Zgaga i refluks – rozpoznanie w aptece, leki OTC, objawy alarmowe

Zgaga to uczucie palenia i pieczenia zlokalizowane w nadbrzuszu i za mostkiem, a niekiedy dochodzące aż do gardła. Jest typowym objawem choroby refluksowej przełyku (ang. gastroesophagealrefluxdisease– GERD).

Objawy

Zgaga sama w sobie jest objawem refluksu. Poza tym refluks objawia się też:

• uczuciem palenia w klatce piersiowej lub w gardle po posiłku,
• kwaśnym lub słonym posmakiem w gardle,
• uciskiem za mostkiem,
• trudnościami w przełykaniu,
• potrzebą odbijania,
• mdłościami.

W przypadku refluksupacjent może dodatkowo narzekać na inne objawy, takie jak:

• ból w klatce piersiowej,
• chrypka,
• przewlekłe zapalenie krtani,
• próchnica,
• zapalenie zatok.

Objawy alarmowe

Zaleć wizytę u lekarza, jeśli:

• zgaga dokucza regularnie, kilka razy w tygodniu i nawraca pomimo regularnego stosowania PPI,
• objawy zgagi zaostrzają się bądź pojawiają się nowe dolegliwości (takie jak problemy z przełykaniem, ból brzucha, nudności, spadek apetytu i masy ciała, krew w stolcu).

Przyczyny

Zgaga pojawia się w wyniku stanu zapalnego lub podrażnienia przełyku na skutek cofania się treści pokarmowej z żołądka. Przyczynami zgagi mogą być przepełnienie żołądka lub pospieszne, a tym samym niedokładne przeżucie pokarmu. Zgaga jest typowym objawem choroby refluksowej przełyk,która jest wynikiem niedomagania dolnego zwieracza przełyku, co skutkuje zarzucaniem kwaśnej treści żołądkowej do przełyku.

Kryteria rozpoznania​

Do grupy osób z chorobą refluksową przełyku zalicza się jednak nie tylko tych z objawami zgagi i zmianami endoskopowymi. Połowa osób z patologiczną ekspozycją przełyku na kwaśną treść żołądkową nie ma zmian nadżerkowych (ang. non-erosiverefluxdisease), a niektóre osoby mają objawy refluksu przy normalnej ekspozycji na kwas (nadwrażliwość na refluks, ang. refluxhypersensitivity). Ponadto wielu pacjentów ma zgagę czynnościową (ang. functional heartburn), czyli uczucie palenia za mostkiem, ale bez związku z epizodami refluksu.^[1]

Różnicowanie

Problemy ze zgagą mogą być mylone z objawami niedokrwienia serca, ponieważ zgaga to przede wszystkim uczucie pieczenia za mostkiem. W przeciwieństwie do bólu kardiologicznego zgaga nasila się po posiłku, w pozycji leżącej albo podczas schylania. Natomiast objawy związane z chorobą wieńcową występują po wysiłku lub po wyjściu na zimne powietrze.

Niezwykle ważne jest, by pacjenta z bólem zamostkowym, który dodatkowo ma duszności, tachykardię i poci się, skierować jak najszybciej na SOR lub wezwać karetkę.

Epidemiologia

W Polsce ok. 35% populacji doświadcza objawów refluksu.

Powikłania

Nieleczona prawidłowo choroba refluksowa przełyku może prowadzić do owrzodzenia przełyku i trudności w przyjmowaniu pokarmu. Mogą pojawić się także przewlekła chrypka, trudności z przełykaniem i próchnica, dlatego skieruj takich pacjentów na dalsze badania lekarskie.

Leczenie przyczynowe

Leki OTC

W przyczynowym leczeniu istotną rolę odgrywa profilaktyka.

Leki na receptę

W przyczynowym leczeniu istotną rolę odgrywa profilaktyka.

Leczenie objawowe

Leki OTC

Agencja NICE rekomenduje rozpoczęcie terapii choroby refluksowej przełyku od podawania inhibitorów pompy protonowej^[2], dlatego pacjentowi z refluksem w pierwszej kolejności poleć IPP dostępne bez recepty:

• pantoprazol (ControlocControl, Nolpaza Control, Anesteloc Max),
• omeprazol (Bioprazol BioControl, Helicid Control, Helicid Rapid),
• lanzoprazol (Renazol).

Poinformuj, że są to leki do krótkotrwałego stosowania (do 14 dni) u osób od 12. r.ż. w dawce raz dziennie 0,5–1 godz. przed pierwszym posiłkiem. Zwróć pacjentowi uwagę, że okazjonalne stosowanie IPP nie zaburza wchłaniania żelaza, wapnia, magnezu i witaminy B₁₂ oraz nie przyczynia się do rozwoju osteoporozy.^[3]Jedną z przyczyn nieskuteczności leków z grupy IPP może być występowanie zgagi czynnościowej.

Jako alternatywędla IPP możesz polecić takżeantagonisty receptora H₂, przy czym w Polsce dostępna jest wyłącznie:

• famotydyna (Famotydyna Ranigast), która poprzezblokowanie receptorów dla histaminy w komórkach okładzinowych żołądka zmniejsza wydzielanie soku żołądkowego, jednak działanie to jest słabsze niż inhibicja wywierana przez IPP.^[2]

Leki na receptę

Na objawy choroby refluksowej przełyku pacjent może stosować także IPP dostępne wyłączniena receptę, takie jak:

• esomeprazol (Helides, Emanera, Stomezul, Mesopral),
• rabeprazol (Zulbex),
• dekslanzoprazol (Dexilant).

Jako alternatywędla IPP możesz polecić antagonistę receptora H₂, przy czym w Polsce dostępna jest wyłącznie:

• famotydyna (Famogast)

Czynniki ryzyka

Ryzyko wystąpienia refluksu zwiększa:

• otyłość,
• palenie tytoniu,
• picie alkoholu, kawy i napojów z kofeiną,
• tłuste jedzenie (dotyczy osób na standardowej diecie mieszanej),
• stosowanie leków rozluźniających dolny zwieracz przełyku (np. leków antycholinergicznych, przeciwhistaminowych, trójcyklicznych leków przeciwdepresyjnych, blokerów kanałów wapniowych, nitratów).

U pacjentów na diecie niskowęglowodanowej (LC, low-carbohydrate diet) zwiększone spożycie tłuszczów może łagodzić objawy refluksu.^[4]

Preparaty wspomagające

W terapii zgagi zaleć pacjentowi doraźne stosowanie leków zobojętniających kwas solny (sole glinu, magnezu, wapnia i sodu) wyłącznie w przypadku wystąpienia objawów refluksu oraz stopniowe odstawianie IPP wraz z ustępowaniem dolegliwości.^[2]

Poleć pacjentowi zastosowanie tych preparatów:

• mleczka, np. Maalox, Alugastrin, Gelatum Aluminii Phosphorici,
• syrop Gastrotuss,
• tabletki do ssania/żucia, np. Manti, Rennie Antacidum, Gaviscon.

Preparaty związków glinu mogą powodować zaparcia, dlatego nie są zalecane u pacjentów z taką skłonnością. Związki magnezu działają przeczyszczająco i są w tej grupie korzystniejsze. Większość antacida łączy oba składniki w celu zrównoważenia działań niepożądanych.

Doraźnie możesz także polecić preparaty z alginianami (np. Manti Complex, Manti Complex Żel), które tworzą ochronną „tratwę” na powierzchni treści żołądkowej i ograniczają cofanie się kwasu do przełyku.

Leki w ciąży

• zawiesina doustna z solami sodu i wapnia^[5]
• tabletki z solami magnezu i wapnia^{[6] [7]}

Leki w czasie karmienia piersią

• zawiesina doustna z solami soduiwapnia^[8]
• tabletki z solami magnezu iwapnia^{[6] [7]}

Preparaty dla dzieci

• od 0. rż. – mleko modyfikowane AR (Bebilon AR, NAN Expertpro AR)^{[9] [10]}, syrop z solami magnezu (Gastrotuss Baby, Dicogel Gastro) ^[11][12]
• od 3. rż.–tabletki z ranitydyną^[13]
• od 12 rż. – tabletki do żuciaz solami magnezu (Gastrotuss)^[14]

Wskazówki praktyczne

Zadaj pacjentowi następujące pytania:

• Czy u pacjenta rozpoznano chorobę refluksową przełyku?
• Czy występuje uczucie palenia/pieczenia w klatce piersiowej lub gardle?
• Czy pacjent nadużywa alkoholu/papierosów/kawy?
• Jakie czynniki nasilają objawy (pozycja pochylona, posiłek)?
• Jak często pacjent odczuwa dolegliwości?

Profilaktyka i postępowanie niefarmokologiczne

Zgodnie z wytycznymiŚwiatowej Organizacji Gastroenterologicznej (WGO) z 2017 roku istniejąpotwierdzone strategie,związane ze stylem życia, obniżające ryzyko choroby refluksowej przełyku.^[15] W związku z tym, by obniżyć ryzyko refluksu lub zmniejszyć jego objawy, zaleć pacjentowi:

• kontrolowanie BMI (wskaźnika masy ciała) i dbanie o prawidłową masę ciała – wysokie BMI wiąże się ze zwiększonym ryzykiem choroby refluksowej przełyku,
• zmniejszenie spożycia tłustych posiłków – wysokie spożycie tłuszczu w diecie jest związane z wyższym ryzykiem choroby refluksowej przełyku,
• ograniczenie spożycia napojów gazowanych – napoje gazowane są czynnikiem ryzyka zgagi podczas snu u pacjentów z chorobą refluksową przełyku. 

Wytyczne leczenia

• Katz, P. O., Dunbar, K. B., Schnoll-Sussman, F. H., Greer, K. B., Yadlapati, R., &Spechler, S. J. (2022). ACG ClinicalGuideline for the Diagnosis and Management of Gastroesophageal Reflux Disease. The American journal of gastroenterology, 117(1), 27–56.
• Savarino, V., Marabotto, E., Zentilin, P., Demarzo, M. G., de Bortoli, N., &Savarino, E. (2021). Pharmacological Management of Gastro-Esophageal Reflux Disease: An Update of the State-of-the-Art. Drug design, development and therapy, 15, 1609–1621.
• Randel A. (2014). AAP releasesguideline for the management of gastroesophagealreflux in children. American family physician, 89(5), 395–397

Wideo

Polecana literatura

Zeszyty Apteczne. Zgaga i refluks – Wydawnictwo Farmaceutyczne

Schorzenia układu pokarmowego w praktyce aptecznej – Wydawnictwo Farmaceutyczne

Dietetyka i dietoterapia w praktyce aptecznej. Praktyczne kompendium wiedzy o żywności, zasadach żywienia i dietach – Wydawnictwo Farmaceutyczne

Piśmiennictwo

1. Sweis, R., Fox, M. (2020). The global burden of gastro-oesophageal reflux disease: more than just heartburn and regurgitation. The lancet. Gastroenterology & hepatology, 5(6), 519–521. https://doi.org/10.1016/S2468-1253(20)30002-9 ⬏
2. NICE. (2019). Gastro-oesophageal reflux disease and dyspepsia in adults: investigation and management.Pobrane z: www.nice.org.uk. ⬏⬏⬏
3. Johnson, D. A., Katz, P. O., Armstrong, D., Cohen, H., Delaney, B. C., Howden, C. W., Katelaris, P., Tutuian, R. I., Castell, D. O. (2017). The Safety of Appropriate Use of Over-the-Counter Proton Pump Inhibitors: An Evidence-Based Review and Delphi Consensus. Drugs, 77(5), 547–561. https://doi.org/10.1007/s40265-017-0712-6⬏
4. Pointer, S. D., Rickstrew, J., Slaughter, J. C., Vaezi, M. F., Silver, H. J. (2016). Dietary carbohydrateintake, insulin resistance and gastro-oesophagealrefluxdisease: a pilot study in European- and African-American obesewomen. Alimentarypharmacology&therapeutics, 44(9), 976–988. https://doi.org/10.1111/apt.13784 ⬏
5. Reckitt Benckiser (Poland) S.A. (2025). ChPL Gaviscon o smaku mięty⬏
6. Bayer Sp. z o.o. (2024). ChPL Rennie Antacidum)
7. kapsułki dojelitowe z omeprazolem{{Biofarm Sp. z o.o. (2020). ChPL Bioprazol Bio Max⬏⬏
8. Sandoz GmbH. (2024). ChPL Ortanol MAX⬏⬏
9. Reckitt Benckiser (Poland) S.A. (2025). ChPLGaviscon o smaku mięty⬏
10. Strona producenta NAN® EXPERTpro AR żywność medyczna | Nestlé FamilyNes⬏
11. Strona producenta https://www.bebiprogram.pl/produkty/na-specjalne-potrzeby-zywieniowe/bebilon-ar ⬏
12. Gastrotuss BabyStrona producenta: Vitamed⬏
13. Dicogel Gastro Strona producenta: Dicogel gastro – Dicofarm Polska⬏
14. GlaxoSmithKline (Ireland) Limited. (2009). ChPL Zantac⬏
15. Strona producenta: https://vitamed.pl/laryngologia/gastrotuss-tabletki-do-zucia/ ⬏
16. World Gastroenterology Organization. (2017). PracticeGuideline – Gastroesophageal Reflux Disease (GERD). Pobrano z: www.worldgastroenterology.org ⬏