Lentinan

Lentinan to β-(1→3)-D-glukan z rozgałęzieniami β-(1→6), polisacharyd wyodrębniany z twardziaka jadalnego (Lentinula edodes), czyli grzyba shiitake. Od lat 80. XX wieku jest zarejestrowany jako lek wspomagający leczenie nowotworów w Japonii i w Chinach, podawany dożylnie lub do jam ciała¹. Równolegle jest sprzedawany w Europie jako doustny suplement diety wspierający odporność. To rozdwojenie jest kluczem do całego hasła: niemal cała literatura kliniczna nad lentinanem dotyczy preparatu wstrzykiwanego, a nie kapsułki, a badacze samego lentinanu opisują jego biodostępność po podaniu doustnym jako bardzo małą². Wyników uzyskanych dla iniekcji nie wolno przenosić na preparat doustny.

Synonimy i nazewnictwo lentinanu

• Nazwa substancji: lentinan, w piśmiennictwie anglojęzycznym skracany do LNT. Chemicznie jest to β-(1→3)-D-glukan z rozgałęzieniami β-(1→6)-D-glukopiranozydowymi.
• Surowiec źródłowy: Lentinula edodes (Berk.) Pegler, dawniej Lentinus edodes. Polska nazwa gatunkowa to twardziak jadalny, a nazwa handlowa dominująca na etykietach to shiitake³.
• Nazwy preparatów: lentinan superdrobnodyspersyjny (superfine dispersed lentinan, postać opracowana do podania doustnego), Lentinex (wyciąg z grzybni wytwarzany przez GlycaNova), L.E.M. (Lentinula edodes mycelia extract, wyciąg z grzybni).
• Czego lentinan NIE oznacza: nie jest tym samym co AHCC, choć oba pochodzą z tego samego grzyba. AHCC to wyciąg z hodowanej grzybni, którego głównym składnikiem są acetylowane α-glukany, a lentinan jest β-glukanem z owocnika i grzybni. Badań nad jednym nie wolno przypisywać drugiemu.
• Czego lentinan NIE oznacza, część druga: nie jest β-glukanem zbożowym. β-glukany owsa i jęczmienia mają wiązania β-(1→3) i β-(1→4), a lentinan wiązania β-(1→3) z rozgałęzieniami β-(1→6). Ta różnica strukturalna ma bezpośrednie skutki prawne, opisane w sekcji o oświadczeniach zdrowotnych.

Działanie lentinanu

Lentinan jest zaliczany do modyfikatorów odpowiedzi biologicznej, a przypisywany mu mechanizm polega na pobudzaniu komórek immunokompetentnych przez receptory rozpoznające wzorce, przede wszystkim Dectin-1 i receptor toll-podobny 4 (TLR4), z aktywacją szlaków TLR4/Dectin1-MAPK oraz Syk-PKC-NFκB¹. Opis ten pochodzi z badań układów doświadczalnych i dotyczy podania pozajelitowego.

Kierunek działania lentinanu na układ odpornościowy nie jest jednoznacznie pobudzający i zależy od modelu, co samo w sobie podważa proste hasło o wzmacnianiu odporności. W mysich modelach zapalenia jelita indukowanego siarczanem dekstranu i kwasem trinitrobenzenosulfonowym lentinan działał przeciwzapalnie, zmniejszając wskaźnik aktywności choroby i uszkodzenie jelita grubego oraz obniżając ekspresję cytokin prozapalnych, przy czym mechanizm polegał na hamowaniu szlaku TLR4/NF-κB, a nie na jego pobudzaniu⁴. Podobnie w mysim modelu astmy indukowanej roztoczem kurzu domowego lentinan podawany dootrzewnowo w dawkach 5, 10 i 20 mg/kg łagodził alergiczne zapalenie dróg oddechowych, zmniejszał liczbę eozynofilów i stężenia cytokin typu 2, hamując szlak PI3K/AKT/NF-κB⁵. Są to wyniki z modeli zwierzęcych i po podaniu pozajelitowym, bez punktów końcowych u ludzi.

Dane farmakokinetyczne są skąpe nawet dla drogi dożylnej. Po jednorazowym podaniu szczurom lentinanu znakowanego fluoresceiną w dawce 8 mg/kg dożylnie związek ulegał degradacji we krwi, wątrobie, nerkach i moczu, ale ponieważ degradacja na żadnym etapie nie była całkowita, część cząsteczek była wydalana z moczem w postaci niezmienionej. Autorzy tej pracy odnotowują wprost, że badania farmakokinetyczne β-glukanów ograniczają się do stężeń w osoczu i dystrybucji tkankowej⁶.

Sami badacze lentinanu uznają jego biodostępność po podaniu doustnym za tak małą, że projektują wokół tego problemu nośniki do podania miejscowego, wszczepiane w loży pooperacyjnej². Jest to najważniejsze zastrzeżenie wobec preparatów doustnych.

Skuteczność kliniczna lentinanu

Ocena wymaga rozdzielenia dwóch odrębnych interwencji, które łączy tylko nazwa substancji. Pierwsza to lentinan w iniekcjach, lek zarejestrowany poza Unią Europejską, badany jako dodatek do chemioterapii. Druga to doustne preparaty lentinanu i wyciągów z shiitake, sprzedawane jako suplementy diety. Poniżej omówiono je osobno, bo baza dowodowa pierwszej nie jest bazą dowodową drugiej.

Czy stosowanie lentinanu w iniekcjach wydłuża przeżycie w zaawansowanym raku żołądka?

Dane są sprzeczne, a najmocniejsze pojedyncze badanie jest negatywne. Metaanaliza danych indywidualnych pacjentów, obejmująca 650 chorych z pięciu centralnie randomizowanych badań, wykazała, że dodanie lentinanu do chemioterapii zmniejszyło ryzyko zgonu o około jedną piątą (współczynnik hazardu 0,80), bez heterogeniczności między badaniami, z sugestią większej korzyści u chorych z przerzutami do węzłów chłonnych⁷. Wszystkie włączone badania były japońskie i pochodziły sprzed ery współczesnych schematów chemioterapii.

Wniosek ten odwróciło późniejsze, większe i prospektywnie zarejestrowane badanie fazy III. W badaniu JFMC36-0701 przydzielono losowo 309 chorych na nieoperacyjnego lub nawrotowego raka żołądka do samego S-1 albo do S-1 z lentinanem. Mediana przeżycia całkowitego wyniosła 13,8 miesiąca w grupie samego S-1 i 9,9 miesiąca w grupie z lentinanem, więc różnicy nie wykazano, a kierunek liczbowy był na niekorzyść lentinanu. Mediana czasu do niepowodzenia leczenia wyniosła 4,3 miesiąca wobec 2,6 miesiąca i była istotnie krótsza w grupie z lentinanem. Odsetek odpowiedzi obiektywnych wyniósł 22,3% wobec 18,7%, a punktacja jakości życia nie zmieniła się istotnie w żadnej grupie. Autorzy zakończyli pracę stwierdzeniem, że badanie nie wykazało skuteczności lentinanu skojarzonego z S-1⁸.

Badanie fazy III z 2016 roku jest większe od którejkolwiek pojedynczej pracy zawartej w metaanalizie z 2009 roku, prospektywnie zarejestrowane i przeprowadzone na współczesnym schemacie chemioterapii. Przy rozbieżności rozstrzyga ono na niekorzyść lentinanu, tym mocniej, że czas do niepowodzenia leczenia wypadł gorzej w ramieniu leczonym.

Analiza podgrupy chorych z odsetkiem monocytów wiążących lentinan wynoszącym co najmniej 2%, w której przeżycie było dłuższe po więcej niż dwóch cyklach chemioterapii, jest hipotezotwórcza i nie znosi wyniku głównego⁸.

Czy chińskie metaanalizy lentinanu w iniekcjach rozstrzygają sprawę?

Nie rozstrzygają, a ich ograniczenia nazywają wprost sami autorzy. Przegląd systematyczny z metaanalizą obejmujący 31 badań randomizowanych i 2729 chorych na raka żołądka wskazuje, że dołączenie lentinanu w iniekcjach do chemioterapii wiązało się z wyższą o 48% skutecznością leczenia (ryzyko względne 1,48) oraz z lepszą o 32% oceną jakości życia (ryzyko względne 1,32), przy poprawie wskaźników subpopulacji limfocytów i mniejszej częstości spadku liczby krwinek białych i płytek, z oceną pewności dowodów w systemie GRADE wysoką lub umiarkowaną⁹. Podobnie w złośliwym wysięku opłucnowym metaanaliza 52 badań randomizowanych wskazuje na lepszy o 40% efekt leczenia przy skojarzeniu lentinanu z cisplatyną (ryzyko względne 1,40), ale ta sama praca stwierdza, że analiza wrażliwości sugeruje możliwość błędu publikacyjnego¹⁰.

W niedrobnokomórkowym raku płuca dane wskazują na wyższą o 34% skuteczność kliniczną lentinanu podawanego do jamy opłucnej łącznie z cisplatyną (ryzyko względne 1,34, 17 badań, 1390 chorych), przy czym autorzy określają jakość metodologiczną włączonych prac jako niską, ryzyko błędu systematycznego jako wysokie, a raportowanie danych klinicznych jako niewystarczające¹¹. Wcześniejsza metaanaliza 12 badań z udziałem 950 chorych wskazywała na wyższy o 31% odsetek odpowiedzi obiektywnych (ryzyko względne 1,31) oraz rzadsze o 46% reakcje ze strony przewodu pokarmowego stopnia III i IV¹².

Najbardziej wymowna jest jednak niespójność wewnątrz jednej pracy. Metaanaliza 17 badań z udziałem 1423 chorych na zaawansowaną chorobę nowotworową wskazała na wyższe o 46% przeżycie roczne (ryzyko względne 1,46) i wyższy o 28% odsetek odpowiedzi, ale dla przeżycia dwuletniego nie wykazano żadnej różnicy, a danych o medianie przeżycia całkowitego było zbyt mało do analizy ilościowej, co autorzy podsumowali stwierdzeniem, że trwały wpływ na przeżycie pozostaje niejasny¹³. Korzyść widoczna po roku i znikająca po dwóch latach jest wzorcem typowym dla danych obciążonych błędem, a nie dla realnego wydłużenia życia.

Warto też odnotować, jak lentinan wypada na tle konkurencji. W sieciowej metaanalizie obejmującej 189 badań randomizowanych, 15 320 uczestników i 27 chińskich preparatów dołączanych do chemioterapii opartej na oksaliplatynie lentinan znalazł się w grupie o pośredniej skuteczności, z poprawą jakości życia o 27% (ryzyko względne 1,27) i wzrostem odsetka limfocytów CD4, bez wyróżnienia w zakresie odpowiedzi guza¹⁴. Skala piśmiennictwa nie zastępuje przy tym jego jakości: zestawienie 135 chińskich badań z lat 2004–2016 obejmuje 9474 opisane przypadki leczenia, ale jest zestawieniem opisowym opartym na bazach CNKI, VIP i Wanfang, w większości niedostępnym do niezależnej weryfikacji¹.

Czy doustne preparaty lentinanu mają udowodnione działanie przeciwnowotworowe?

Nie mają, ponieważ żadne badanie doustnego lentinanu w chorobie nowotworowej nie miało grupy kontrolnej. Lentinan superdrobnodyspersyjny, czyli postać opracowaną specjalnie do podania doustnego, badano w trzech pracach japońskich o tym samym schemacie. W zaawansowanym raku trzustki włączono 29 chorych, z czego 25 kwalifikowało się do oceny, a mediana przeżycia wyniosła 12,1 miesiąca¹⁵. W zaawansowanym raku żołądka włączono 27 chorych, 26 kwalifikowało się do oceny, a mediana przeżycia wyniosła 17,1 miesiąca¹⁶. W raku wątrobowokomórkowym włączono 40 chorych, 36 kwalifikowało się do oceny, a mediana przeżycia wyniosła 13,6 miesiąca¹⁷.

Bez grupy kontrolnej żadnej z tych median nie da się odnieść do czegokolwiek, więc nie wiadomo, czy odzwierciedlają one działanie preparatu, czy dobór chorych w lepszym stanie ogólnym. Powtarzana w tych pracach korelacja punktacji jakości życia z czasem przeżycia też nie dowodzi działania preparatu, bo lepszy stan ogólny przekłada się jednocześnie i na jakość życia, i na przeżycie. W badaniu nad rakiem wątrobowokomórkowym porównano dodatkowo przeżycie osób przyjmujących preparat średnio przez 47 tygodni z przeżyciem przyjmujących go przez 7 do 12 tygodni i uznano dłuższe przyjmowanie za korzystniejsze¹⁷. Jest to podręcznikowy błąd czasu nieśmiertelnego: żeby przyjmować preparat przez 47 tygodni, trzeba było tyle przeżyć, więc dłuższe przeżycie w tej grupie wynika z konstrukcji porównania, a nie z działania preparatu.

Doustny wyciąg z grzybni shiitake podawany razem z chemioterapią badano natomiast u siedmiu pacjentów, w układzie sekwencyjnym, w którym pierwszy kurs stanowiła sama chemioterapia, a drugi chemioterapia z preparatem. Odnotowano poprawę jakości życia i aktywności komórek NK po drugim kursie¹⁸. Przy takiej liczebności i takim układzie nie da się oddzielić działania preparatu od kolejności kursów i oczekiwań pacjenta.

Dla doustnych preparatów lentinanu nie istnieje zatem ani jedno randomizowane badanie kontrolowane z punktem końcowym onkologicznym. Wszystkie dostępne prace są jednoramienne albo obejmują kilka osób, więc nie pozwalają orzec o skuteczności, a jedynie o wstępnej tolerancji.

Czy stosowanie doustnego lentinanu obniża stężenie cholesterolu?

Nie obniża, a dowodem jest badanie zaprojektowane poprawnie i zakończone wynikiem negatywnym. W randomizowanym badaniu z podwójnie ślepą próbą i placebo, w układzie równoległym, 52 osoby w wieku 18–65 lat z nieleczoną łagodną hipercholesterolemią przyjmowały przez 8 tygodni 10,4 g dziennie mieszanki wzbogaconej w β-D-glukany z Lentinula edodes, co odpowiadało 3,5 g grzybowych β-D-glukanów na dobę. Po ośmiu tygodniach nie stwierdzono istotnych różnic w parametrach lipidowych ani cholesterolowych wobec placebo, ani w porównaniu wartości sprzed leczenia i po nim¹⁹.

Waga tego wyniku bierze się z dawki. Podano 3,5 g grzybowych β-glukanów dziennie, czyli wielokrotność zawartości typowego suplementu z lentinanem, a mimo to profil lipidowy nie zmienił się w żadnym kierunku. Zmieniał się natomiast skład mikrobioty jelita grubego, ale jest to punkt końcowy zastępczy o nieustalonym znaczeniu klinicznym, co autorzy przyznają wprost¹⁹.

Czy stosowanie doustnego lentinanu wzmacnia odporność u osób zdrowych?

Dowodów na to nie ma, a dwa dostępne badania mierzyły markery laboratoryjne albo samopoczucie, nie zdrowie. W randomizowanym badaniu krzyżowym z podwójnie ślepą próbą i placebo 42 zdrowe osoby starsze przyjmowały 2,5 mg wyciągu Lentinex dziennie przez 6 tygodni, po czym następowały 4 tygodnie wypłukania i zamiana ramion na kolejne 6 tygodni. Jedyną istotną różnicą między grupami była zmiana liczby limfocytów B. Liczba komórek NK wzrosła w obu grupach jednakowo, a stężenia immunoglobulin, białek dopełniacza i cytokin nie zmieniły się wcale²⁰. Nie mierzono przy tym zapadalności na zakażenia, objawów ani czasu ich trwania, więc zmiana liczby limfocytów B pozostaje wynikiem laboratoryjnym bez przełożenia na zdrowie pacjenta.

Drugie badanie mierzyło samopoczucie kwestionariuszem. Sześćdziesiąt trzy zdrowe osoby dorosłe przyjmowały przez 4 tygodnie 1 do 2 mg β-glukanu w wyciągu Lentinex albo placebo, a w grupie leczonej odnotowano istotną poprawę punktacji samopoczucia, większą u osób o niższej punktacji wyjściowej²¹. Dwa zastrzeżenia obniżają wartość tego wyniku do minimum. Po pierwsze, obaj autorzy są związani z GlycaNova, czyli wytwórcą badanego preparatu Lentinex. Po drugie, punktem końcowym był subiektywny kwestionariusz bez zdefiniowanego progu istotności klinicznej, a wniosek o większej korzyści u osób z niższym wynikiem wyjściowym jest analizą podgrup podlegającą regresji do średniej.

Trzecim, niezależnym punktem odniesienia jest omówione wyżej badanie hiszpańskie: przy 3,5 g grzybowych β-glukanów dziennie przez 8 tygodni nie odnotowano żadnej odpowiedzi immunomodulacyjnej, bez zmian stężeń interleukiny 1β, interleukiny 6, czynnika martwicy nowotworów α i utlenionej frakcji lipoprotein o małej gęstości¹⁹.

Czy stosowanie lentinanu jest skuteczne w zakażeniu HIV?

Wskazanie to opiera się na jednym badaniu sprzed trzydziestu lat, którego nigdy nie rozwinięto. W kontrolowanym badaniu fazy II włączono 107 osób zakażonych HIV z liczbą limfocytów CD4 od 200 do 500/mm³, z czego 88 rozpoczęło fazę skojarzoną, otrzymując dydanozynę 400 mg na dobę doustnie oraz 2 mg lentinanu dożylnie tygodniowo przez 24 do 80 tygodni. Skojarzenie wiązało się ze wzrostem liczby limfocytów CD4 utrzymującym się do 38. tygodnia, podczas gdy sama dydanozyna dawała efekt istotny do 14. tygodnia²².

Ograniczeń jest tu więcej niż wyników. Punktem końcowym była liczba limfocytów CD4, czyli marker zastępczy, bez pomiaru progresji do AIDS, zakażeń oportunistycznych ani przeżycia. Grupa kontrolna stanowiła jedynie 20% próby, pierwszy autor był afiliowany przy wytwórcy preparatu, a dydanozyna nie jest dziś lekiem stosowanym. Zapowiedzianych przez autorów badań wielolekowych nie przeprowadzono i nowszych badań klinicznych nad lentinanem w zakażeniu HIV nie ma. Podanie było dożylne, więc wynik i tak nie odnosiłby się do preparatów doustnych.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla lentinanu

Lentinan ani shiitake nie mają dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej, a sytuacja jest przy tym mocniejsza niż zwykłe zawieszenie postępowania. Przeszukanie rejestru oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych Unii Europejskiej zwraca dla tego grzyba trzy wpisy wśród 2337 rekordów i wszystkie trzy mają status niedopuszczonych (stan na 14.09.2026). Nie jest to więc przypadek surowca nigdy nieocenianego, lecz surowca, którego wnioski rozpatrzono i odrzucono.

Odmowy dotyczą dokładnie tego zastosowania, w którym preparaty z shiitake są sprzedawane, przy czym dwie z trzech odnoszą się wprost do samego grzyba, a trzecia do napoju wieloskładnikowego z jego udziałem. Rejestr prowadzony jest po angielsku, a ponieważ wnioski odrzucono, żadne z tych brzmień nie ma urzędowej wersji polskiej – poniżej podano treść oryginalną z rejestru wraz z objaśnieniem:

• POL-HC-7506, oświadczenie funkcjonalne art. 13(1) dla Lentinula edodes, relacja zdrowotna Immune function/immune system, treść wniosku Contributes to natural immunological defences, czyli udział w naturalnych mechanizmach obronnych – niedopuszczone.
• POL-HC-7507, oświadczenie funkcjonalne art. 13(1) dla Lentinus edodes, relacja zdrowotna Stimulation of immunological responses, ta sama treść wniosku – niedopuszczone.
• POL-HC-6315, oświadczenie art. 13(5) dla napoju zawierającego obok wyciągu z shiitake także witaminę C oraz wyciągi z zielonej herbaty, skórki winogron i pestek winogron, treść wniosku The Immune Balance Drink activates body’s defence, czyli pobudzanie mechanizmów obronnych organizmu – niedopuszczone.

Rejestr przywołuje przy dwóch pierwszych wpisach opinię EFSA opublikowaną w EFSA Journal w 2011 roku, tom 9, numer 4, pozycja 2061²³.

Najczęstszy błąd przy preparatach z shiitake to przypisanie im oświadczenia beta-glukanów o cholesterolu. Oba oświadczenia dla beta-glukanów w rozporządzeniu (UE) 432/2012 mają warunek stosowania zawężający je do beta-glukanów pochodzących z owsa, otrębów owsianych, jęczmienia, otrębów jęczmiennych lub mieszanek tych źródeł, więc beta-glukan grzybowy się w nich nie mieści²⁴.

Różnica nie jest formalna. Oświadczenie „beta-glukany pomagają w utrzymaniu prawidłowego poziomu cholesterolu we krwi” przysługuje beta-glukanom zbożowym o wiązaniach β-(1→3) i β-(1→4), przy zawartości co najmniej 1 g na porcję i spożyciu 3 g na dobę, a lentinan ma wiązania β-(1→3) z rozgałęzieniami β-(1→6). Wynik badania hiszpańskiego, w którym 3,5 g grzybowych beta-glukanów dziennie przez 8 tygodni nie zmieniło profilu lipidowego, pokazuje, że rozróżnienie regulacyjne pokrywa się tu z rozróżnieniem biologicznym¹⁹.

Poza oświadczeniami zdrowotnymi żywności lentinanu i shiitake dotyczą jeszcze trzy odrębne reżimy, których nie wolno ze sobą mylić.

Tradycyjny produkt leczniczy roślinny (dyrektywa 2001/83/WE). Dla Lentinula edodes nie ma monografii Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) Europejskiej Agencji Leków ani wpisu na listę unijną. Przeszukanie pełnego rejestru roślinnych produktów leczniczych agencji nie zwraca żadnego trafienia dla nazw Lentinula edodes, Lentinus edodes ani shiitake, przy poprawnie działającej kontroli obejmującej surowce posiadające monografie, takie jak żeń-szeń, różeniec górski i eleuterokok²⁵. Z rejestru nie wynika, czy surowiec jest nieoceniony, umieszczony na liście do oceny, czy w przygotowaniu, więc powodu tej nieobecności nie należy zgadywać.

Nowa żywność (rozporządzenie (UE) 2015/2283). Rozstrzygnięcie jest trójstopniowe i zależy od części grzyba oraz sposobu otrzymania preparatu. Owocnik i proszek z wyciągu wodnego nie są nową żywnością. Wyciąg z grzybni jest nową żywnością dopuszczoną do obrotu. Odwodniony proszek z grzybni jest natomiast nową żywnością dotąd niedopuszczoną³. Przekłada się to wprost na ocenę etykiety: preparat z owocnika albo z wyciągu z grzybni mieści się w uregulowanym statusie, a suplement deklarujący odwodniony proszek z grzybni nie ma podstawy do obrotu w Unii Europejskiej.

Lek zarejestrowany poza Unią Europejską. Lentinan jest od lat 80. XX wieku zarejestrowany jako lek wspomagający leczenie nowotworów w Japonii i w Chinach¹. Wyjaśnia to, dlaczego w ogóle istnieje duża literatura kliniczna nad tą substancją, ale nie jest dopuszczeniem unijnym i nie dotyczy postaci doustnej sprzedawanej jako suplement.

Bezpieczeństwo stosowania lentinanu

Najlepiej udokumentowanym działaniem niepożądanym związanym z lentinanem jest dermatoza po grzybach shiitake, czyli biczowate zapalenie skóry. Przegląd systematyczny objął 50 pacjentów (38 mężczyzn i 12 kobiet, średnia wieku 44,58 roku). Większość przypadków wystąpiła po spożyciu grzybów surowych, a 22% po spożyciu lekko lub niedostatecznie ugotowanych. Najczęstsze objawy to linijne, biczowate zapalenie skóry (98% przypadków) i świąd (78%), a z objawów ogólnych gorączka, biegunka i owrzodzenia błon śluzowych. Rozpoznanie opiera się na obrazie klinicznym, ponieważ odchylenia laboratoryjne oraz wyniki biopsji skóry i testów płatkowych i punktowych są niespecyficzne. Zmiany ustępują samoistnie w około 12,5 dnia, a leczenie może skrócić przebieg do 9–11 dni²⁶.

Mechanizm ma bezpośrednie znaczenie praktyczne. Lentinan jest termolabilny, czyli rozkłada się pod wpływem ogrzewania, dlatego reakcja wiąże się ze spożyciem surowca surowego lub niedogotowanego, a nie ugotowanego. Dermatoza może też wystąpić po kontakcie z grzybem przy obróbce, wtedy jako alergiczne kontaktowe zapalenie skóry, co dotyczy osób pracujących z surowcem²⁷.

Drugim sygnałem jest eozynofilia po dłuższym przyjmowaniu proszku z shiitake. W badaniu interwencyjnym dziesięć zdrowych osób przyjmowało 4 g proszku z shiitake dziennie przez 10 tygodni, a protokół powtórzono u tych samych osób po 3 do 6 miesięcy. Pięć z dziesięciu osób odpowiedziało wzrostem liczby eozynofilów do co najmniej czterokrotności wartości wyjściowej, w zakresie od 400 do 3900/mm³, czemu towarzyszył wzrost stężenia głównego białka zasadowego w surowicy i neurotoksyny pochodzenia eozynofilowego w kale, a u dwóch osób objawy żołądkowo-jelitowe. Objawy i eozynofilia ustąpiły po odstawieniu. Punktem wyjścia tej pracy była obserwacja z badania nad obniżaniem cholesterolu, z którego 17 z 49 uczestników wycofało się z powodu wysypki lub dolegliwości brzusznych²⁸.

Sygnał ten wymaga jednak ostrożnej interpretacji. Pochodzi z badania na dziesięciu osobach, bez grupy kontrolnej, i dotyczy proszku z całego grzyba, a nie wyodrębnionego lentinanu, więc nie pozwala oszacować częstości ani przypisać odpowiedzialności samemu lentinanowi. Przy utrzymującej się wysypce albo dolegliwościach brzusznych u osoby przyjmującej preparat z shiitake warto o nim pamiętać.

Dane o tolerancji preparatów doustnych są natomiast spójnie dobre. W badaniu krzyżowym u zdrowych osób starszych parametry bezpieczeństwa, czyli rozmaz krwi, czynność wątroby i nerek oraz pozostałe badania biochemiczne, nie zmieniły się, a liczba, charakter i nasilenie zdarzeń niepożądanych były podobne jak przy placebo²⁰. W badaniu nad rakiem trzustki jedynym zdarzeniem przypisanym lentinanowi superdrobnodyspersyjnemu była biegunka stopnia 1 u 3,4% chorych, ustępująca bez leczenia¹⁵. Przy podaniu dożylnym łącznie z chemioterapią częstość zdarzeń niepożądanych hematologicznych i niehematologicznych była podobna jak przy samej chemioterapii⁸.

Grup ryzyka nie wyznaczono formalnie, ale z opisanych mechanizmów wynikają dwie ostrożności. Lentinan modyfikuje odpowiedź immunologiczną w kierunku zależnym od kontekstu tkankowego, raz pobudzającym, raz hamującym⁴, więc u osób z chorobą autoimmunologiczną i u biorców przeszczepu przyjmujących leki immunosupresyjne brak danych nie jest równoznaczny z bezpieczeństwem. Osoby, u których wystąpiła dermatoza po shiitake, powinny unikać ponownej ekspozycji, w tym na preparaty zawierające lentinan²⁶.

Górnego tolerowanego poziomu spożycia (UL) dla lentinanu nie ustalono, podobnie jak wartości referencyjnych spożycia. Wielkości te dotyczą niezbędnych składników odżywczych, a lentinan nim nie jest. W polskich normach żywienia lentinan ani shiitake nie występują wcale – ani wśród tytułów tabel, ani w wyszukiwaniu pełnotekstowym, przy poprawnie działającej kontroli obejmującej składniki, które normy mają (stan na 14.09.2026)²⁹. Wymieniane w tej publikacji beta-glukany to beta-(1→3, 1→4)-glukany zbóż, czyli te same, których dotyczą oświadczenia zdrowotne omówione wyżej, a nie beta-glukan grzybowy.

Interakcje lentinanu

Danych o interakcjach lentinanu z lekami jest niewiele, a dostępne dotyczą niemal wyłącznie skojarzenia z chemioterapią przy podaniu pozajelitowym.

Chemioterapia przeciwnowotworowa + lentinan

Całe skojarzenie lentinanu z chemioterapią jest interakcją zamierzoną, badaną w postaci iniekcyjnej. Kierunek wpływu na toksyczność wydaje się korzystny, ale wielkości pochodzą z prac o wysokim ryzyku błędu. Dane wskazują na rzadsze o 46% reakcje ze strony przewodu pokarmowego stopnia III i IV oraz rzadszą o 35% granulocytopenię przy dołączeniu lentinanu do chemioterapii¹². Nie przenosi się to na preparaty doustne, a badanie fazy III pokazało, że dołączenie lentinanu do S-1 skróciło czas do niepowodzenia leczenia⁸.

Pacjentowi w trakcie chemioterapii, który pyta o doustny preparat z shiitake, warto powiedzieć, że korzystne wyniki dotyczą leku podawanego dożylnie pod nadzorem onkologa, a nie kapsułki z apteki, i że decyzję o jakimkolwiek dodatku do leczenia przeciwnowotworowego podejmuje lekarz prowadzący.

Leki immunosupresyjne + lentinan

Badań nad tą interakcją nie przeprowadzono. Ostrożność wynika z samego mechanizmu: lentinan działa na receptory Dectin-1 i TLR4 oraz na szlak NF-κB¹, czyli na ten sam układ, który leki immunosupresyjne mają celowo tłumić. Brak danych nie jest dowodem braku interakcji.

Dawkowanie lentinanu

Poniżej zestawiono wyłącznie dawki faktycznie stosowane w cytowanych badaniach. Dla lentinanu nie ma wartości referencyjnych spożycia ani ustalonej dawki skutecznej w postaci doustnej.

Rozpiętość dawek doustnych w badaniach sięga od 1 mg do 3,5 g na dobę, czyli ponad trzech rzędów wielkości, a żadna z nich nie ma potwierdzonego punktu końcowego zdrowotnego. Dawka deklarowana na opakowaniu nie mówi zatem nic o spodziewanym działaniu.

Postacie lentinanu

Roztwór do wstrzykiwań. Postać, w której lentinan jest zarejestrowany jako lek w Japonii i w Chinach i w której powstała niemal cała literatura kliniczna¹. Podawana dożylnie, do jamy opłucnej albo do jamy otrzewnej. W Unii Europejskiej niedostępna.

Lentinan superdrobnodyspersyjny. Postać doustna opracowana w Japonii w celu obejścia problemu małego wchłaniania cząsteczek o dużej masie. Badano ją wyłącznie w układach jednoramiennych u chorych onkologicznie^15,17.

Wyciąg z grzybni (Lentinex, L.E.M.). Postać najczęściej spotykana w europejskich suplementach, w kroplach albo kapsułkach, o zawartości β-glukanu rzędu pojedynczych miligramów w dawce dobowej²⁰. Z punktu widzenia prawa żywnościowego wyciąg z grzybni jest dopuszczoną nową żywnością, ale odwodniony proszek z grzybni już nie³.

Proszek z owocnika i grzyb suszony. Najbliższe zwykłej żywności, o statusie uregulowanym. Zawartość lentinanu zależy tu od szczepu, podłoża i obróbki, a producenci rzadko ją standaryzują, co uniemożliwia porównywanie preparatów między sobą i odnoszenie ich do dawek z badań. Ponieważ lentinan jest termolabilny, obróbka termiczna zmniejsza jego zawartość, co jednocześnie ogranicza ryzyko dermatozy²⁷.

Różnic w biodostępności między tymi postaciami nie wykazano u ludzi. Porównania czołowe nie istnieją, a jedyne dostępne dane farmakokinetyczne dotyczą podania dożylnego u szczurów⁶.