Przeziębienie — rozpoznanie w aptece, leki OTC, objawy alarmowe

Przeziębienie (ang. common cold) a właściwie choroba przeziębieniowa, to zespół objawów klinicznych związanych z zapaleniem błony śluzowej nosa, gardła i zatok przynosowych o ostrym przebiegu.

Przeziębienie jest chorobą samoograniczającą się i zwykle trwa do 10 dni (Ryc. 1), dlatego też postępowanie skierowane jest raczej na złagodzenie objawów niż na leczenie zakażenia.

Objawy

Objawy przeziębienia pojawiają się w ciągu 1-3 dni od momentu zakażenia. Początkowo narastają, a największe nasilenie dolegliwości następuje zwykle po upływie 2-3 dni. Przeziębienie jest chorobą o ostrym przebiegu, ponieważ objawy zwykle ustępują samoistnie w czasie od 7 do 10 dni. U części pacjentów kaszel może jednak utrzymywać się nawet przez 2-3 tygodnie.

Objawy towarzyszące przeziębieniu to:

• początkowo wyciek z nosa, następnie uczucie zatkania i upośledzenie drożności nosa,
• kichanie,
• obecność gęstej, zielonkawej wydzieliny (może być nawet ropna, co nie świadczy od razu o zakażeniu bakteryjnym),
• ból gardła,
• kaszel,
• niska gorączka,
• ból głowy i mięśni.^[1]

Objawy alarmowe

Jeśli przebieg choroby lub nasilenie objawów sugerują, że pacjent może cierpieć z powodu innego schorzenia niż przeziębienie, wymagana jest konsultacja lekarska. Pacjenci, którzy zawsze wymagają konsultacji lekarskiej, to małe dzieci, osoby starsze i kobiety w ciąży, których objawy wskazują na grypę.

Do kluczowych objawów alarmowych zaliczamy:^[2]

• silny ból ucha, zwłaszcza jednostronny
• silny ból gardła bez innych objawów przeziębienia
• brak poprawy lub nasilenie objawów po 7-10 dniach
• objawy, które ustępują, ale szybko się nasilają
• gorączkę oporną na leki
• częste wymioty lub biegunkę
• brak możliwości jedzenia i (lub) picia przez 24 godziny lub dłużej
• problemy z oddychaniem, świszczący oddech lub nasilający się, nieustępujący kaszel

Czytaj też:

• Czy nieobniżanie gorączki może być zagrożeniem dla zdrowia lub życia? – Wyjaśniamy! 

Przyczyny

Przeziębienie rozwija się w wyniku infekcji wirusowej. Może być wywołane przez ponad 200 typów wirusów, w tym:^[3]

• rinowirusy – są odpowiedzialne za 30-50% przypadków choroby przeziębieniowej, opisano ponad 100 serotypów tego rodzaju wirusów,
• koronawirusy – odpowiadają za 10–15% przypadków przeziębienia,
• wirus grypy – części przypadków grypy nie da się klinicznie odróżnić od przeziębienia i jest to 5-15% przeziębień,
• inne wirusy (adenowirusy, wirusy Coxsackie, wirusy paragrypy, parwowirusy, RSV i enterowirusy, metapneumowirusy, bokawirusy).

Do zakażenia dochodzi przede wszystkim drogą kropelkową, rzadziej po bezpośrednim kontakcie z wydzieliną lub na drodze pokarmowej. Wirusy mogą zostać „przekazane” w wyniku uścisku dłoni, ale też po kontakcie z powierzchnią, na której znajdują się wydzieliny chorego.

Wirusy wywołujące przeziębienie pozostające na powierzchni skóry mogą zachowywać zdolność do wywoływania infekcji przez około 2 godziny. Istotnym czynnikiem ograniczającym ryzyko zachorowania jest częste mycie rąk we właściwy sposób.

Kryteria rozpoznania​

Różnicowanie

Przeziębienie może być mylone z kilkoma jednostkami chorobowymi, takimi jak:

• alergiczny nieżyt nosa – czynnikami odróżniającymi te dwie jednostki chorobowe są: świąd nosa, często także spojówek oraz ich zaczerwienienie^[4]
• zapalenie gardła – czynnikami odróżniającymi mogą być następujące objawy: silny ból gardła i ból podczas przełykania, wysięk na migdałkach, gorączka > 38°C oraz powiększenie węzłów chłonnych^[5]
• ostre zapalenie oskrzeli – czynnikiem odróżniającym może być intensywny kaszel, który w niektórych przypadkach może prowadzić do wymiotów, początkowo jest suchy, następnie przechodzi w kaszel mokry. Dodatkowo w badaniu osłuchowym słychać świsty i furczenie.^[6]

Epidemiologia

Częstość przeziębienia różni się w zależności od sezonu i jest zmienna osobniczo. Szacuje się, że w krajach rozwiniętych 20% wizyt u lekarza jest spowodowanych przeziębieniem.

Dorośli chorują na przeziębienie średnio 2-4 razy w roku, u osób w podeszłym wieku choroba jest rzadsza (średnio 0,5-1 epizod przeziębienia w roku). U dzieci przeziębienie występuje nawet 6-8 razy w roku.

Prawdopodobnie nieco częściej chorują dorośli mający częsty kontakt z dziećmi. Z wiekiem układ immunologiczny uczy się radzić sobie z coraz większą liczbą wirusów powodujących przeziębienie, dlatego u osób w podeszłym wieku choroba występuje najrzadziej.

Powikłania

Powikłania zakażenia wirusami układu oddechowego mogą obejmować:^[7]

• łagodne do umiarkowanych:
  • zakażenia ucha środkowego
  • zakażenia zatok
• potencjalnie ciężkie:
  • ataki astmy
  • zapalenie oskrzelików
  • zapalenie oskrzeli
  • zapalenie płuc
  • pogorszenie przewlekłych schorzeń np. przewlekłej obturacyjnej choroby płuc, niewydolności serca.

Niektóre choroby układu oddechowego, takie jak COVID-19, grypa i RSV, mogą mieć poważne konsekwencje. Mogą one obejmować hospitalizację lub zgon, szczególnie w grupach zwiększonego ryzyka ciężkiego przebiegu choroby. Dotyczy to niemowląt, osób starszych lub osób z chorobami współistniejącymi lub osłabionym układem odpornościowym.

Leczenie przyczynowe

Leki OTC

Leczenie przeziębienia polega głównie na leczeniu objawowym.

Leki na receptę

Ze względu na objawowe leczenie przeziębienia nie ma leków na receptę, które przyniosłyby dodatkowe korzyści ponad to, co dadzą leki bez recepty.

Leczenie objawowe

Leki OTC

Pacjentowi skarżącemu się na objawy przeziębienia zaleć preparaty, które w swoim składzie zawierają:

• składnik przeciwbólowy – którym jest
  • paracetamol, w postaci tabletek (APAP, Paracetamol Biofarm, Paracetamol Aurovitas) i tabletek musujących (Efferalgan)
  • ibuprofen, w postaci tabletek (Ibuprom, Nurofen) i kapsułek miękkich (Ibum, Nurofen Express Forte, Ibum Express Forte)
  • kwas acetylosalicylowy, w postaci tabletek (Aspirin, Polopiryna S ), tabletek musujących (Alka-Prim, Alka-Seltzer, Aspirin Musująca) i granulatu doustnego (Aspirin Effect)
  • metamizol sodowy, w postaci tabletek (Pyralgina, Pixalzina) i granulatu do sporządzania roztworu (Pyralgina Ból i Gorączka)
• antyhistaminik – najczęściej są nim feniramina lub chlorfeniramina, redukujące objawy kataru i kichania. Należy jednak pamiętać o ich działaniu nasennym i sedatywnym. Uprzedź też pacjenta, że preparaty zawierające te składniki mogą zmniejszać koncentrację i upośledzać zdolność do prowadzenia pojazdów. Zastosowanie ich na wieczór może jednak ułatwić zasypianie. Nie zaleca się stosowania ich w przypadku zalegającej wydzieliny w zatokach, ponieważ mogą powodować jej zagęszczenie. Zgodnie z przeglądem Cochrane z 2015 roku zastosowanie antyhistaminików zmniejszyło objawy przeziębienia u 45% badanych w porównaniu z grupą otrzymująca placebo. Efekt ten pojawił się w 2. i 3. dniu leczenia, w kolejnych dniach terapii nie stwierdzono różnic między grupą przyjmującą antyhistaminiki a grupą przyjmującą placebo^[8]
• sympatykomimetyk – do sympatykomimetyków występujących w preparatach złożonych na przeziębienie zaliczają się fenylefryna oraz pseudoefedryna, które obkurczają naczynia krwionośne, zmniejszając dzięki temu obrzęk błony śluzowej nosa. Doustne stosowanie pseudoefedryny może podnieść ciśnienie tętnicze krwi, nie znaczy to jednak, że preparaty z pseudoefedryną są przeciwwskazane u osób z nadciśnieniem, należy ich unikać tylko u pacjentów, którzy mają problem z kontrolowaniem ciśnienia tętniczego krwi i tych z ciężkim nadciśnieniem
• witamina C – w przeglądzie systematycznym Cochrane z 2013 roku przeanalizowano wyniki badań klinicznych, w których pacjentom podawano kwas askorbinowy w dawce ≥ 200 mg na dobę. Badanie wykazało, że regularne przyjmowanie witaminy C nie miało wpływu na częstość występowania przeziębienia w zwykłej populacji. Natomiast w przypadku sportowców (maratończyków i narciarzy) regularna suplementacja witaminy C w dawkach ≥ 200 mg na dobę prawie o połowę zmniejszyła ryzyko wystąpienia przeziębienia u dorosłych o około 8%, a u dzieci o około 14%^[9]
• gwajafenezyna – klasyfikowana jako lek o działaniu wykrztuśnym i sekretolitycznym. Jednak, jak wykazano w badaniu klinicznym z randomizacją, w dawce 400 mg na dobę ma działanie hamujące kaszel.^[10]

Leki „na przeziębienie” w formie saszetek, tabletek do rozpuszczania w wodzie oraz tabletek „do połykania” to preparaty złożone. Oprócz substancji działających przeciwbólowo i przeciwgorączkowo, w ich skład wchodzą składniki, takie jak antyhistaminiki lub sympatykomimetyki, które mają łagodzić objawy przeziębienia.

Leki złożone dedykowane pacjentom skarżącym się na objawy przeziębienia lub grypy działają objawowo. Generalnie w skład takich leków wchodzą, w różnych kombinacjach, następujące komponenty:

• składnik przeciwbólowy i przeciwgorączkowy,
• składnik o działaniu antyhistaminowym,
• składnik o działaniu sympatykomimetycznym,
• składnik o działaniu przeciwkaszlowym,
• ewentualne dodatkowe składniki takie jak witamina C, rutozyd i kofeina.

W obrocie aptecznym dostępne są preparaty złożone zawierające:

• paracetamol, fenylefrynę i witaminę C (APAP przeziębienie junior, Coldrex MaxGrip, Coldrex Junior C, Gripex Hot Max, Gripex Hot, Theraflu Max Grip, Febrisan)
• paracetamol, witaminę C i chlorfeniraminę (AntyGrypin Complex, AntyGrypin noc )
• paracetamol, feniraminę i witaminę C (Fervex, Fervex D, Fervex junior)
• paracetamol, fenylefrynę i feniraminę (Theraflu ExtraGRIP)
• paracetamol, fenylefrynę i kofeinę (Gripex Hot Intense, Apap Przeziębienie Max)
• paracetamol, fenylefrynę i chlorfenaminę (Vicks AntiGrip Max, Vicks AntiGrip Zatoki i Katar, FluControl Hot, FluControl MAX )
• paracetamol, kodeinę i kofeinę (Solpadeine)
• paracetamol i kofeinę (Gripex Control, Theraflu Complete)
• paracetamol i fenylefrynę (Gripex Duo)
• paracetamol, gwajafenezynę i fenylefrynę (Vicks AntiGrip Complex, Coldrex Complex Grip, Theraflu Total Grip)
• paracetamol, pseudoefedrynę i dekstrometorfan (Gripex, Gripex Max, Gripex Hot Zatoki, Grypostop)
• paracetamol, pseudoefedrynę, dekstrometorfan i chlorfeniraminę (Gripex Noc)
• ASA i witaminę C (Aspirin C, Aspirin C Forte, Polopiryna C, Upsarin C,  Ultrapiryna Fast)
• ASA, fenylefrynę i chlorfenaminę (Polopiryna Complex)
• ASA i pseudoefedrynę (Aspirin Complex Hot)
• ASA, witaminę C i kofeinę (AntyGrypin dzień)
• salicylamid, witaminę C i rutozyd (Scorbolamid, Scorbolamid EXTRA, Scorbolamid  EXTRA Hot)
• ibuprofen i pseudoefedrynę (Modafen Extra Grip).

Leki na receptę

Ze względu na objawowe leczenie przeziębienia nie ma leków na receptę, które przyniosłyby dodatkowe korzyści ponad to, co dadzą leki bez recepty.

Czynniki ryzyka

Do czynników zwiększających ryzyko wystąpienia przeziębienia należą stres emocjonalny,^[11]niedobór snu i istniejące wcześniej zaburzenia snu,^[12] z kolei umiarkowany wysiłek fizyczny ryzyko to zmniejsza.[^[13] Nie ma dowodów na to, aby zimny klimat zwiększał podatność na choroby układu oddechowego. W przypadku dzieci znaczenie ma też korzystanie z placówek dziennej opieki (przedszkola, żłobki, świetlice), które prowadzi do częstszych infekcji.

Czynnikami ryzyka zwiększonego nasilenia infekcji górnych dróg oddechowych są:

• choroby przewlekłe
• wrodzone niedobory odporności
• niedożywienie
• palenie papierosów.

Preparaty wspomagające

W leczeniu przeziębienia istotne jest nie tylko zwalczanie objawów, ale także wsparcie naturalnych mechanizmów obronnych organizmu.

Zaleć pacjentowi stosownie takich preparatów jak:

• preparaty z jeżówką, które skracają czas utrzymywania się objawów średnio o 1,5 dnia^[14]
• tabletki do ssania z cynkiem (> 75 mg/dobę) zastosowane w ciągu 24 godzin od wystąpienia objawów skracają czas utrzymywania się objawów o średnio 1 dzień^[15]
• preparaty z wyciągiem z pelargonii afrykańskiej, zażywane 3 razy dziennie przez około 10 dni powodują zmniejszenie nasilenia objawów, a także skracają ich czas trwania o około 1 dzień^[16]
• tran, który zawiera w składzie witaminy A i D oraz kwasy omega-3 (EPA i DHA), którym przypisuje się działanie przeciwzapalne i immunomodulujące.

Leki w ciąży

W ciąży na gorączkę możesz polecić:

• paracetamol^[17]
• ibuprofen – ale tylko w I i II trymestrze.^[18]

Czytaj też:

• Jakie leki bez recepty podczas ciąży i karmienia [tabela]
• Paracetamol w ciąży – Wyjaśniamy!
• Czy stosowanie paracetamolu w ciąży faktycznie powoduje autyzm i ADHD u dziecka? [Q&A] –

Leki w czasie karmienia piersią

W czasie laktacji na gorączkę możesz polecić:

• paracetamol^[17]
• ibuprofen.^[19]

Czytaj też :

• Jakie leki bez recepty podczas ciąży i karmienia [tabela]
• Paracetamol a karmienie piersią – Wyjaśniamy!

Preparaty dla dzieci

Dla dzieci można zarekomendować:

• od 0. r.ż. – paracetamol w zawiesinie doustnej^[20]
• od 0. r.ż. – wodę morską izotoniczną^[21]
• od 3. m.ż. – ibuprofen w zawiesinie doustnej^[22] lub w czopkach^[23]
• od 1. r.ż – chlorowodorek ambroksolu w syropie^[24]
• od 7. r.ż. – pseudoefedrynę w syropie^[25]
• od 12. r.ż – kwas acetylosalicylowy z witaminą C.^[26]

Czytaj też:

• Dlaczego ibuprofen doustnie można stosować u dzieci już od 3. miesiąca, a żele dopiero od 12. roku życia? – Wyjaśniamy!
• Czy pierwszym wyborem w leczeniu gorączki u dzieci jest ibuprofen czy paracetamol? – Wyjaśniamy!

Wskazówki praktyczne

Profilaktyczne stosowanie antybiotyku podczas przeziębienia nie zmniejsza ryzyka powikłań.

Postępowanie niefarmakologiczne

Pacjenci mogą stosować praktyki niefarmakologiczne w celu łagodzenia nasilenia objawów przeziębienia i poprawy samopoczucia.

Skuteczność takich interwencji nie jest potwierdzona badaniami z randomizacją,  jednak wydaje się mało prawdopodobne, aby były one szkodliwe dla zdrowia, dlatego ich stosowanie nie jest przeciwwskazane.^[27][28] Do metod niefarmakologicznych zalicza się:

• spożywanie ciepłych napojów — w badaniu, w którym porównywano spożywanie ciepłych napoi z napojami w temperaturze pokojowej, wykazano, że gorące napoje, np. herbata, przynoszą ulgę od objawów takich jak katar, kaszel, kichanie, ból gardła, uczucie chłodu oraz zmęczenie. Ciepłe napoje łagodzą objawy przeziębienia poprzez efekt placebo.^[29][30][31]
• płukanie nosa i zatok roztworem soli fizjologicznej — łagodzi objawy infekcji górnych dróg oddechowych poprzez bezpośrednie działanie oczyszczające i usunięcie mediatorów stanu zapalnego i poprawę funkcji śluzowo-rzęskowej.[^[32]
• spożywanie miodu pszczelego — miód pszczeli łagodzi nasilenie i częstotliwość kaszlu, zwłaszcza u dzieci, co zostało potwierdzone w przeglądzie Cochrane z 2018 roku.^[33]
• inhalacje parowe, które są zwyczajowo stosowane w celu upłynnienia i ułatwienia wydalenia śluzu. Nie ma jednak jednoznacznych dowodów na skuteczność inhalacji w łagodzeniu objawów przeziębienia.^[34]
• zadbanie o higienę snu i odpoczynek.

Profilaktyka

Nie istnieje w pełni skuteczna profilaktyka przeziębienia, ponieważ jest ono wywoływane przez wiele różnych wirusów. Jednak stosowanie metod takich jak częste mycie rąk, unikanie dotykania twarzy, wzmacnianie odporności poprzez zdrową dietę, odpowiednią ilość snu, regularną aktywność fizyczną oraz unikanie kontaktu z osobami chorymi może znacząco zmniejszyć ryzyko zachorowania.

Jedną z metod profilaktyki, która znalazła potwierdzenie w badaniach, są:

• probiotyki – ich skuteczność w zapobieganiu lub skracaniu czasu trwania infekcji dróg oddechowych potwierdzono przede wszystkim dla Lactobacillus rhamnosus (GG). Wiarygodne badania wykazały zasadność profilaktycznego ich stosowania u dzieci^[35][36][37]

Przegląd Cochrane z 2015 roku, który obejmował 12 badań klinicznych z randomizacją, wykazał, że przyjmowanie probiotyków zawierających różne szczepy Lactobacillus i Bifidobacterium wiązało się ze zmniejszeniem liczby osób doświadczających co najmniej jednego epizodu ostrej infekcji dróg oddechowych oraz skracało średni czas trwania choroby.^[38]

Preparaty dostępne w obrocie aptecznym, które zawierają szczep L. rhamnosus GG to m.in. Dicoflor 3 i 6, Dicoflor baby i Dicoflor odporność.

Wideo

Paracetamol – Co przekazać pacjentowi? 

Polecana literatura

Temat szerzej omówiono w następujących pozycjach literaturowych:

• Przeziębienie, grypa i COVID-19. Infekcyjne choroby dróg oddechowych z perspektywy farmaceuty – Wydawnictwo Farmaceutyczne
• Zeszyty Apteczne. Przeziębienie – Wydawnictwo Farmaceutyczne
• Leki pierwszego wyboru WYDANIE IV – Wydawnictwo Farmaceutyczne

Piśmiennictwo

1. DeGeorge, K. C., Ring, D. J., & Dalrymple, S. N. (2019). Treatment of the Common Cold. American family physician, 100(5), 281–289.⬏
2. The Common Cold. (2019). Journal of midwifery & women’s health, 64(3), 359–360. https://doi.org/10.1111/jmwh.12966 ⬏
3. Sexton, D. J., McClain, M. T. (2021). The common cold in adults: Diagnosis and clinical features. UpToDate. Aktualizacja: 24.05.2021. ⬏
4. Siddiqui, Z. A., Walker, A., Pirwani, M. M., Tahiri, M., & Syed, I. (2022). Allergic rhinitis: diagnosis and management. [British journal of hospital medicine (London, England : 2005)], 83(2), 1–9. https://doi.org/10.12968/hmed.2021.0570 ⬏
5. Sykes, E. A., Wu, V., Beyea, M. M., Simpson, M. T. W., & Beyea, J. A. (2020). Pharyngitis: Approach to diagnosis and treatment. [Canadian family physician Medecin de famille canadien], 66(4), 251–257.⬏
6. Kinkade, S., & Long, N. A. (2016). Acute Bronchitis. [American family physician], 94(7), 560–565⬏
7. CDC. (2024). About Common Cold. Aktualizacja: 15.10.2024, About Common Cold | Common Cold | CDC ⬏
8. De Sutter, A. I., Saraswat, A., & van Driel, M. L. (2015). Antihistamines for the common cold. [The Cochrane database of systematic reviews], 2015(11), CD009345. https://doi.org/10.1002/14651858.CD009345.pub2 ⬏
9. Hemilä, H., & Chalker, E. (2013). Vitamin C for preventing and treating the common cold. The Cochrane database of systematic reviews, 2013(1), CD000980. https://doi.org/10.1002/14651858.CD000980.pub4 ⬏
10. Dicpinigaitis, P. V., & Gayle, Y. E. (2003). Effect of guaifenesin on cough reflex sensitivity. Chest, 124(6), 2178–2181. https://doi.org/10.1378/chest.124.6.2178 ⬏
11. Cohen, S., Tyrrell, D. A., & Smith, A. P. (1991). Psychological stress and susceptibility to the common cold. The New England journal of medicine, 325(9), 606–612. https://doi.org/10.1056/NEJM199108293250903 ⬏
12. Cohen, S., Doyle, W. J., Alper, C. M., Janicki-Deverts, D., & Turner, R. B. (2009). Sleep habits and susceptibility to the common cold. Archives of internal medicine, 169(1), 62–67. https://doi.org/10.1001/archinternmed.2008.505 ⬏
13. Nieman D. C. (1994). Exercise, upper respiratory tract infection, and the immune system. Medicine and science in sports and exercise, 26(2), 128–139. https://doi.org/10.1249/00005768-199402000-00002 ⬏
14. Ross S. M. (2016). Echinacea purpurea: A Proprietary Extract of Echinacea purpurea Is Shown to be Safe and Effective in the Prevention of the Common Cold. Holistic nursing practice, 30(1), 54–57.⬏
15. Singh, M., & Das, R. R. (2013). Zinc for the common cold. The Cochrane database of systematic reviews, (6), CD001364. https://doi.org/10.1002/14651858.CD001364.pub4 https://doi.org/10.1097/HNP.0000000000000130 ⬏
16. Timmer, A., Günther, J., Motschall, E., Rücker, G., Antes, G., & Kern, W. V. (2013). Pelargonium sidoides extract for treating acute respiratory tract infections. The Cochrane database of systematic reviews, (10), CD006323. https://doi.org/10.1002/14651858.CD006323.pub3 ⬏
17. USP Zdrowie. (2014). ChPL APAP⬏⬏
18. HASCO-LEK. (2020). ChPL Ibum Femina⬏
19. HASCO-LEK. (2020). Ibum Femina⬏
20. HASCO-LEK. (2014). Paracetamol Hasco⬏
21. Marimer Baby⬏
22. Reckitt Benckiser. (2008). ChPL Nurofen dla dzieci⬏
23. Reckitt Benckiser. (2011). ChPL Nurofen dla dzieci⬏
24. Opella. (2013). ChPL Mucosolvan⬏
25. McNeil Healthcare. (2013). ChPL Actifed⬏
26. Bayer. (2009). ChPL Aspirin C[/⬏
27. Kelly, L. F. (2004). Pediatric cough and cold preparations. Pediatric Rev., Apr; 25(4):115-23.⬏
28. Thielmann, A., Gerasimowska-Kitanovska, B., Buczkowski, K. et al. (2016). Self-Care for Common Colds by Primary Care Patients: A European Multicenter Survey on the Prevalence and Patterns of Practices – The COCO Study. Evidence-based Complementary and Alternative Medicine. eCAM, 2016:6949202 ⬏
29. Sanu, A., & Eccles, R. (2008). The effects of a hot drink on nasal airflow and symptoms of common cold and flu. Rhinology, 46(4), 271–275.⬏
30. Saketkhoo, K., Januszkiewicz, A., & Sackner, M. A. (1978). Effects of drinking hot water, cold water, and chicken soup on nasal mucus velocity and nasal airflow resistance. Chest, 74(4), 408–410. https://doi.org/10.1378/chest.74.4.408⬏
31. Sexton, D., et al. (2018). The common cold in adults: Treatment and Prevention. UpToDate, dostęp: 02.09.24⬏
32. Rabago, D., & Zgierska, A. (2009). Saline nasal irrigation for upper respiratory conditions. American family physician, 80(10), 1117–1119.⬏
33. Ashkin, E., & Mounsey, A. (2013). PURLs: a spoonful of honey helps a coughing child sleep. The Journal of family practice, 62(3), 145–147.⬏
34. Singh, M., & Das, R. R. (2013). Zinc for the common cold. The Cochrane database of systematic reviews, (6), CD001364. https://doi.org/10.1002/14651858.CD001364.pub4 ⬏
35. Scott, A. M., Clark, J., Julien, B., Islam, F., Roos, K., Grimwood, K., Little, P., Del Mar, C. B. (2019). Probiotics for preventing acute otitis media in children. The Cochrane database of systematic reviews, 6(6), CD012941. https://doi.org/10.1002/14651858.CD012941.pub2 ⬏
36. Hatakka, K., Savilahti, E., Pönkä, A., Meurman, J. H., Poussa, T., Näse, L., Saxelin, M., Korpela, R. (2001). Effect of long term consumption of probiotic milk on infections in children attending day care centres: double blind, randomised trial. BMJ (Clinical research ed.), 322(7298), 1327. https://doi.org/10.1136/bmj.322.7298.1327. ⬏
37. Hojsak, I., Snovak, N., Abdović, S., Szajewska, H., Misak, Z., Kolacek, S. (2010). Lactobacillus GG in the prevention of gastrointestinal and respiratory tract infections in children who attend day care centers: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Clinical nutrition (Edinburgh, Scotland), 29(3), 312–316. https://doi.org/10.1016/j.clnu.2009.09.008. ⬏
38. Hao, Q., Dong, B. R., Wu, T. (2015). Probiotics for preventing acute upper respiratory tract infections. The Cochrane database of systematic reviews, (2), CD006895. https://doi.org/10.1002/14651858.CD006895.pub3. ⬏