilkukrotnie niższe niż dawka oleju w monografii.

Postacie dyni zwyczajnej

Dynia zwyczajna jest dostępna jako całe lub łuskane pestki, olej tłoczony z nasion (w butelce i w kapsułkach), kapsułki i tabletki z wyciągiem etanolowym oraz jako składnik preparatów złożonych, np. z palmą sabałową. Monografia unijna wymienia nasiona całe, nasiona rozdrobnione, wyciąg miękki, wyciąg suchy i olej tłusty, każdą z nich w postaci stałej do stosowania doustnego¹. Wyniki różniły się między postaciami: w badaniu GRANU korzyść obserwowano po całych nasionach, a po kapsułkach z wyciągiem jej nie wykazano³.