Zaburzenia erekcji – rozpoznanie w aptece, leki OTC, objawy alarmowe

Zaburzenia erekcji (ang. erectile dysfunction, ED) polegają na stałej trudności w uzyskaniu lub utrzymaniu erekcji wystarczającej do odbycia zadowalającego stosunku płciowego.

Zaburzenia erekcji same w sobie nie są chorobą, lecz objawem. Trudności w uzyskaniu lub utrzymaniu erekcji mają szerokie spektrum. Pacjent będzie więc skarżył się na całkowity brak erekcji, erekcję niepełną bez możliwości penetracji, erekcję niepełną z możliwością penetracji albo erekcję pełną, zanikającą w trakcie stosunku seksualnego.

Objawy mogą się nasilać w czasie lub pojawiać się nagle, np. w określonych sytuacjach lub po przyjęciu pewnych leków. W zależności od przyczyny pacjent może dodatkowo skarżyć się na objawy emocjonalne (np. obniżony nastrój, spadek energii czy brak odczuwania przyjemności). ^[1]

Objawy alarmowe

W przypadku wystąpienia tzw. priapizmu, czyli wzwodu utrzymującego się przez co najmniej 4 godz. i niespowodowanego podnieceniem seksualnym, natychmiast skieruj pacjenta na SOR. Nieleczony priapizm może prowadzić do trwałego uszkodzenia tkanek penisa w wyniku ich niedotlenienia.

Skieruj do lekarza również:

• młodych mężczyzn, którzy od zawsze mieli problem z erekcją
• pacjentów z hipogonadyzmem
• mężczyzn z historią urazu w okolicach genitaliów, miednicy, kręgosłupa lub deformacją penisa
• mężczyzn z przeciwwskazaniami do stosowania sildenafilu lub tadalafilu

Przyczyny

Przyczyny zaburzeń erekcji klasyfikuje się w następujący sposób:

• naczyniowe (najczęstsza przyczyna)
• organiczne
• neurogenne
• anatomiczne
• hormonalne
• psychogenne
• jatrogenne

Warto zauważyć, że w wielu przypadkach przyczyny wzajemnie się przenikają i mogą mieć charakter mieszany.^[1]

Kryteria rozpoznania​

Kryteria rozpoznania zaburzeń erekcji opierają się przede wszystkim na dokładnym wywiadzie. Aby zebrać rzetelne informacje, warto posłużyć się walidowanymi skalami i kwestionariuszami, takimi jak Międzynarodowy Wskaźnik Funkcji Erekcyjnej (IIEF). Jest to narzędzie przeznaczone dla mężczyzn, pozwalające na samoocenę funkcjonowania seksualnego w ciągu ostatnich czterech tygodni. Kwestionariusz IIEF składa się z 15 pytań i umożliwia ocenę erekcji, osiągania orgazmu, pożądania seksualnego oraz satysfakcji seksualnej i ogólnej satysfakcji z życia seksualnego.

W praktyce, zwłaszcza w warunkach aptecznych, stosuje się skrótową wersję IIEF-5, ograniczoną do oceny zaburzeń erekcji. Kwestionariusz ten można wypełnić w gabinecie opieki farmaceutycznej, co zapewnia pacjentowi intymność i komfort, a następnie omówić wyniki w oparciu o skalę. IIEF-5 jest zalecany do diagnostyki klinicznej zaburzeń erekcji i stanowi wiarygodne narzędzie wspierające rozpoznanie.^[2]

Różnicowanie

Ustalenie bezpośredniej przyczyny zaburzenia erekcji w warunkach apteki ogólnodostępnej nie jest możliwe. Pełne rozpoznanie wymaga uwzględnienia wielu czynników, łącznie z badaniem fizykalnym. W przypadku gdy skierowanie pacjenta do lekarza nie jest konieczne, ale występują choroby współistniejące wymagające dodatkowej terapii, warto to wyraźnie podkreślić.

Epidemiologia

Chociaż częstość występowania zaburzeń erekcji wzrasta wraz z wiekiem, to nie dotyczą one tylko wieku podeszłego. 1 na 4 mężczyzn z nowo rozpoznanym zaburzeniem erekcji ma poniżej 40. rż.^[3] Powikłania

Zaburzenia erekcji można traktować jako jedno z powikłań lub objawów przewlekłych chorób, takich jak: depresja, cukrzyca, zespół metaboliczny, nadciśnienie tętnicze czy choroby stercza. Zaburzenia erekcji mogą prowadzić do powikłań psychicznych, takich jak spadek poczucia własnej wartości, lęk czy depresja, oraz do problemów w relacjach seksualnych i obniżenia jakości życia

Leczenie przyczynowe

Leki OTC i na receptę

Zaburzenia erekcji mogą mieć wiele przyczyn, w tym np. choroby naczyniowe (miażdżyca, nadciśnienie), hormonalne (niedobór testosteronu), neurologiczne (urazy nerwów) oraz psychogenne (stres, depresja). Leczenie przyczynowe polega na leczeniu tych chorób podstawowych, wyrównywaniu niedoborów hormonalnych, rehabilitacji neurologicznej, psychoterapii lub zmianie leków wywołujących zaburzenia erekcji

Leczenie objawowe

Leki OTC

Większość przypadków zaburzeń erekcji może być skutecznie leczona. Zgodnie z wytycznymi NICE inhibitory fosfodiesterazy typu 5 (PDE-5) są lekami z wyboru, bez względu na przyczynę, np. choroby metaboliczne, czynniki psychogenne czy działanie niepożądane leków.^[4] Zwiększają one napływ krwi do ciał jamistych penisa, ale nie inicjują erekcji i niezbędna jest stymulacja seksualna. Wśród inhibitorów PDE-5 dostępnych bez recepty, które możesz polecić są:

• sildenafil – w dawce 25 mg (Maxigra Go, Inventum, Maxon Active) lub 50 mg (Maxon Forte, Doppelsil Max), który należy stosować maksymalnie raz dziennie, ok. 1 godz. przed stosunkiem. Początek działania występuje już po 30 min i utrzymuje się do 3–5 godz.
• tadalafil – w dawce 10 mg (Tadalafil Maxon, Tadalafil Maxigra),który należy przyjmować co najmniej 30 min przed stosunkiem, a początek działania występuje już po 20 min i utrzymuje się nawet do 36 godz.

Sildenafil i tadalafil nie powinny być stosowane w celu „poprawienia sprawności seksualnej”, bez zaburzeń erekcji – lek nie ma takiego wskazania. Rekreacyjne zażywanie tych leków może doprowadzić do zaburzeń erekcji.

Do najczęstszych działań niepożądanych leków z grupy inhibitorów PDE-5 należą: ból głowy, nagłe zaczerwienienie twarzy, uderzenia gorąca, nudności, dyspepsja, zaburzenia widzenia oraz uczucie zatkanego nosa.

U wielu mężczyzn dawka 25 mg sildenafilu będzie równie skuteczna co 50 mg lub 100 mg.

Przeciwwskazania do stosowania sildenafilu i tadalafilu obejmują:

• stosowanie nitratów – nitrogliceryny, monoazotanu izosorbidu, pentaerytrytolu (z uwagi na ryzyko zagrażającej życiu hipotensji),
• zaawansowane choroby sercowo-naczyniowe – arytmia serca, niestabilna dławica piersiowa, ciężka niewydolność serca, niekontrolowane nadciśnienie tętnicze, niedawno przebyty zawał serca lub udar mózgu (z uwagi na to, że aktywność seksualna zwiększa ryzyko zaburzeń czynności układu krążenia).

Tadalafil ma szybszy początek oraz dłuższy czas działania w porównaniu do sildenafilu.

Szczególną ostrożność należy zachować, jeśli pacjent stosuje alfa-blokery (np. doksazosynę, alfuzosynę, terazosynę, tamsulozynę) z powodu ryzyka niedociśnienia tętniczego. Ma to znaczenie przede wszystkim na początku terapii alfa-blokerem i zalecane jest jej ustabilizowanie przed włączeniem leku z grupy inhibitorów PDE-5.^[5]

Leki na receptę

W zaburzeniach erekcji na receptę dostępne są takie leki jak:

• sildenafil (Falsigra) 100 mg, (Viagra) 25 mg, 50 mg i 100 mg,
• tadalafil (Cialis, Tadalafil Medana): 5 mg, 10 mg i 20 mg,
• wardenafil (Levitra, Viavardis): 10 mg i 20 mg,
• awanafil (Spedra): 50 mg, 100 mg i 200 mg.

Wybór konkretnego leku zależy m.in. od częstości odbywania stosunków, skuteczności leku i preferencji pacjenta. Sildenafil, wardenafil i awanafil są związkami krótko działającymi i są zalecane do stosowania w razie potrzeby (maksymalnie raz na dobę). Z kolei tadalafil jest związkiem długo działającym i u osób odbywających co najmniej 2 stosunki płciowe w tygodniu może być stosowany codziennie w niższych dawkach (2,5 mg lub 5 mg). Jak wykazały badania, różnica w efekcie działania sildenafilu w dawkach 20 mg, 50 mg i 100 mg była nieznaczna.^[6]

Czynniki ryzyka

Wśród czynników ryzyka zaburzeń erekcji należy wymienić takie schorzenia jak: otyłość, cukrzyca, dyslipidemie, syndrom metaboliczny, nadciśnienie, brak aktywności fizycznej i palenie tytoniu. Zaburzenie erekcji jest również niezależnym czynnikiem ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.

Preparaty wspomagające

Z opublikowanego w 2018 roku przeglądu systematycznego wynika, że preparaty zawierające wyciąg z żeń-szenia (Panax ginseng) mogą okazać się pomocne w terapii zaburzeń erekcji. W przypadku korzenia maca i sosny nadmorskiej na chwilę obecną dowody są niewystarczające, żeby móc wnioskować o ich skuteczności, a buzdyganek naziemny (Tribulus terrestris) prawdopodobnie nie zmniejsza objawów ED.^[7]

Leki w ciąży

Zaburzenia erekcji dotyczą mężczyzn.

Leki w czasie karmienia piersią

Zaburzenia erekcji dotyczą mężczyzn.

Preparaty dla dzieci

Zaburzenia erekcji dotyczą mężczyzn dojrzałych płciowo.

Wskazówki praktyczne

Zadaj pacjentowi następujące pytania:

• Czy pacjent choruje przewlekle?
• Czy rozpoznano u pacjenta choroby sercowo-naczyniowe?
• Czy pacjent stosuje nitraty bądź leki na nadciśnienie?

Postępowanie niefarmakologiczne

Zaleć pacjentowi zmiany w następujących obszarach:

• palenie tytoniu – wykazano zależność dawka–odpowiedź, dlatego największe korzyści z zerwania z nałogiem odniosą osoby palące powyżej 20 papierosów dziennie,
• dieta – na chwilę obecną wyniki badań dotyczących wpływu diety na zaburzenia erekcji są niejednoznaczne, ale u pacjentów z nadwagą lub otyłością należy zalecić zmniejszenie masy ciała,
• alkohol – ograniczenie spożycia alkoholu może działać korzystnie, ale prawdopodobnie tylko u osób spożywających duże ilości, tj. powyżej 3 jednostek dziennie (1 jednostka = 10 g (lub 12,5 ml) czystego etanolu),
• aktywność fizyczna – wysoka aktywność fizyczna, tj. 30 min o umiarkowanej lub wysokiej intensywności, 5 razy w tygodniu, zmniejsza ryzyko ED.

Wytyczne leczenia

Salonia, A., Capogrosso, P., Boeri, L., Cocci, A., Corona, G., Dinkelman-Smit, M., Falcone, M., Jensen, C. F., Gül, M., Kalkanli, A., Kadioğlu, A., Martinez-Salamanca, J. I., Afonso Morgado, L., Russo, G. I., Serefoğlu, E. C., Verze, P., & Minhas, S. (2025). European Association of Urology Guidelines on Male Sexual and Reproductive Health: 2025 Update on Male Hypogonadism, Erectile Dysfunction, Premature Ejaculation, and Peyronie’s Disease. European urology, 88(1), 76–102. https://doi.org/10.1016/j.eururo.2025.04.010

Burnett, A. L., Nehra, A., Breau, R. H., Culkin, D. J., Faraday, M. M., Hakim, L. S., Heidelbaugh, J., Khera, M., McVary, K. T., Miner, M. M., Nelson, C. J., Sadeghi-Nejad, H., Seftel, A. D., & Shindel, A. W. (2018). Erectile Dysfunction: AUA Guideline. The Journal of urology, 200(3), 633–641. https://doi.org/10.1016/j.juro.2018.05.004

Wideo

Tadalafil – Pogadanki farmaceutyczne – Portal opieka.farm

Żeń-szeń właściwy – Pogadanki Farmaceutyczne – Portal opieka.farm

Polecana literatura

Temat szerzej omówiono w następujących pozycjach literaturowych:

• Zeszyty Apteczne. Zaburzenia erekcji – Wydawnictwo Farmaceutyczne
• Leki pierwszego wyboru WYDANIE IV – Wydawnictwo Farmaceutyczne
• 150+ leków OTC, które musi znać farmaceuta – Wydawnictwo Farmaceutyczne

Piśmiennictwo

1. Lew-Starowicz, Z. (2005). Diagnostyka różnicowa zaburzeń erekcji. Erectice dysfunction — differential diagnosis. Seksuologia Polska, 3, 2, 60–63. Dostęp: https://journals.viamedica.pl/sexual_and_mental_health/article/view/33626/24669⬏⬏
2. Janus, M., Szulc, A. (2015). Seksuologiczne narzędzia diagnostyczne w Polsce i na świecie. Seksuologia Polska, 13, 1, 31–35⬏
3. Sochaj, M. (2019a). CZYNNIKI RYZYKA ZABURZEŃ EREKCJI [JD]. Postępy Andrologii Online, 6(1), 40–50. https://doi.org/10.26404/PAO_2353-8791.2019.03⬏
4. National Institutee for Health and Care Excellence. (2020). NICE Clinical Knowledge Summary: Erectile dysfunction. Pobrane z: www.nice.org.uk. (Dostęp: 05.03.2022).⬏
5. Sochaj, M. (2019). REKOMENDACJE DOTYCZĄCE POSTĘPOWANIA W ZABURZENIACH SEKSUALNYCH U MĘŻCZYZN [JD]. Postępy Andrologii Online, 6(2), 43–82. https://doi.org/10.26404/PAO_2353-8791.2019.07⬏
6. Fink, H. A., Mac Donald, R., Rutks, I. R., Nelson, D. B., & Wilt, T. J. (2002). Sildenafil for male erectile dysfunction: a systematic review and meta-analysis. Archives of internal medicine, 162(12), 1349–1360. https://doi.org/10.1001/archinte.162.12.1349⬏
7. Borrelli, F., Colalto, C., Delfino, D. V., Iriti, M., Izzo, A. A. (2018). Herbal Dietary Supplements for Erectile Dysfunction: A Systematic Review and Meta-Analysis. Drugs, 78(6), 643–673. https://doi.org/10.1007/s40265-018-0897-3.⬏