L-tyrozyna

L-tyrozyna to aminokwas aromatyczny, który organizm potrafi wytworzyć samodzielnie – powstaje z fenyloalaniny przy udziale wątrobowej hydroksylazy fenyloalaniny, a dalej służy jako substrat do produkcji tyroksyny w tarczycy oraz do syntezy dopaminy, noradrenaliny i adrenaliny¹. Z tego pojedynczego faktu biochemicznego zbudowano cały przekaz handlowy: preparaty z tyrozyną sprzedaje się na koncentrację, uwagę, odporność na stres i zmęczenie umysłowe. Dowody kliniczne rozkładają się jednak nierówno i w sposób, który trudno pogodzić z etykietą. Najmocniejszy pojedynczy wynik jest negatywny i dotyczy wydolności wytrzymałościowej², dla sprawności poznawczej pod ostrym obciążeniem istnieje jedynie zalecenie słabe, oparte na dowodach uznanych za niewystarczające³, a w jedynym badaniu u osób starszych kierunek zmiany był odwrotny do oczekiwanego⁴. Osobną cechą tyrozyny jest to, że istnieją choroby, w których jej nadmiar szkodzi, a leczenie polega na ograniczeniu podaży.

Synonimy i nazewnictwo L-tyrozyny

Nazwa systematyczna to kwas (S)-2-amino-3-(4-hydroksyfenylo)propanowy, nazwa angielska i łacińska L-tyrosine, skróty biochemiczne Tyr oraz Y. W handlu preparat bywa opisany po prostu jako „L-Tyrosine”, „tyrozyna” albo nazwą postaci pochodnej – N-acetylo-L-tyrozyny (skrót NALT, N-acetyl-L-tyrosine).

Dwie rzeczy warto rozdzielić, bo mylą się w rozmowie przy okienku. Tyrozyna nie jest tyraminą – tyramina to amina powstająca z tyrozyny przez dekarboksylację, obecna w serach dojrzewających i odpowiadająca za interakcję z inhibitorami monoaminooksydazy. Tyrozyna nie jest też fenyloalaniną, choć z niej powstaje, a kierunek zależności ma znaczenie kliniczne odwrotne w dwóch różnych chorobach (patrz sekcje o skuteczności i bezpieczeństwie).

Działanie L-tyrozyny

Tyrozyna jest punktem początkowym syntezy wszystkich katecholamin, w tym dopaminy – to ustalenie podał wprost Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (European Food Safety Authority, EFSA) w opinii oceniającej oświadczenie o tym składniku⁵. Szlak przebiega od tyrozyny przez L-DOPA do dopaminy, a dalej do noradrenaliny i adrenaliny. Równolegle tyrozyna jest substratem jodowania w tarczycy, z którego powstaje tyroksyna, oraz elementem syntezy melaniny¹.

Sam fakt bycia prekursorem nie wystarcza jednak, by dodatkowa podaż cokolwiek zmieniła, i tu leży sedno rozbieżności między obietnicą a wynikami. Autorzy przeglądu poświęconego temu pytaniu doszli do wniosku, że stosowanie tyrozyny poprawia sprawność poznawczą tylko wtedy, gdy funkcja neuroprzekaźnikowa jest nieuszkodzona, a dopamina lub noradrenalina są przejściowo wyczerpane⁶. Warunek jest podwójny i oba jego członki wykluczają część spodziewanych zastosowań. Przy zachowanych zasobach katecholamin, czyli u osoby wypoczętej i nieobciążonej, nadmiar substratu nie ma czego uzupełnić. Przy trwale upośledzonej funkcji neuroprzekaźnikowej, czyli w zaburzeniach klinicznych, brakuje sprawnego układu, który miałby ten substrat przetworzyć, dlatego ci sami autorzy oceniają potencjał leczniczy tyrozyny w zaburzeniach klinicznych jako ograniczony⁶.

Drugim ograniczeniem jest transport. Tyrozyna należy do dużych aminokwasów obojętnych przenoszonych przez transporter LAT1, a nośnik ten ulega wysyceniu i jest wspólny dla całej tej grupy⁷. Ilość tyrozyny docierającej do mózgu zależy więc nie od dawki bezwzględnej, ale od jej stosunku do pozostałych aminokwasów tej grupy w osoczu – co ma bezpośrednie konsekwencje dla łączenia preparatów aminokwasowych i dla pory przyjmowania względem posiłku białkowego.

Skuteczność kliniczna L-tyrozyny

Czy stosowanie L-tyrozyny poprawia sprawność poznawczą w warunkach ostrego stresu?

To wskazanie z najlepszymi dostępnymi dowodami, co nie znaczy, że z dowodami mocnymi. Najbardziej systematyczna ocena tej kwestii, przegląd wykonany metodyką Rapid Evidence Assessment of the Literature z oceną jakości kryteriami Scottish Intercollegiate Guidelines 50 i systemem GRADE, objął 10 badań z randomizacją i 4 kontrolowane badania kliniczne. Autorzy sformułowali w odniesieniu do stresu poznawczego zalecenie słabe na korzyść tyrozyny, uzasadniając je tym, że wszystkie badania wykazały efekt w tym samym kierunku, a ogólny wniosek pracy brzmi, że dostępne dowody są niewystarczające do pewnych zaleceń³. Zgodność kierunku wyników przy małych próbach nie podnosi pewności wniosku, bo jest też typowym obrazem błędu publikacyjnego. Przeszukanie w tym przeglądzie zamknięto w październiku 2012 roku, więc nie obejmuje ono późniejszego badania u osób starszych, omówionego w następnym punkcie.

Dwie prace pierwotne, na które ten obraz się opiera, warto znać razem z ich wadami. W badaniu podwójnie zaślepionym, naprzemiennym i kontrolowanym placebo oceniano jednorazową dawkę 100 mg/kg przed 4,5-godzinną ekspozycją na zimno i hipoksję. Stosowanie tyrozyny złagodziło objawy i niekorzystne nastroje oraz zmniejszyło pogorszenie sprawności, ale wyłącznie w podgrupie osób reagujących na te warunki przeciętnie lub silniej, a liczby uczestników praca w streszczeniu nie podaje⁸. Wynik z podgrupy wyodrębnionej odpowiedzią na obciążenie jest przesłanką, nie dowodem.

Drugie badanie objęło 21 podchorążych podczas sześciodniowego kursu szkolenia bojowego: 10 osób otrzymywało 2 g tyrozyny na dobę w napoju bogatobiałkowym, 11 osób napój węglowodanowy o tej samej wartości energetycznej (255 kcal). Grupa z tyrozyną wypadła lepiej w zadaniu pamięciowym i w zadaniu śledzenia, obniżyło się też ciśnienie skurczowe, natomiast wpływu na nastrój nie stwierdzono⁹. Zasadnicza wada tkwi w komparatorze: porównywano napój bogatobiałkowy z napojem węglowodanowym, zrównane kalorycznie, ale nie składem, więc różnicy nie da się przypisać samej tyrozynie.

Dla poprawy sprawności poznawczej pod ostrym obciążeniem nie ma metaanalizy. Formalna ocena dowodów kończy się na zaleceniu słabym przy jednoczesnym stwierdzeniu, że dowody są niewystarczające do pewnych zaleceń – opartym na 10 badaniach z randomizacją i 4 kontrolowanych badaniach klinicznych, z przeszukaniem zamkniętym w październiku 2012 roku.

Warto wreszcie odróżnić priorytet badawczy od skuteczności. Autorzy analizy zastosowań wojskowych wskazują kofeinę i L-tyrozynę jako obecnie wiodących kandydatów w kontekście operacyjnym, ale w tej samej pracy stwierdzają, że obecne dowody są ogólnie słabe, a przyszłe badania powinny być wysokiej jakości i zewnętrznie trafne¹⁰. „Wiodący kandydat” oznacza tu najbardziej obiecującą pozycję w puli o słabych dowodach, nie środek o wykazanym działaniu.

Czy stosowanie L-tyrozyny poprawia sprawność poznawczą u osób starszych?

Tutaj dane idą w przeciwnym kierunku niż przekaz handlowy, i jest to jedyny odnaleziony sygnał szkody u osób zdrowych. W badaniu z randomizacją, podwójnie zaślepionym, kontrolowanym placebo, w schemacie wewnątrzosobniczym z czynnościowym rezonansem magnetycznym, wzięło udział 24 zdrowych osób starszych w wieku 61–72 lat. W całej grupie stosowanie tyrozyny nie zmieniło behawioralnie ani hamowania reaktywnego, ani proaktywnego. Po uwzględnieniu wieku obraz się zmienił: rosnący wiek wiązał się z silniejszym niekorzystnym wpływem tyrozyny wobec placebo na proaktywne zwalnianie reakcji, a towarzyszyło temu zmniejszenie sygnału czołowo-prążkowiowego i ciemieniowego⁴. Autorzy sami określają swoją pracę jako eksploracyjną, grupa liczyła 24 osoby, a punkty końcowe są laboratoryjne, więc jest to sygnał wymagający potwierdzenia, a nie wykazana szkodliwość. Kierunek pozostaje jednak istotny, bo cała pozostała baza dowodowa pochodzi od młodych osób dorosłych pod ostrym obciążeniem.

Odrębną kwestią jest tyrozyna z pożywienia, której nie wolno mieszać z dawką z kapsułki. W badaniu przekrojowym obejmującym 1724 uczestników Berlin Aging Study II, w którym zwyczajowe spożycie ustalono kwestionariuszem częstotliwości spożycia, obserwowano zależność między spożyciem tyrozyny a czynnikiem latentnym obejmującym pamięć roboczą, inteligencję płynną i pamięć epizodyczną, bez różnicy między grupami wiekowymi¹¹. Jest to największa liczebnie praca w tym haśle i jednocześnie ta o najsłabszym typie wnioskowania: badanie obserwacyjne z ekspozycją mierzoną kwestionariuszem nie pozwala orzekać o przyczynie, a spożycie tyrozyny jest silnie związane ze spożyciem białka w ogóle, więc zależność może odzwierciedlać jakość diety.

Czy stosowanie L-tyrozyny zwiększa wydolność fizyczną?

Nie, i jest to najlepiej udokumentowany wniosek negatywny w całym haśle. Przegląd systematyczny z metaanalizą, obejmujący 10 interwencji z 8 badań i zawierający formalną ocenę jakości dowodów, nie wykazał różnicy między tyrozyną a placebo ani dla czasu do wyczerpania, ani dla próby czasowej. Oba oszacowania były bliskie zeru, a jakość dowodów oceniono jako umiarkowaną, co uprawnia wniosek o nieskuteczności, a nie tylko o braku rozstrzygnięcia². Zgodne z tym jest wcześniejsze rozstrzygnięcie przeglądu systematycznego, w którym dla sprawności fizycznej w warunkach obciążenia nie dało się sformułować żadnego zalecenia³. Za brakiem efektu stoi też argument mechanistyczny: zależność między wysiłkiem fizycznym a funkcją katecholamin jest zapośredniczona przez wiele innych czynników, dlatego autorzy przeglądu ocenili potencjał tyrozyny w tym zastosowaniu jako minimalny⁶.

Czy stosowanie L-tyrozyny pomaga w fenyloketonurii?

W fenyloketonurii tyrozyna staje się aminokwasem warunkowo niezbędnym, bo przemiana fenyloalaniny w tyrozynę jest zablokowana – i właśnie z tego wynikało przypuszczenie, że niedobór tyrozyny odpowiada za część problemów neuropsychologicznych obserwowanych w tej chorobie. Przypuszczenia tego nie potwierdzono. Przegląd systematyczny Cochrane w wersji z 2021 roku odnalazł 6 badań, z których do analizy włączono 3, obejmujące łącznie 56 uczestników. Stosowanie tyrozyny podniosło stężenie tyrozyny we krwi, natomiast w żadnym innym ocenianym punkcie końcowym różnicy nie wykazano – a oceniane były inteligencja, sprawność neuropsychologiczna, wzrastanie i stan odżywienia, umieralność oraz jakość życia. Badania obarczone były niskim do umiarkowanego ryzykiem błędu systematycznego, a autorzy stwierdzają, że na podstawie dostępnych dowodów nie można sformułować żadnych zaleceń co do wprowadzenia suplementacji tyrozyną do rutynowej praktyki klinicznej¹².

Poruszył się więc wyłącznie marker biochemiczny, a nie punkt końcowy istotny dla pacjenta. Problemem jest przy tym rozmiar bazy dowodowej, nie tylko jej jakość: trzy badania i 56 osób nie mają mocy, by wykazać różnicę w takich punktach jak inteligencja czy jakość życia. Do tego dochodzi okoliczność zwykle pomijana, a rozstrzygająca praktycznie – autorzy przeglądu zapowiadają, że nie jest to aktywny obszar badań i nie planują aktualizacji tego przeglądu¹². Baza dowodowa jest zatem zamknięta, nie „w toku”, i nie należy oczekiwać, że pytanie rozstrzygnie się samo. Dotyczy to suplementacji ponad standardowe postępowanie, a nie zawartości tyrozyny w preparatach aminokwasowych stosowanych w leczeniu tej choroby.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla L-tyrozyny

L-tyrozyna nie ma w Unii Europejskiej ani jednego dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego, a stan ten wynika z rozpatrzenia wniosków, nie z ich braku. W rejestrze unijnym figuruje sześć pozycji dotyczących tego składnika i wszystkie mają status nieudzielenia zezwolenia¹³. Nie jest to sytuacja surowców roślinnych o zawieszonym statusie oświadczeń – tyrozyna jako substancja o zdefiniowanej strukturze została oceniona merytorycznie i ma swoje opinie.

Pięć wniosków złożono w trybie art. 13(1) rozp. (WE) 1924/2006 i oceniono w jednej opinii z 2011 roku. Trzy dotyczyły zwiększonej uwagi (increased attention), jeden udziału w prawidłowej syntezie katecholamin, jeden udziału w prawidłowej funkcji mięśni. Brzmienia zgłoszono po angielsku, a skoro wniosków nie dopuszczono, nie weszły do załącznika żadnego rozporządzenia i nie mają polskiej wersji urzędowej, dlatego przytoczono je w oryginale:

• POL-HC-8042 (zwiększona uwaga): „Helps maintain physical and mental concentration in cases of temporary stress”
• POL-HC-8043 (zwiększona uwaga): „Tyrosine helps maintain mental focus and performance during exposure to environmentally adverse conditions. Tyrosine limits mental fatigue during exposure to environmentally adverse conditions.”
• POL-HC-7325 (zwiększona uwaga): „Provides energy”
• POL-HC-7324 (funkcja mięśni): „Essential for the natural formation of dopamine, required for normal muscle function and contraction”
• POL-HC-8306 (synteza katecholamin): „Essential component of almost all proteins in the body.”

Odmowa objęła zatem dokładnie te zastosowania, którymi preparaty z tyrozyną są sprzedawane, w tym utrzymanie koncentracji „w przypadkach przejściowego stresu” i ograniczanie zmęczenia umysłowego w niekorzystnych warunkach środowiskowych.

Nie każda z tych odmów wynika jednak z braku dowodu naukowego, i to rozróżnienie decyduje o tym, jak czytać całą sekcję. Komisja odnotowała, że rolą L-tyrozyny w prawidłowej syntezie katecholamin w populacji ogólnej zajęto się już wcześniej, wydając opinię przychylną, właśnie w toku oceny oświadczeń art. 13 ust. 1⁵. Wniosek dotyczący syntezy katecholamin (POL-HC-8306) nie upadł więc na tym, że zależności nie wykazano. Przyczyn odmowy dla pozostałych czterech wniosków rejestr nie podaje w czytelnej formie, więc nie należy przyjmować, że wszystkie sześć odrzucono z tego samego powodu. Sam status „nieudzielenie zezwolenia” nie znaczy „wykazano brak działania” – i jak pokazuje wniosek omówiony niżej, oświadczenie może upaść nawet przy przychylnej opinii naukowej.

Szósty wniosek jest najciekawszy i wymaga precyzji, bo można go opisać błędnie w obie strony. Złożyło go przedsiębiorstwo Vitabiotics Ltd. w trybie art. 13 ust. 5 rozp. (WE) 1924/2006, czyli w oparciu o nowo uzyskane dowody naukowe, a dotyczył wpływu L-tyrozyny na wspomaganie prawidłowej syntezy dopaminy (pytanie nr EFSA-Q-2011-00319). Zaproponowane brzmienie, w urzędowej wersji polskiej z załącznika rozporządzenia odmownego, to „L-tyrozyna odgrywa zasadniczą rolę w naturalnym tworzeniu dopaminy”. Opinia EFSA była w tej sprawie przychylna: Urząd stwierdził, że wykazano istnienie związku przyczynowo-skutkowego między spożywaniem L-tyrozyny z dietą o odpowiedniej zawartości białka a wspomaganiem prawidłowej syntezy dopaminy, i zaproponował jako warunek stosowania, by żywność była co najmniej źródłem białka⁵.

Zezwolenia jednak nie udzielono, a powód jest praktycznie ważniejszy niż sama odmowa. Zapytany o relację między dowodami a warunkami stosowania, Urząd odpowiedział, że jego wnioski oparte były na dobrze udokumentowanej roli biochemicznej L-tyrozyny zawartej w białku, i że na podstawie przedłożonych dowodów nie jest w stanie określić liczbowo koniecznego dziennego spożycia L-tyrozyny jako takiej, potrzebnego do wywołania korzystnego efektu fizjologicznego. Bez tej liczby nie dało się ustalić warunków stosowania zapewniających skuteczną zawartość w produkcie końcowym, a oświadczenie bez takich warunków mogłoby wprowadzać konsumenta w błąd⁵.

Rozstrzygnięcie z 2014 roku dotyczyło przy tym tyrozyny zawartej w białku pokarmowym, a nie dawki z suplementu – proponowanym warunkiem stosowania było, by żywność była co najmniej źródłem białka. Nie wynika z niego zatem, że EFSA potwierdziła działanie preparatu z tyrozyną: rolę biochemiczną uznano, dawki wywołującej efekt nie udało się podać, a oświadczenie odrzucono właśnie dlatego.

Osobną sprawą jest udział tyrozyny w warunkach stosowania oświadczeń dla zamienników posiłków w dietach o obniżonej wartości energetycznej. Te oświadczenia są dopuszczone, ale przysługują produktowi spełniającemu wymagania składu, a tyrozyna figuruje w nich wyłącznie we wzorcu aminokwasowym służącym ocenie jakości białka, gdzie punktuje się ją łącznie z fenyloalaniną (wskaźnik chemiczny białka wg raportu WHO/FAO/UNU z 1985 roku), nie jako składnik, któremu przypisano działanie¹⁴.

Bezpieczeństwo stosowania L-tyrozyny

Górnego tolerowanego poziomu spożycia (UL) dla tyrozyny nie ustaliła żadna agencja zdrowia i dotyczy to wszystkich aminokwasów, z powodu braku dobrze przeprowadzonych badań zależności od dawki u ludzi¹⁵. Przy tyrozynie brak danych sięga jednak głębiej niż przy większości aminokwasów, co warto powiedzieć wprost. Seria badań klinicznych z ustalaniem dawki, przeprowadzona z inicjatywy International Council on Amino Acid Science i podsumowana w 2023 roku, objęła dziesięć aminokwasów, wśród nich fenyloalaninę, leucynę, tryptofan, metioninę, lizynę, histydynę, argininę, serynę, ornitynę i cytrulinę – tyrozyny w tym zestawieniu nie ma¹⁵. Dla tyrozyny nie ma zatem ani UL, ani choćby dawki bez obserwowanego działania niepożądanego (NOAEL) z programu prowadzonego przez zainteresowaną branżę. Górnej granicy dawki nie wyznacza żaden dokument, a jedynym punktem odniesienia pozostają dawki przebadane w pojedynczych badaniach sprawności.

Wiadomo natomiast, jaki narząd jest wrażliwy na nadmiar tyrozyny u człowieka, i wiadomo to z medycyny, nie z badań nad suplementami. W alkaptonurii leczonej nityzynonem zablokowanie szlaku przemian tyrozyny prowadzi do wzrostu jej stężenia w osoczu i w tkankach, a wywołana w ten sposób hipertyrozynemia może prowadzić do keratopatii rogówkowej – na tyle poważnej, że gdy się rozwinie, leczenie podstawowej choroby musi zostać przerwane. Postępowaniem zmniejszającym to ryzyko jest obniżenie całkowitej podaży białka, czyli obniżenie podaży tyrozyny¹⁶. Są to dane o hipertyrozynemii jatrogennej u osób z rzadką chorobą metaboliczną, więc nie dowodzą, że suplement wywoła keratopatię u osoby zdrowej. Pokazują jednak, że wysokie stężenie tyrozyny nie jest stanem obojętnym, i wskazują grupę, dla której preparat jest bezwzględnie niewskazany.

Podobnie w tyrozynemii typu I leczenie polega na diecie ograniczającej jednocześnie fenyloalaninę i tyrozynę oraz na podawaniu nityzynonu. W serii 8 pacjentów obserwowanych przez pierwsze pięć lat leczenia deficyt uwagi nie był rzadki i wiązał się ze zmiennością stężenia tyrozyny w osoczu, przy czym autorzy wskazują, że istotny jest nie sam poziom, ale jego wahania¹⁷. Jest to badanie obserwacyjne na ośmiu osobach, bez grupy kontrolnej, więc pozostaje obserwacją, a nie ustaleniem mechanizmu. Zwraca jednak uwagę zbieżność praktyczna: zaburzenie uwagi występuje tu w chorobie, w której tyrozyna jest ograniczana, czyli w sytuacji odwrotnej do tej, jaką sugeruje etykieta preparatu na koncentrację.

Dziedziczne zaburzenia przemian tyrozyny, w tym tyrozynemia typu I i alkaptonuria leczona nityzynonem, są przeciwwskazaniem do stosowania preparatów z tyrozyną. Osoba przyjmująca nityzynon ma z leczenia obniżać podaż tyrozyny, bo ryzykuje keratopatią rogówkową, a suplement działa dokładnie przeciwnie. Pytanie o preparat „na koncentrację” u takiego pacjenta wymaga sprawdzenia rozpoznania i listy leków przed wydaniem, nie po.

Danych o bezpieczeństwie długotrwałego stosowania tyrozyny u osób zdrowych nie ma, podobnie jak danych dotyczących ciąży i karmienia piersią. W jednym małym badaniu z randomizacją stosowanie tyrozyny obniżyło ciśnienie skurczowe⁹ – jest to obserwacja z grupy 21 osób, niepotwierdzona niezależnie, i nie wolno jej przedstawiać jako działania hipotensyjnego. Osobno warto zauważyć, że mimo dobrze udokumentowanej roli tyrozyny jako substratu do produkcji tyroksyny¹ badań oceniających wpływ suplementacji tyrozyną na czynność tarczycy u ludzi nie odnaleziono. Brak takich badań nie jest dowodem bezpieczeństwa w chorobach tarczycy, jest brakiem danych.

Interakcje L-tyrozyny

Nityzynon + L-tyrozyna

Najbardziej konkretna interakcja w tym haśle, wynikająca z mechanizmu działania leku, a nie z domysłu. Nityzynon blokuje szlak przemian tyrozyny, przez co podnosi jej stężenie w osoczu i w tkankach, a wywołana tym hipertyrozynemia grozi keratopatią rogówkową wymagającą przerwania leczenia. Zaleceniem żywieniowym u tych pacjentów jest obniżenie podaży białka, czyli podaży tyrozyny¹⁶. Suplement tyrozyny działa więc wprost przeciwnie do leczenia i sumuje się z efektem leku.

Lewodopa + L-tyrozyna

Interakcja wynika ze wspólnego transportu i jest wnioskiem z mechanizmu, a nie z pomiaru u osób przyjmujących suplement. Lewodopa wchłania się w proksymalnym odcinku jelita cienkiego przez ulegający wysyceniu układ transportu wspomaganego, wspólny z innymi dużymi aminokwasami obojętnymi, a do mózgu przechodzi przez te same nośniki. Dlatego podstawowymi sposobami zapewnienia powtarzalnego działania lewodopy są stały odstęp między dawkami a posiłkami oraz kontrolowana podaż białka w diecie¹⁸. Tyrozyna należy do dużych aminokwasów obojętnych przenoszonych transporterem LAT1⁷, a preparat z wolnym aminokwasem daje szybszy i wyższy szczyt stężenia niż ta sama ilość w białku pokarmowym. Badania mierzącego wpływ suplementu tyrozyny na skuteczność lewodopy nie odnaleziono, więc zalecenie opiera się na mechanizmie. Praktycznie: u osoby leczonej lewodopą suplement tyrozyny jest zbędnym czynnikiem zakłócającym, a jeśli już jest przyjmowany, nie powinien przypadać na tę samą porę co dawka leku.

Inne duże aminokwasy obojętne + L-tyrozyna

Ta sama konkurencja zachodzi między samymi aminokwasami. Fenyloalanina, tryptofan i aminokwasy rozgałęzione są przenoszone przez LAT1 razem z tyrozyną, a nośnik ulega wysyceniu⁷. Przyjmowanie dużej dawki jednego aminokwasu zmniejsza więc wychwyt pozostałych do mózgu, co ma znaczenie przy łączeniu preparatów aminokwasowych, na przykład tyrozyny z tryptofanem albo 5-hydroksytryptofanem stosowanym na nastrój i sen. Z tego samego powodu posiłek bogatobiałkowy zmienia proporcje aminokwasów w osoczu, a więc i ilość tyrozyny docierającej do mózgu.

Białko pokarmowe jako źródło sumujące podaż

Nie jest to interakcja farmakologiczna, ale sumowanie podaży, o którym pacjenci zwykle nie wiedzą. Tyrozyna jest składnikiem białek pokarmowych, a jej zawartość w produktach podają polskie normy żywienia łącznie z fenyloalaniną, dla przykładu jaja zawierają 70 mg sumy fenyloalaniny i tyrozyny w 1 g białka, a fasola biała 69 mg¹. Dla osoby zdrowej podaż z diety nie stanowi problemu, dla osoby z zaburzeniem przemian tyrozyny każde źródło wlicza się do dobowego limitu.

Dawkowanie L-tyrozyny

Dawki z badań przeliczone na osobę o masie 70 kg wynoszą około 7 g jednorazowo w modelu ostrego obciążenia, natomiast w badaniu prowadzonym przez sześć dni stosowano 2 g na dobę. Zawartość kapsułki preparatu dostępnego w handlu jest rzędu setek miligramów, więc typowe dawkowanie rynkowe bywa wielokrotnie niższe od dawki przebadanej w modelu, na który preparat się powołuje. Badania ustalającego dawkę optymalną nie przeprowadzono, a jak wynika z rozstrzygnięcia regulacyjnego, także sam Urząd nie potrafił wskazać dziennego spożycia tyrozyny koniecznego do wywołania efektu fizjologicznego⁵.

Polskie normy żywienia nie ustalają dla tyrozyny normy spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia. Zapotrzebowanie na aminokwasy ujmuje w nich norma na białko wraz ze wzorcem aminokwasowym, w którym na 1 g białka wzorcowego dla osób powyżej 1. roku życia przypada 38 mg fenyloalaniny wraz z tyrozyną – tyrozyna jest tam punktowana łącznie z fenyloalaniną i nie występuje osobno. Nie jest to norma spożycia, lecz wartość służąca ocenie jakości białka, a tyrozyna nie figuruje też na liście maksymalnych dawek w suplementach diety Zespołu do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym, bo lista ta obejmuje wyłącznie witaminy i składniki mineralne¹.

Przy pytaniu o tyrozynę „na koncentrację” warto podać zakres dawek, które w ogóle zbadano: od jednorazowych 100 mg/kg przed ostrą ekspozycją do 2 g na dobę przez sześć dni. Zawartość kapsułki rynkowej jest rzędu setek miligramów, więc typowe dawkowanie bywa niższe od obu. Osobom po 60. roku życia nie ma podstaw preparatu proponować, bo jedyne badanie w tej grupie wieku pokazało kierunek niekorzystny. Rozdzielenie dawki od posiłku białkowego i od innych preparatów aminokwasowych jest zaleceniem wyprowadzonym z mechanizmu konkurencji o transporter LAT1, a nie z badania klinicznego – w jedynym badaniu prowadzonym przez sześć dni tyrozynę podawano właśnie w napoju bogatobiałkowym.

Postacie L-tyrozyny

Tyrozyna jest dostępna jako wolna L-tyrozyna w kapsułkach i w proszku oraz jako N-acetylo-L-tyrozyna (NALT), postać pochodna sprzedawana z przekazem o lepszej rozpuszczalności i przyswajalności. Dane u ludzi dotyczące tej drugiej postaci nie potwierdzają obietnicy, choć trzeba je czytać z zastrzeżeniem drogi podania. W badaniu z udziałem 11 zdrowych ochotników, którym podano 5 g N-acetylo-L-tyrozyny w czterogodzinnym wlewie, stężenie tyrozyny wzrosło o 25%, natomiast 56% podanej ilości wydaliło się z moczem w postaci niezmienionej w ciągu czterech godzin, a wytwarzania tyrozyny netto w obszarze trzewnym nie stwierdzono. Wniosek autorów brzmi, że w tych warunkach użyteczność N-acetylo-L-tyrozyny jako prekursora tyrozyny nie jest widoczna¹⁹.

Zastrzeżenie jest istotne i nie wolno go pominąć: badanie prowadzono dożylnie, w kontekście żywienia pozajelitowego, więc nie odpowiada bezpośrednio na pytanie o kapsułkę doustną, gdzie deacetylacja w jelicie i wątrobie może przebiegać inaczej. Badania porównującego biodostępność doustnej N-acetylo-L-tyrozyny i wolnej L-tyrozyny nie odnaleziono, podobnie jak badania porównującego skuteczność kliniczną tych dwóch postaci. Przewagę NALT nad wolną tyrozyną należy więc traktować jako twierdzenie handlowe bez potwierdzenia u ludzi, a jedyne dostępne dane u ludzi wskazują kierunek przeciwny.

Wiadomo natomiast, że wolne aminokwasy wchłaniają się szybciej niż białko nienaruszone i dają wyższe, gwałtowniejsze szczyty stężeń w osoczu, więc kapsułka z wolną tyrozyną nie jest równoważna tej samej ilości aminokwasu przyjętej z pokarmem⁷. Ma to znaczenie przy odmowie oświadczenia opisanej wyżej: uznana przez Urząd rola biochemiczna dotyczyła tyrozyny zawartej w białku, a nie dawki wolnego aminokwasu z preparatu.