Alergiczne zapalenie spojówek — rozpoznanie w aptece, leki OTC, objawy alarmowe

Alergiczne zapalenie spojówek (ang. allergic conjunctivitis) należy do chorób powierzchni oka, wynikających z nadwrażliwości na alergen.

Z perspektywy aptecznej istotny jest czas trwania procesu zapalnego, stąd też wyróżniamy następujące rodzaje alergicznego zapalenia spojówek: ostre (utrzymujące się 24-48 h po ekspozycji na alergen w dużym stężeniu taki jak sierść kota, leki czy pyłki roślin), okresowe (związane z pyleniem poszczególnych gatunków roślin), przetrwałe (będące przewlekłą reakcją na alergeny całoroczne, takie jak roztocze czy pleśnie) i zawodowe (związane z alergenami występującymi w miejscu pracy).

Objawy

Objawy charakterystyczne dla alergicznego zapalenia spojówek to:

• wodnista wydzielina
• uczucie swędzenia

Co więcej, w przebiegu alergicznego zapalenia spojówek objawy są zazwyczaj obustronne, podczas gdy w innych schorzeniach dolegliwości najczęściej dotyczą jednego oka, pacjent skarży się raczej na suche oko niż łzawienie, a zamiast świądu pojawia się pieczenie.^[1]

W przypadku innych rodzajów alergii np. pokarmowych, rozpoznanie na podstawie samych objawów nie jest łatwe. Alergolog zazwyczaj zleca przeprowadzenie odpowiednich testów, co umożliwia rozpoznanie.

Objawy alarmowe

Pacjenta, który zgłasza pojawienie się nowych, niepokojących objawów, np. zaburzenia widzenia, światłowstręt, ostry ból oka czy uczucie ciała obcego, odeślij na konsultację z lekarzem.

Przyczyny

Alergiczne zapalenie spojówek  jest wynikiem nadwrażliwości IgE-zależnej na alergen. Wśród najpowszechniej występujących czynników uczulających wymienić można:

• pyłki roślin wiatropylnych
• zarodniki grzybów
• sierść lub futro oraz naskórki zwierząt
• pokarm
• roztocze kurzu
• barwniki i tworzywa sztuczne
• leki (w tym leki okulistyczne)
• substancje zapachowe
• metale (nikiel, chrom, platyna)
• pyły.

Różnicowanie

Alergiczne zapalenie spojówek należy odróżnić od innych schorzeń, które są przyczyną „czerwonego oka”, np.:

• zespołu suchego oka
• wylewu podspojówkowego
• zapalenia brzegów powiek

W przypadku bakteryjnego zapalenia spojówek wydzielina ma charakter ropny. Zmiany lokalizują się obustronnie, choć zwykle najpierw pojawiają się w jednym oku, a dopiero po pewnym czasie w drugim. Uczucie swędzenia zazwyczaj nie występuje, a objawy towarzyszące są na ogół nieobecne.

Wirusowe zapalenie spojówek charakteryzuje się wydzieliną wodnistą, zmianami obustronnymi i podobnie jak w zakażeniu bakteryjnym – zwykle bez odczuwania swędzenia. Typowe są natomiast objawy towarzyszące w postaci przeziębienia.

Z kolei w alergicznym zapaleniu spojówek wydzielina również jest wodnista, a zmiany występują obustronnie. W odróżnieniu od postaci bakteryjnej i wirusowej pojawia się wyraźne uczucie swędzenia. Objawami towarzyszącymi mogą być alergiczny nieżyt nosa lub różnego rodzaju alergie skórne.

Epidemiologia

Alergiczne zapalenie spojówek jest najczęstszą chorobą alergiczną oczu i może dotyczyć od 15 do 45% osób w populacji ogólnej. Pierwsze objawy choroby mogą pojawić się u nastolatków, a zachorowalność zmniejsza się wraz z upływem lat. Rzadko występuje u dzieci poniżej 3. rż. Często towarzyszy innym chorobom o podłożu alergicznym, zwłaszcza alergicznemu nieżytowi nosa.

Powikłania

Alergiczne zapalenie spojówek rzadko powoduje trwałe uszkodzenia oka. Najczęściej problemem jest przewlekłość objawów i ryzyko powikłań wtórnych wynikających z pocierania oczu lub niewłaściwego leczenia. Częste pocieranie oczu przez pacjentów, może prowadzić do mikrourazów nabłonka rogówki, a przy długotrwałym nawyku może zwiększać ryzyko rozwoju stożka rogówki. Uszkodzona bariera ochronna spojówki i rogówki sprzyja również wtórnym zakażeniom bakteryjnym czy wirusowym oraz przewlekłym zapaleniom brzegów powiek.

Leczenie przyczynowe

Leki OTC

Nie istnieją leki dostępne bez recepty (OTC) przeznaczone do leczenia przyczynowego alergicznego zapalenia spojówek.

Leki na receptę

Alergiczne zapalenie spojówek ma podłoże alergiczne, dlatego przyczynowe leczenie opiera się na zastosowaniu immunoterapii, która polega na stopniowym podawaniu alergenu podskórnie lub podjęzykowo w coraz większych dawkach w celu wytworzenia tolerancji immunologicznej na ten alergen. Immunoterapia jest leczeniem długoterminowym, trwającym zazwyczaj od trzech do pięciu lat.

Leczenie objawowe

Leki OTC

W praktyce w aptece możesz bezpiecznie zarekomendować preparat bez recepty.

Do doustnych leków przeciwhistaminowych ze wskazaniem do leczenia alergicznego zapalenia spojówek należą:

• cetyryzyna (Allertec WZF, Amertil Bio, Zyrtec UCB)
• bilastyna (Clatra Allergy Fast, Allertec Effect)

Czytaj też: Leki przeciwhistaminowe II generacji – Porównanie

Przegląd Cochrane z 2015 roku wykazał, że miejscowe leki przeciwhistaminowe i stabilizatory komórek tucznych są bezpieczne i skuteczne w zmniejszaniu objawów alergicznego zapalenia spojówek.[^[2]

Do miejscowych leków przeciwhistaminowych dostępnych bez recepty w postaci kropli, które możesz polecić pacjentowi, należą np.:

• azelastyna (Azelastin COMOD, Allergodil)
• ketotifen (Zabak)
• olopatadyna (Starelltec Alergia)

Stabilizatorem komórek tucznych jest:

• kromoglikan sodu (krople Allergocrom, Alleoptical, CromoHEXAL, Polcrom)

Leczenia kromoglikanem sodu nie powinno się przerywać po ustąpieniu objawów, lecz należy je kontynuować do ustania kontaktu z alergenami (którymi są np. pyłki kwiatów, kurz). Skuteczność osiąga się w ciągu 5–14 dni po rozpoczęciu terapii, dlatego lek nie jest przydatny w przypadku ostrych objawów.^[3]

Pacjentowi możesz również polecić miejscowe leki obkurczające naczynia krwionośne (czyli środki sympatykomimetyczne), które są stosowane w celu zmniejszenia obrzęku i przekrwienia, takie jak:

• tetryzolina (Starazolin, Visine Classic)
• nafazolina (Oculosan)

W leczeniu alergicznego zapalenia spojówek możesz również polecić taką substancję jak:

• ektoina (wyroby medyczne) w postaci:
  • kropli do oczu (Alectoin, Ektin)
  • żelu do oczu (Ectogel)

Ektoina w podaniu dospojówkowym jest prawdopodobnie skuteczna w chorobach alergicznych, natomiast brakuje badań potwierdzających jej skuteczność po podaniu w formie nebulizacji.^[4]

Leki na receptę

W przypadku alergicznego zapalenia spojówek oprócz leków dostępnych bez recepty możliwe jest stosowanie leków na receptę takich jak:

• niesteroidowe leki przeciwzapalne (zastosowanie off-label), takie jak:
  • diklofenak (np. Dicloabak)
  • ketorolak (np. Acular)
• glikokortykosteroidy, takie jak:
  • loteprednol (Lotemax 0,5%)
  • deksametazon (np. Dexafree).

Czynniki ryzyka

Na alergiczne zapalenie spojówek najbardziej narażeni są pacjenci z predyspozycjami alergicznymi np. z alergicznym nieżytem nosa oraz atopowym zapaleniem skóry.

Leki w ciąży

W ciąży możesz polecić:

• kromoglikan sodowy (krople Allergocrom, Alleoptical, CromoHEXAL, Polcrom)^[5]
• cetyryzyna (Amertil Bio, Zyrtec UCB^[6]
• azelastyna (Azelastin COMOD, Allergodil)^[7]
• ketotifen (Zabak)^[8]

Czytaj też: Wybór leku OTC na alergię w ciąży

Leki w czasie karmienia piersią

W czasie laktacji możesz polecić:

• kromoglikan sodowy (krople Allergocrom, Alleoptical, CromoHEXAL, Polcrom)[^[5]
• cetyryzyna (Amertil Bio, Zyrtec UCB)^[6]

Preparaty dla dzieci

Dla dzieci można zarekomendować takie leki jak:

• od 2. rż. – dichlorowodorek cetyryzyny (Duozinal, Zyrtec 10 mg/ml)^[6]
• od 3. rż. – olopatadyna (Olodon Free)^[9]
• od 6. rż. –  dichlorowodorek cetyryzyny (Allertec, Allertec WZF, Zyrtec 10 mg), azelastyna (Allergodil)^[6]
• od 12. rż. – bilastyna (Allertec Effect, Clatra), loratadyna (Claritine Active, Claritine Duo)^[10]

Wskazówki praktyczne

Zadaj pacjentowi następujące pytania:

• Czy obecna jest wydzielina i jaki jest jej charakter?
• Czy pacjent zaobserwował zmianę ostrości wzroku, ból, światłowstręt?
• W którym miejscu pojawiło się zaczerwienienie?
• Od kiedy występują objawy?
• Czy pojawiły się inne objawy (objawy infekcji górnych dróg oddechowych, świąd oczu)?

Wydając krople z tetryzoliną lub nafazoliną, warto pamiętać o tym, że są one odpowiednie do krótkotrwałego stosowania (krótszego niż 2 tyg.), przy dłuższym stosowaniu może się pojawić efekt z odbicia i nasilenie objawów pomimo stosowania leku oraz są przeciwwskazane dla osób z jaskrą, ponieważ mogą powodować wzrost ciśnienia śródgałkowego, oraz kierowców, gdyż mogą zaburzać widzenie.

Osobom noszącym soczewki kontaktowe warto zaproponować wymianę na szkła jednodniowe, co ograniczy kontakt z alergenem.

Postępowanie niefarmakologiczne

Zaleć pacjentowi, aby w miarę możliwości unikał lub minimalizował kontakt z czynnikiem prowokującym reakcję alergiczną. Ulgę w objawach zapalenia spojówek, niezależnie od przyczyny, może przynieść również stosowanie ciepłych lub zimnych okładów na oczy. Osoby noszące soczewki kontaktowe, jeśli to możliwe, powinny zrezygnować z ich używania na czas trwania choroby lub zdecydować się na soczewki jednodniowe.

Profilaktyka

Profilaktyka alergicznego zapalenia spojówek opiera się przede wszystkim na ograniczeniu kontaktu z alergenami oraz stosowaniu prostych działań wspomagających, które łagodzą dolegliwości i zmniejszają ryzyko zaostrzeń. Warto polecić pacjentom:

• przemywanie oczu roztworem soli fizjologicznej (0,9% roztwór chlorku sodu)
• stosowanie kropli nawilżających, co pozwoli na rozcieńczanie i wypłukiwanie substancji prozapalnych, poprawiając komfort pacjenta

Decydując się na krople nawilżające, warto wybrać mniej gęste preparaty, np. te zawierające nie więcej niż 0,2% kwasu hialuronowego. Ich czas oddziaływania z okiem jest krótszy i umożliwi lepsze przepłukiwanie oka.

Profilaktyka alergicznego zapalenia spojówek obejmuje także codzienne nawyki, które pomagają zmniejszyć ekspozycję na alergeny. Należy podkreślać konieczność unikania pocierania oczu, gdyż mechaniczne drażnienie nasila objawy i sprzyja wtórnym infekcjom.

Wytyczne leczenia

Zadaj pacjentowi następujące pytania:

• Czy obecna jest wydzielina i jaki jest jej charakter?
• Czy pacjent zaobserwował zmianę ostrości wzroku, ból, światłowstręt?
• W którym miejscu pojawiło się zaczerwienienie?
• Od kiedy występują objawy?
• Czy pojawiły się inne objawy (objawy infekcji górnych dróg oddechowych, świąd oczu)?

Wydając krople z tetryzoliną lub nafazoliną, warto pamiętać o tym, że są one odpowiednie do krótkotrwałego stosowania (krótszego niż 2 tyg.), przy dłuższym stosowaniu może się pojawić efekt z odbicia i nasilenie objawów pomimo stosowania leku oraz są przeciwwskazane dla osób z jaskrą, ponieważ mogą powodować wzrost ciśnienia śródgałkowego, oraz kierowców, gdyż mogą zaburzać widzenie.

Osobom noszącym soczewki kontaktowe warto zaproponować wymianę na szkła jednodniowe, co ograniczy kontakt z alergenem.

Wideo

Bilastyna – Pogadanki farmaceutyczne

Polecana literatura

Temat szerzej omówiono w następujących pozycjach literaturowych:

• Alergia z perspektywy farmaceuty
• Leki pierwszego wyboru WYDANIE IV
• 150+ leków OTC, które musi znać farmaceuta

Piśmiennictwo

1. Bosnic-Anticevich, S., Costa, E., Menditto, E., Lourenço, O., Novellino, E., Bialek, S., Briedis, V., Buonaiuto, R., Chrystyn, H., Cvetkovski, B., Di Capua, S., Kritikos, V., Mair, A., Orlando, V., Paulino, E., Salimäki, J., Söderlund, R., Tan, R., Williams, D. M., Wroczynski, P., Bousquet, J. (2019). ARIA pharmacy 2018 Allergic rhinitis care pathways for community pharmacy: AIRWAYS ICPs initiative (European Innovation Partnership on Active and Healthy Ageing, DG CONNECT and DG Santé) POLLAR (Impact of Air POLLution on Asthma and Rhinitis) GARD Demonstration project. Allergy, 74(7), 1219–1236. https://doi.org/10.1111/all.13701 ⬏
2. Castillo, M., Scott, N. W., Mustafa, M. Z., Mustafa, M. S., Azuara-Blanco, A. (2015). Topical antihistamines and mast cell stabilisers for treating seasonal and perennial allergic conjunctivitis. The Cochrane database of systematic reviews, (6), CD009566. https://doi.org/10.1002/14651858.CD009566.pub2 ⬏
3. Hamrah, P., Dana, R. (2022). Allergic conjunctivitis: Management. UpToDate. Aktualizacja: 28.01.2022.⬏
4. Eichel, A., Bilstein, A., Werkhäuser, N., Mösges, R. (2014). Meta-analysis of the efficacy of ectoine nasal spray in patients with allergic rhinoconjunctivitis. Journal of allergy, 2014, 292545. https://doi.org/10.1155/2014/292545 ⬏
5. Sandoz. (2010). ChPL CromoHEXAL krople do oczu⬏⬏
6. VEDIM. (2004). ChPL Zyrtec UCB.⬏⬏⬏⬏
7. Mylan Healthcare (1998). ChPL Allergodil.⬏
8. Laboratoires Thea. (2017). ChPL Zabak.⬏
9. Polpharma (2018). ChPL Olodon Free⬏
10. Polpharma. (2022). ChPL Allertec Effect.⬏