Tran

Tran to olej otrzymywany z wątroby dorsza atlantyckiego (Gadus morhua) i pokrewnych ryb dorszowatych. Nie jest pojedynczym składnikiem, tylko mieszaniną trzech różnych substancji czynnych naraz: witaminy A w postaci retinolu i estrów retinylu, witaminy D₃ oraz długołańcuchowych kwasów tłuszczowych omega-3, głównie kwasu eikozapentaenowego (EPA) i dokozaheksaenowego (DHA). Ta trójskładnikowość rządzi całą oceną preparatu, bo podaży żadnego z tych składników nie da się zwiększyć bez pozostałych.

Największe badanie z randomizacją, jakie kiedykolwiek przeprowadzono nad tranem, nie wykazało ochrony przed infekcjami dróg oddechowych. Pozostałe wskazania opierają się albo na pojedynczych małych badaniach, albo na obserwacjach z krajów skandynawskich, w których codzienne przyjmowanie tranu jest wskaźnikiem całego zestawu zachowań prozdrowotnych.

Synonimy i nazewnictwo tranu

• Tran – nazwa polska, w tradycji aptecznej także tran leczniczy.
• Olej z wątroby dorsza – nazwa opisowa, coraz częściej używana na opakowaniach.
• Oleum jecoris aselli – nazwa łacińska.
• Cod liver oil – nazwa angielska, pod którą preparat występuje w piśmiennictwie naukowym.
• Tran norweski – określenie handlowe wskazujące na pochodzenie surowca, nie na odrębny skład.

⚠ Tranu nie należy mylić z olejem rybim (fish oil), pozyskiwanym z tkanek mięśniowych ryb tłustych. Olej rybi dostarcza EPA i DHA, ale praktycznie nie zawiera witamin A i D, bo te kumulują się w wątrobie. Ta różnica decyduje o odmiennym profilu bezpieczeństwa obu preparatów i o tym, że wyników badań nad olejem rybim nie wolno przenosić wprost na tran.

Działanie tranu

Tran działa przez trzy niezależne mechanizmy, przypisane trzem grupom składników.

Witamina D₃ (cholekalcyferol) reguluje gospodarkę wapniowo-fosforanową i mineralizację kości. Po hydroksylacji w wątrobie i nerkach działa przez receptor witaminy D (VDR, vitamin D receptor), zwiększając wchłanianie wapnia i fosforu z jelita. Zawartość witaminy D w tranie jest przy tym niska w porównaniu z preparatami cholekalcyferolu: 5 ml tranu użytego w największym badaniu klinicznym dostarczało 10 µg (400 j.m.) witaminy D¹.

Witamina A działa jak hormon, przez receptory jądrowe. Organizm nie potrafi jej syntetyzować, a w produktach zwierzęcych występuje jako estry retinylu. Jest niezbędna w procesie widzenia i w różnicowaniu komórek nabłonkowych. Badania przedkliniczne wykazały, że zwiększone ilości witaminy A zmniejszają masę kostną korową i osłabiają kości przez nasiloną resorpcję okostnową².

EPA i DHA wbudowują się w fosfolipidy błon komórkowych i są prekursorami mediatorów lipidowych o działaniu przeciwzapalnym. Jedynym ich działaniem u ludzi potwierdzonym dowodami wysokiej pewności jest obniżanie stężenia triglicerydów o około 15%, zależne od dawki³.

W praktyce oznacza to, że przyjmowanie tranu podnosi jednocześnie spożycie witaminy A i witaminy D. W badaniu obserwacyjnym 77 kobiet karmiących piersią na Islandii spożycie witamin A, D i E było wyższe u tych, które suplementowały dietę tranem, przy czym jedynie witamina D w mleku pozostawała zbyt niska, by pokryć zalecane spożycie dla niemowlęcia⁴.

Skuteczność kliniczna tranu

Czy stosowanie tranu zapobiega infekcjom dróg oddechowych i COVID-19?

Nie. Rozstrzyga to badanie o randomizacji i poczwórnym zaślepieniu, przeprowadzone w Norwegii zimą 2020/2021 na 34 601 dorosłych w wieku 18–75 lat, którzy nie przyjmowali codziennie witaminy D. Uczestnicy otrzymywali 5 ml tranu na dobę (10 µg witaminy D) albo placebo, przez medianę 164 dni. Zdefiniowano cztery współpierwszorzędowe punkty końcowe i żaden nie wypadł na korzyść tranu. Dodatni wynik testu na SARS-CoV-2 miało 227 osób (1,31%) w grupie tranu i 228 osób (1,32%) w grupie placebo, a co najmniej jedną ostrą infekcję dróg oddechowych zgłosiło odpowiednio 22,94% i 22,13% uczestników¹.

Wynik dla ciężkiego przebiegu COVID-19 był liczbowo niekorzystny dla tranu (121 osób wobec 101, ryzyko względne 1,20), a dane dopuszczały zarówno ryzyko mniejsze o kilkanaście procent, jak i większe o około dwie trzecie. Nie jest to dowód szkody, ale też w żadnym ujęciu nie jest to sygnał korzyści¹.

Wcześniejsze doniesienie, na które powołuje się część materiałów promocyjnych, obejmowało 94 dzieci w wieku od 6 miesięcy do 5 lat w Nowym Jorku i wykazało spadek liczby wizyt pediatrycznych z powodu infekcji górnych dróg oddechowych. Jego konstrukcja nie pozwala jednak przypisać efektu tranowi: randomizowano dwa gabinety, a nie dzieci, nie było placebo, grupę kontrolną oceniano z dokumentacji medycznej, a interwencja obejmowała jednocześnie preparat wielowitaminowo-mineralny z selenem⁵. Wobec badania Brunvoll, które było ponad trzysta razy większe i prawidłowo zaślepione, doniesienie to nie waży nic.

Czy stosowanie tranu zmniejsza zapotrzebowanie na leki przeciwzapalne w reumatoidalnym zapaleniu stawów?

Dane sugerują taki efekt, ale pochodzą z jednego małego badania i dotyczą wyłącznie zużycia leku, a nie przebiegu choroby. W dwuośrodkowym, podwójnie zaślepionym badaniu z randomizacją 97 pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów otrzymywało przez 9 miesięcy 10 g tranu zawierającego 2,2 g kwasów n-3 albo kapsułki wypełnione powietrzem, a od 12. tygodnia mieli stopniowo odstawiać niesteroidowe leki przeciwzapalne. Zmniejszenie dobowego zapotrzebowania na te leki o ponad 30% osiągnęło 19 z 49 pacjentów (39%) w grupie tranu i 5 z 48 (10%) w grupie placebo⁶.

Trzy zastrzeżenia decydują o tym, że nie jest to podstawa do zalecania tranu w tym wskazaniu. Po pierwsze, nie zaobserwowano żadnej różnicy w klinicznych ani laboratoryjnych wskaźnikach aktywności choroby, więc tran nie zmienił jej przebiegu. Po drugie, badanie ukończyło 58 z 97 pacjentów, czyli 60%, a utrata 40% uczestników w badaniu, którego punktem końcowym jest samodzielne odstawianie leku, uderza w wiarygodność wyniku bezpośrednio. Po trzecie, wynik nie został powtórzony w drugim badaniu⁶.

Czy stosowanie tranu chroni serce i naczynia?

Nie ma badań z randomizacją oceniających tran w twardych punktach końcowych sercowo-naczyniowych. Dostępne dowody dotyczą jego składnika, czyli długołańcuchowych kwasów omega-3, i są jednoznaczne. Przegląd Cochrane objął 86 badań z randomizacją i 162 796 uczestników. Przy dowodach wysokiej pewności przyjmowanie EPA i DHA nie wpłynęło na śmiertelność ogólną (ryzyko względne 0,97) ani na liczbę zdarzeń sercowo-naczyniowych (ryzyko względne 0,96), nie zmieniło też ryzyka udaru mózgu³.

Ten sam przegląd wskazuje na możliwe niewielkie zmniejszenie umieralności wieńcowej o około 10% i liczby zdarzeń wieńcowych o około 9%, ale przy dowodach niskiej pewności, a liczba osób, które trzeba leczyć dla uzyskania jednej dodatkowej korzyści, wynosiła odpowiednio 334 i 167. Pewne i klinicznie istotne jest wyłącznie obniżenie triglicerydów o około 15%³. Przy przenoszeniu tych wniosków na tran trzeba pamiętać, że dawki w analizowanych badaniach sięgały od 0,5 g do ponad 5 g kwasów n-3 na dobę, a typowa porcja tranu mieści się w dolnej części tego zakresu.

Czy stosowanie tranu w ciąży poprawia rozwój poznawczy dziecka?

Pierwotne doniesienie o korzyści nie utrzymało się przy dłuższej obserwacji. W badaniu z randomizacją kobiety od 18. tygodnia ciąży do 3 miesięcy po porodzie przyjmowały 10 ml tranu albo oleju kukurydzianego. Dzieci matek z grupy tranu uzyskały w wieku 4 lat wyższy wynik w skali K-ABC (106,4 wobec 102,3)⁷. Gdy tę samą kohortę zbadano ponownie w wieku 7 lat, różnicy między grupami już nie było⁸.

Wiarygodność wyniku z czwartego roku życia była zresztą niska już w chwili publikacji. Zrekrutowano 590 ciężarnych, do porodu w badaniu pozostało 341, a test w wieku 4 lat ukończyły 84 dzieci, czyli 14% wyjściowej próby, wybrane spośród zaproszonej podgrupy. Komparatorem nie było placebo, tylko olej kukurydziany, czyli aktywna interwencja tłuszczowa. Wśród afiliacji pierwszej autorki wymieniono producenta tranu⁷.

Czy stosowanie tranu poprawia wyrównanie metaboliczne w cukrzycy ciążowej?

Nie w tych punktach końcowych, które zaplanowano jako pierwszorzędowe. W podwójnie zaślepionym badaniu z randomizacją 550 pacjentek z cukrzycą ciążową otrzymywało tran albo olej mineralny. Po 4 tygodniach nie stwierdzono istotnej różnicy w hemoglobinie glikowanej, glikemii na czczo, glikemii po 2 godzinach, wskaźniku HOMA-IR ani w profilu lipidowym, czyli we wszystkich pierwszorzędowych punktach końcowych. Korzystne wyniki, na których autorzy oparli wniosek, dotyczyły punktów drugorzędowych ocenianych po 12–16 tygodniach⁹.

Przesunięcie wniosku z negatywnych punktów pierwszorzędowych na pozytywne drugorzędowe, ocenione w innym punkcie czasowym, jest znanym mechanizmem zawyżania efektu i wystarcza, by traktować to badanie jako niedowodzące. Dochodzi do tego komparator w postaci oleju mineralnego, który sam wpływa na wchłanianie tłuszczów, oraz pojedynczy ośrodek⁹.

Czy stosowanie tranu w dzieciństwie zmniejsza ryzyko cukrzycy typu 1?

Dane obserwacyjne wskazują na zależność, ale są ze sobą sprzeczne co do okresu ekspozycji. W ogólnokrajowym norweskim badaniu kliniczno-kontrolnym z udziałem 545 dzieci z cukrzycą typu 1 i 1668 osób kontrolnych przyjmowanie tranu w pierwszym roku życia wiązało się z ryzykiem mniejszym o około jedną czwartą (iloraz szans 0,74), przy czym wynik ledwie osiągnął istotność statystyczną. Ani inne preparaty witaminy D w pierwszym roku życia, ani tran przyjmowany przez matkę w ciąży nie wykazały żadnego związku¹⁰.

Wcześniejsze badanie tej samej grupy dało wzorzec odwrotny. Przy 85 przypadkach i 1071 osobach kontrolnych przyjmowanie tranu przez matkę w ciąży wiązało się z ryzykiem mniejszym o około 70% (iloraz szans 0,30), natomiast przyjmowanie tranu przez niemowlę w pierwszym roku życia nie wiązało się z niczym¹¹. Dwa badania tej samej grupy badawczej, w tej samej populacji, wskazujące na dwa różne okresy krytyczne, są argumentem przeciw przyczynowości, a nie za nią. Obie prace opierają się na retrospektywnej deklaracji rodziców, więc są podatne na błąd przypomnienia.

Czy stosowanie tranu zmniejsza ryzyko stwardnienia rozsianego?

Obserwowano taką zależność, ale wyłącznie dla okresu dojrzewania i wyłącznie w danych odtwarzanych z pamięci. W norweskim komponencie badania kliniczno-kontrolnego EnvIMS 953 osoby ze stwardnieniem rozsianym i 1717 osób kontrolnych raportowało przyjmowanie tranu od dzieciństwa do dorosłości. Przyjmowanie tranu w wieku 13–18 lat wiązało się z ryzykiem mniejszym o około jedną trzecią (iloraz szans 0,67), a przy szacowanym spożyciu 600–800 j.m. witaminy D₃ na dobę o ponad połowę (iloraz szans 0,46). Przyjmowanie tranu w dzieciństwie nie wiązało się z ryzykiem w żadnym stopniu (iloraz szans 1,01)¹².

Ekspozycję z okresu dojrzewania odtwarzali tu dorośli, często wiele lat później i już po rozpoznaniu choroby. To sytuacja modelowa dla błędu przypomnienia, a wybiórczość wyniku (dojrzewanie tak, dzieciństwo nie) da się wyjaśnić różną dokładnością wspomnień równie dobrze, jak oknem podatności. Nie ma badania z randomizacją, które oceniałoby tran w profilaktyce stwardnienia rozsianego.

Co wiadomo o stosowaniu tranu w depresji i w chorobie nowotworowej?

W obu przypadkach wyłącznie tyle, że osoby przyjmujące tran różnią się od nieprzyjmujących. W przekrojowym badaniu populacyjnym Hordaland obejmującym 21 835 Norwegów nasilone objawy depresyjne miało 2,5% osób przyjmujących tran codziennie i 3,8% pozostałych, a po korekcie na sześć czynników szansa ich wystąpienia była mniejsza o blisko 30% (iloraz szans 0,71)¹³. Badanie przekrojowe nie rozstrzyga kierunku zależności: osoba z nasiloną depresją rzadziej utrzymuje codzienny nawyk suplementacji, więc związek może biec odwrotnie.

W kohorcie Norwegian Women and Cancer całoroczne codzienne przyjmowanie tranu przed rozpoznaniem wiązało się z ryzykiem zgonu mniejszym o niespełna jedną czwartą u chorych na nowotwory lite (ryzyko względne 0,77) i o ponad 40% u chorych na raka płuca (ryzyko względne 0,56). Ten sam kierunek zależności dawały jednak „inne suplementy diety”, w tym przyjmowane wyłącznie okazjonalnie (ryzyko względne 0,55)¹⁴. To sygnatura efektu zdrowego użytkownika, a nie działania preparatu, i tak też interpretują wynik sami autorzy, wskazując go jako powód do korygowania analiz przeżycia, nie jako dowód skuteczności.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla tranu

Tran jako preparat nie ma własnego oświadczenia zdrowotnego, a wnioski o nie były składane i rozpatrzone odmownie. Dotyczyło to zgłoszeń dla oleju z wątroby dorsza i olejów rybich odnoszących się do skóry, ruchomości stawów i profilu lipidowego¹⁵. Oświadczenia, które można umieścić na opakowaniu tranu, przysługują jego składnikom, a warunek zawartości jest dla każdego z nich inny: witaminy A i D muszą być obecne w znaczącej ilości, czyli produkt ma być przynajmniej ich źródłem, natomiast dla kwasów tłuszczowych progi są ustalone osobno i podane niżej. Trzeba przy tym odróżnić status regulacyjny od siły efektu klinicznego: dopuszczone oświadczenie oznacza, że Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności (EFSA, European Food Safety Authority) uznał związek przyczynowo-skutkowy dla funkcji fizjologicznej, a nie że preparat leczy chorobę.

Dla witaminy D dopuszczono siedem oświadczeń funkcjonalnych, w obowiązującym brzmieniu: „Witamina D pomaga w prawidłowym wchłanianiu/wykorzystywaniu wapnia i fosforu”, „Witamina D pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu wapnia we krwi”, „Witamina D pomaga w utrzymaniu zdrowych kości”, „Witamina D pomaga w utrzymaniu zdrowych zębów”, „Witamina D pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu mięśni”, „Witamina D pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego” oraz „Witamina D bierze udział w procesie podziału komórek”¹⁶. Osobnymi instrumentami, w reżimie dotyczącym rozwoju i zdrowia dzieci, dopuszczono dwa dalsze oświadczenia: „Witamina D jest potrzebna dla prawidłowego wzrostu i rozwoju kości u dzieci”¹⁷ oraz „Witamina D przyczynia się do prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego u dzieci”¹⁸.

Dla witaminy A dopuszczono sześć oświadczeń funkcjonalnych: „Witamina A przyczynia się do utrzymania prawidłowego metabolizmu żelaza”, „Witamina A pomaga w utrzymaniu prawidłowego stanu błon śluzowych”, „Witamina A pomaga zachować zdrową skórę”, „Witamina A pomaga w utrzymaniu prawidłowego widzenia”, „Witamina A pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego” oraz „Witamina A odgrywa rolę w procesie specjalizacji komórek”¹⁹.

Dla EPA i DHA obowiązuje oświadczenie „Kwas eikozapentaenowy (EPA) i kwas dokozaheksaenowy (DHA) przyczyniają się do prawidłowego funkcjonowania serca”, przy którym trzeba podać informację, że korzystne działanie występuje przy spożyciu 250 mg EPA i DHA dziennie²⁰. Samemu DHA przypisano dwa dalsze oświadczenia funkcjonalne: „Kwas dokozaheksaenowy (DHA) przyczynia się do utrzymania prawidłowego funkcjonowania mózgu” i „Kwas dokozaheksaenowy (DHA) przyczynia się do utrzymania prawidłowego widzenia”. Oba wymagają przynajmniej 40 mg DHA na 100 g i na 100 kcal produktu oraz informacji, że korzystne działanie występuje przy spożyciu 250 mg DHA dziennie²¹.

Trzy oświadczenia dotyczące rozwoju dzieci dopuszczono innym instrumentem prawnym niż powyższe: „Spożywanie kwasu dokozaheksaenowego (DHA) przez matkę wspomaga prawidłowy rozwój mózgu u płodu i niemowląt karmionych piersią”, „Spożywanie kwasu dokozaheksaenowego (DHA) przez matkę wspomaga prawidłowy rozwój oczu u płodu i niemowląt karmionych piersią” oraz „Spożywanie kwasu dokozaheksaenowego (DHA) wspomaga prawidłowy rozwój wzroku u niemowląt do 12 miesiąca życia”. Dwa pierwsze wymagają 200 mg DHA na dobę ponad zalecane dorosłym 250 mg DHA i EPA, trzecie informacji o spożyciu 100 mg DHA dziennie²².

Oświadczenie o prawidłowym funkcjonowaniu serca bywa w reklamie tranu odczytywane jako obietnica ochrony przed zawałem. Dane z badań z randomizacją takiego odczytania nie potwierdzają³.

Bezpieczeństwo stosowania tranu

Głównym problemem bezpieczeństwa tranu nie są kwasy omega-3, tylko kumulacja witaminy A. Retinol jest magazynowany w wątrobie, a tran dostarcza go w postaci preformowanej, czyli takiej, która nie podlega regulacji wchłaniania właściwej dla β-karotenu. Wysokie spożycie witaminy A wiązało się w metaanalizie badań prospektywnych obejmującej 283 930 uczestników ze złamaniem biodra częstszym o blisko 30% (ryzyko względne 1,29), a wysokie spożycie samego retinolu o 40% (ryzyko względne 1,40). Dla β-karotenu takiego zwiększenia ryzyka nie zaobserwowano, a zależność między stężeniem retinolu we krwi a ryzykiem złamania biodra miała kształt litery U, czyli szkodliwy był zarówno nadmiar, jak i niedobór²³.

Dowody nie są jednak jednomyślne. W badaniu kliniczno-kontrolnym zagnieżdżonym w prospektywnej kohorcie 2606 Brytyjek powyżej 75. roku życia retinol, palmitynian retinylu ani β-karoten w surowicy nie były predyktorami złamania, a przyjmowanie tranu lub preparatu wielowitaminowego wiązało się nawet z liczbą złamań mniejszą o blisko jedną czwartą, choć związek ten zniknął w modelu wielozmiennym²⁴. Autor przeglądu poświęconego temu zagadnieniu podsumowuje, że mechanizm szkody kostnej jest dobrze udokumentowany na modelach zwierzęcych, natomiast dane u ludzi pozostają niespójne, a jedna metaanaliza wykazała zwiększone ryzyko przy niskim i wysokim stężeniu witaminy A, druga wyłącznie przy niskim².

Preformowana witamina A jest teratogenna. W prospektywnej kohorcie 22 748 ciężarnych wady tkanek pochodzących z grzebienia nerwowego były niemal pięciokrotnie częstsze u dzieci kobiet przyjmujących ponad 10 000 j.m. witaminy A na dobę z suplementów w porównaniu z przyjmującymi do 5000 j.m., a wadę przypisaną suplementowi miało szacunkowo jedno na 57 takich dzieci²⁵. Kobiecie w ciąży i planującej ciążę nie zaleca się tranu bez sprawdzenia zawartości retinolu na opakowaniu i zsumowania jej z pozostałymi przyjmowanymi preparatami.

Górne tolerowane poziomy spożycia (UL) dla obu witamin z tranu wynoszą według polskich norm 3000 µg równoważnika retinolu na dobę dla dorosłych, także w ciąży i podczas laktacji, oraz 100 µg witaminy D na dobę dla dorosłych. U dzieci progi te są znacznie niższe: dla witaminy A 800 µg w wieku 1–3 lat, 1100 µg w wieku 4–6 lat i 1500 µg w wieku 7–10 lat, a dla witaminy D 50 µg do 10. roku życia²⁶. Przy tranie o zawartości retinolu rzędu 1170 µg w 10 ml, czyli takiej jak w preparacie użytym w badaniu z randomizacją⁷, pojedyncza porcja przekracza całodobowy górny poziom spożycia dla dziecka w wieku 1–3 lat.

Dwa dalsze problemy wynikają z tego, że surowcem jest wątroba ryby, czyli narząd kumulujący nie tylko witaminy. Oleje z ryb są podatne na utlenianie, co przyczynia się do nietolerancji i potencjalnej toksyczności, a spożycie tłuszczu rybiego wiąże się z narażeniem na rtęć, polichlorowane bifenyle i dioksyny. Ryzyko to zmniejszają procesy oczyszczania stosowane przy wytwarzaniu preparatów oczyszczonych²⁷.

Obawa o krwawienie, podnoszona wobec kwasów omega-3 na podstawie ich działania przeciwpłytkowego, nie znalazła potwierdzenia w badaniach klinicznych, także u osób przyjmujących jednocześnie kwas acetylosalicylowy lub warfarynę²⁷. W największym badaniu tranu zgłaszano wyłącznie działania niepożądane o niewielkim nasileniu, z podobną częstością w grupie tranu i placebo¹.

Interakcje tranu

Retinoidy + tran

Doustne retinoidy (izotretynoina, acytretyna) i tran sumują się w narażeniu na retinol, a objawy przedawkowania obu grup są takie same: bóle głowy, suchość błon śluzowych, zmiany kostne, uszkodzenie wątroby. Podstawą tego ostrzeżenia jest ta sama zależność, która stoi za teratogennością preformowanej witaminy A²⁵. Przy terapii retinoidem tranu się nie dołącza.

Preparaty witaminy A i D + tran

Najczęstsza w praktyce aptecznej interakcja tranu jest interakcją z innym suplementem. Pacjent przyjmujący jednocześnie tran, preparat wielowitaminowy i osobno cholekalcyferol sumuje trzy źródła tych samych witamin, a wyłącznie tran zawiera przy tym retinol. Polskie normy wskazują witaminę A jako składnik, przy którym realnie obserwowano przekroczenia górnego tolerowanego poziomu spożycia z diety i suplementów łącznie, u dzieci, młodzieży i dorosłych²⁶.

Leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe + tran

Interakcja teoretyczna, wynikająca z przeciwpłytkowego działania EPA i DHA. Dane z badań klinicznych nie potwierdziły zwiększonego ryzyka krwawienia przy przyjmowaniu kwasów omega-3 łącznie z kwasem acetylosalicylowym lub warfaryną²⁷. Przy dawkach tranu spotykanych w sprzedaży odręcznej nie ma podstaw do odradzania go z tego powodu.

Orlistat + tran

Orlistat hamuje lipazy przewodu pokarmowego, więc zmniejsza wchłanianie tłuszczu, a wraz z nim substancji w tłuszczu rozpuszczonych. Efekt nie jest jednak jednakowy dla wszystkich składników tranu. W otwartym badaniu pilotażowym u 17 otyłych nastolatków przyjmujących orlistat przez 3–6 miesięcy stężenie witaminy D było istotnie niższe niż wyjściowo już po miesiącu, mimo równoczesnego przyjmowania preparatu wielowitaminowego, natomiast ostre wchłanianie retinolu nie uległo istotnej zmianie²⁸. Badanie jest małe i bez grupy kontrolnej, więc daje sygnał, a nie rozstrzygnięcie. Praktyczny wniosek autorów dotyczy monitorowania stężenia witaminy D, a nie zmiany dawki tranu.

Dawkowanie tranu

Dawki tranu nie ustala się „na tran”, tylko na zawartość jego trzech składników w konkretnym preparacie. Zawartości te różnią się między produktami wielokrotnie, więc etykieta jest tu jedynym punktem odniesienia. Skalę różnic pokazuje zestawienie dwóch preparatów użytych w badaniach z randomizacją: tran z badania norweskiego z 2022 roku dostarczał 10 µg witaminy D w 5 ml, natomiast tran z badania z 2003 roku zawierał 117 µg witaminy A i 1 µg witaminy D w każdym mililitrze.

Polskie normy żywienia podają dla witaminy A i witaminy D, czyli dwóch składników tranu podlegających normowaniu:

• witamina A – EAR 630 µg równoważnika retinolu na dobę i RDA 900 µg u mężczyzn, EAR 500 µg i RDA 700 µg u kobiet
• witamina A w ciąży – EAR 530 µg i RDA 770 µg po 19. roku życia, podczas laktacji EAR 900 µg i RDA 1300 µg
• witamina D – AI 15 µg na dobę od 1. roku życia dla wszystkich grup, w tym w ciąży i podczas laktacji, u niemowląt 6–11 miesięcy 10 µg
• górny tolerowany poziom spożycia – 3000 µg równoważnika retinolu i 100 µg witaminy D dla dorosłych, u dzieci odpowiednio od 800 µg i 50 µg
• maksymalna zawartość w suplemencie diety – 800 µg równoważnika retinolu oraz 50 µg (2000 j.m.) witaminy D do 75. roku życia i 100 µg (4000 j.m.) powyżej²⁶

Postacie tranu

Tran jest dostępny jako płyn (klasyczny olej, także w postaci aromatyzowanej), jako emulsja oraz w kapsułkach żelatynowych. Podział ten ma znaczenie praktyczne z dwóch powodów.

Postać emulsji zwiększa wchłanianie kwasów omega-3. W badaniu krzyżowym z randomizacją na 47 zdrowych osobach emulsja tranu dała po dawce jednorazowej pole pod krzywą stężenia sumy DHA i EPA około 1,66 raza wyższe niż ta sama zawartość w postaci nieemulgowanej²⁹. Badanie mierzyło jednak wyłącznie stężenie w osoczu, a nie jakikolwiek punkt końcowy zdrowotny, i było prowadzone przez producenta jednej z porównywanych postaci.

Kapsułki rozwiązują problem smaku i ograniczają kontakt oleju z powietrzem, co ma znaczenie wobec podatności olejów rybich na utlenianie²⁷. Płyn po otwarciu wymaga przechowywania w lodówce i zużycia w terminie podanym przez producenta.

Przy wyborze preparatu sprawdź na etykiecie zawartość witaminy A, a nie tylko kwasów omega-3. Zawartość retinolu w tranie różni się między produktami wielokrotnie, a to ona wyznacza bezpieczną porcję u małego dziecka i u osoby przyjmującej jednocześnie preparat wielowitaminowy. Maksymalna dawka witaminy A w suplemencie diety wynosi w Polsce 800 µg równoważnika retinolu, tyle samo co górny tolerowany poziom spożycia dla dziecka w wieku 1–3 lat²⁶