Zespół jelita drażliwego (ang. Irritable Bowel Syndrome, IBS), znany również jako zespół jelita nadwrażliwego to przewlekła choroba jelita grubego i cienkiego o charakterze czynnościowym, charakteryzująca się bólem brzucha i towarzyszącymi mu wzdęciami, gazami oraz zmianą rytmu wypróżnień. Wyróżnia się cztery typy zespołu jelita drażliwego w zależności od dominujących zaburzeń rytmu wypróżnień:
IBS –U – niesklasyfikowany
IBS –D – z dominującymi biegunkami (D od ang. diarrhea, czyli biegunka)
IBS –C – z dominującymi zaparciem (C od ang. constipation, czyli zatwardzenie)
IBS –M – mieszany.
Objawy
Charakterystycznymi objawami w przebiegu IBS są zaburzenia rytmu wypróżnień oraz nawracający ból, który:
- występuje w dolnej części brzucha
- utrzymuje się stale lub występuje jako nagły skurcz
- jest związany z produkcją nadmiernej ilości gazów w jelitach.
Inne objawy, które mogą występować u pacjentów z IBS to:
- wzdęcia, gazy, nabrzmienie i napięcie brzucha
- uczucie niepełnego wypróżnienia
- śluz w stolcu
- nudności
- ospałość i zmęczenie
- bóle pleców, mięśni i stawów.
Zespół jelita drażliwego to stan mający charakter chroniczny, tzn. objawy utrzymują się dłuższy czas, a tylko czasem dochodzi do ich zaostrzeń. Dolegliwości mogą nasilać się po spożyciu posiłku oraz w sytuacjach stresowych.[1]
Objawy alarmowe
Do objawów alarmowych, które wymagają skierowania pacjenta do lekarza, należą przede wszystkim:[1]
- objawy krwawienia z przewodu pokarmowego (smolisty stolec, fusowate wymioty)
- objawy w trakcie nocy
- spadek masy ciała
- przewlekające się wymioty
- gorączka
- obciążenie genetyczne nowotworami.
Przyczyny
IBS jest chorobą o złożonej etiopatogenezie, w której kluczową rolę odgrywają zaburzenia osi jelitowo–mózgowej. Do głównych przyczyn tej choroby zaliczane są:[2]
- nieprawidłowa motoryka jelit
- nadwrażliwość trzewna
- dysbioza mikrobioty jelitowej
- przewlekły mikrostan zapalny
- zwiększona przepuszczalność bariery jelitowej
U części pacjentów IBS rozwija się po przebytym zakażeniu przewodu pokarmowego (PI-IBS – post-infectious IBS). Istotny jest także wpływ czynników psychicznych, genetycznych i dietetycznych (m.in. spożycie FODMAPs — dieta bogata w łatwo fermentujące węglowodany).
Kryteria rozpoznania
Według definicji zawartej w Kryteriach Rzymskich IV IBS charakteryzuje się nawracającym bólem brzucha, który występuje u chorego przez co najmniej 1 dzień w tygodniu przez ostatnie 3 miesiące. Dodatkowo ból brzucha ma być związany z co najmniej dwoma z następujących symptomów:[1]
- bolesnymi wypróżnieniami
- zmianą rytmu wypróżnień
- zmianą konsystencji stolca
Pojawienie się dolegliwości powinno mieć miejsce co najmniej 6 miesięcy przed rozpoznaniem. Pierwsze symptomy choroby pojawiają się około 20–30. roku życia.
Różnicowanie
W diagnostyce zespołu jelita drażliwego kluczowe znaczenie ma wykluczenie innych chorób, które mogą dawać podobne objawy. Rozróżnienie to powinno opierać się na wynikach badań laboratoryjnych, obrazowych, endoskopowych oraz dokładnym wywiadzie chorobowym. Do najważniejszych jednostek wymagających różnicowania należą:[1]
- nieswoiste choroby zapalne jelit, takie jak choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego
- celiakia, zwłaszcza w postaciach biegunkowej (IBS-D) i mieszanej (IBS-M)
- nowotwory jelita grubego, szczególnie u osób po 50. roku życia lub z dodatnim wywiadem rodzinnym
- zakażenia przewodu pokarmowego i infestacje pasożytnicze, przy których wskazane są badania kału
- SIBO, czyli zespół rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego, szczególnie u pacjentów z biegunką i nasilonymi wzdęciami
- zaburzenia funkcji tarczycy, zarówno nadczynność, jak i niedoczynność, które mogą powodować objawy ze strony przewodu pokarmowego.
Epidemiologia
Zespół jelita drażliwego dotyka około 11% populacji na całym świecie. Spośród osób doświadczających objawów, jedynie około 30% zgłasza się po pomoc do lekarza. Globalnie obserwuje się dwukrotną przewagę zachorowań wśród kobiet, zwłaszcza w przedziale wiekowym 20-30 lat. U osób powyżej 50. roku życia IBS rozpoznaje się o 25% rzadziej.[3]
Powikłania
IBS nie prowadzi do powikłań w postaci uszkodzeń strukturalnych przewodu pokarmowego, nie zwiększa ryzyka rozwoju chorób organicznych, takich jak nowotwory czy nieswoiste zapalenia jelit, ani nie skraca życia. Mimo to może znacząco wpływać na funkcjonowanie pacjentów. U wielu chorych obserwuje się istotne pogorszenie jakości życia, porównywalne z innymi przewlekłymi chorobami. Często współwystępują zaburzenia lękowe i depresyjne (nawet u 20–60% pacjentów), a także objawy pozajelitowe, takie jak bóle głowy, przewlekłe zmęczenie, zaburzenia snu czy fibromialgia. IBS może również prowadzić do nadmiernej diagnostyki i niepotrzebnych interwencji medycznych, wynikających z przewlekłości objawów i trudności diagnostycznych.[4]
Leczenie przyczynowe
Leki OTC
Zgodnie z rekomendacjami Polskiego Towarzystwa Gastroenterologicznego (PTG),[1] leczenie zespołu jelita nadwrażliwego (IBS) ma głównie charakter objawowy – czyli skupia się na łagodzeniu dolegliwości pacjenta (np. bólu brzucha, wzdęć, biegunek lub zaparć), poprawie jakości życia i ograniczeniu nawrotów.
Nie istnieje obecnie leczenie przyczynowe, ponieważ:
- etiopatogeneza IBS nie jest w pełni poznana
- choroba ma charakter czynnościowy i heterogenny
- u różnych pacjentów dominują różne mechanizmy
W praktyce oznacza to, że terapia jest indywidualizowana, a dobór leczenia zależy od dominujących objawów i potrzeb pacjenta.
Leki na receptę
Z uwagi na to, że IBS jest zaburzeniem czynnościowym, czyli takim, w którym nie stwierdza się uchwytnej przyczyny organicznej, nie ma dostępnych leków na receptę działających przyczynowo. Leczenie skupia się głównie na łagodzeniu objawów i poprawie jakości życia pacjenta. U części pacjentów, u których objawy IBS mają związek z przewlekłym stresem, elementem terapii przyczynowej może być psychoterapia.
Leczenie objawowe
Leki OTC
Zgodnie z rekomendacjami Polskiego Towarzystwa Gastroenterologicznego (PTG), w celu złagodzenia ogólnych objawów zespołu jelita nadwrażliwego, w pierwszej kolejności można zalecić pacjentowi dostępne bez recepty leki o działaniu objawowym, takie jak:[1]
- leki rozkurczające stosowane we wszystkich postaciach IBS u pacjentów odczuwających bóle i skurcze jamy brzusznej, takie jak:
- butylobromek hioscyny (Buscopan, Scopolan)
- drotaweryna (No-Spa, Deespa)
- wyciąg STW-5 (Iberogast)
- olejek miętowy w kapsułkach dojelitowych (Oleomint).
Inne substancje to:
- loperamid, w biegunkowej postaci IBS (Stoperan, Laremid)
- simetykon, w przypadku wzdęć (Espumisan, Espumax, SimetiGast)
- trimebutyna (Ircolon Gastro, Tribux Bio)
- makrogole, w zaparciowej postaci IBS (Forlax 10, wyroby medyczne Dulcosoft i Dicopeg, w połączeniu z elektrolitami – wyrób medyczny Xenna Balance).
Czytaj też: Leki stosowane w leczeniu zespołu jelita drażliwego (IBS) – Portal opieka.farm
Leki na receptę
Jeśli przyjmowane przez pacjenta leki okazują się nieskuteczne, pacjent może zastosować również takie leki dostępne na receptę jak:[1]
- trójcykliczne leki przeciwdepresyjne:
- doksepina – o słabym działaniu cholinolitycznym, polecana szczególnie pacjentom z zaparciem lub starszym
- amitryptylina – która sprawdza się lepiej u osób z częstymi biegunkami i cierpiących na bezsenność
- selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny, szczególnie takie, które przebadano w IBS i zaleca się w przypadku nieskuteczności TLPD:
- fluoksetyna (Seronil, Andepin, Bioxetin)
- paroksetyna (Seroxat, ParoGen, Paroxinor)
- rifaksymina – zalecana we wszystkich postaciach IBS, z wyłączeniem pacjentów z dominującym zaparciem, w celu zmniejszenia objawów ogółem, jak również zmniejszenia nasilenia wzdęcia i/lub biegunki, stosowana przez 14 dni.
Czynniki ryzyka
Do najważniejszych czynników ryzyka rozwoju IBS należą:[1]
- płeć żeńska – IBS występuje około dwukrotnie częściej u kobiet niż u mężczyzn
- młody wiek – połowa pacjentów zgłasza pierwsze objawy przed 35. rokiem życia
- przebyta infekcja przewodu pokarmowego – szczególnie wirusowa, bakteryjna lub pasożytnicza (tzw. PI-IBS)
- leczenie antybiotykami podczas infekcji – zwiększa ryzyko PI-IBS
- czynniki psychiczne – zwłaszcza przewlekły stres, lęk, depresja, somatyzacja, neurotyzm, traumatyczne przeżycia
- czynniki genetyczne – m.in. polimorfizmy genów regulujących funkcje serotoninergiczne i integralność bariery jelitowej
- zaburzenia mikrobioty jelitowej – dysbioza i większe ryzyko SIBO u pacjentów z IBS
- nadmierna masa ciała – u osób z nadwagą i otyłością objawy IBS są częstsze i bardziej nasilone
- czynniki środowiskowe – np. dieta bogata w przetworzoną żywność.
Preparaty wspomagające
Ze względu na dużą wiarygodność przeprowadzonych badań pacjentom cierpiącym na IBS można zalecić rekomendować:
- probiotyki
- Saccharomyces boulardii (Enterol)
- Bifidobacterium infantis 35624 (suplement diety Symbiosys Alflorex)
- Lactobacillus plantarum 299v (suplement diety Sanprobi IBS)
- Saccharomyces cerevisiae CNCM I-3856 (suplement diety Dicoflor Ibsium)
Czytaj też: Probiotyki na zespół jelita drażliwego – Porównanie – Portal opieka.farm
- błonnik rozpuszczalny (suplementy diety Ispagul i Colon C)
- maślan sodu (suplement diety DebuActiv 150, żywność specjalnego przeznaczenia medycznego Debutir Forte).
Leki w ciąży
W ciąży możesz polecić:
- loperamid – w II i III trymestrze (u pacjentek z IBS z dominujacymi biegunkami)[5] Czytaj też: Loperamid w ciąży – Wyjaśniamy! – Portal opieka.farm
- makrogole – u pacjentek z IBS z dominujacymi zaparciami[6]
- symetykon – w przypadku wzdęć.[7]
Leki w czasie karmienia piersią
W czasie laktacji możesz polecić:
- loperamid – u pacjentek z IBS z dominujacymi biegunkami[8]
- makrogole– u pacjentek z IBS z dominujacymi zaparciami[6]
- symetykon – w przypadku wzdęć.[9]
Preparaty dla dzieci
Dla dzieci można zarekomendować takie leki jak:
Wskazówki praktyczne
Błonnik rozpuszczalny to frakcja błonnika pokarmowego, która w jelicie grubym ulega fermentacji i w kontakcie z wodą tworzy żelową substancję. W przeciwieństwie do błonnika nierozpuszczalnego jest łagodniejszy dla przewodu pokarmowego i lepiej tolerowany przez pacjentów z zespołem jelita nadwrażliwego (IBS). Pomaga w regulacji rytmu wypróżnień oraz zmniejsza wzdęcia i ból brzucha, szczególnie u osób z zaparciami lub zmienną konsystencją stolca. Błonnik rozpuszczalny obecny jest w codziennej diecie – znajduje się m.in. w płatkach owsianych i jęczmiennych, warzywach korzeniowych i kapustnych, owocach (takich jak jabłka, gruszki czy cytrusy), nasionach roślin strączkowych oraz siemieniu lnianym.
Postępowanie niefarmakologiczne
W leczeniu zespołu jelita nadwrażliwego duży nacisk kładzie się na interwencje niefarmakologiczne. Zaleca się:[1]
- umiarkowany wysiłek fizyczny, np. spacery, joga – poprawia ogólne samopoczucie i może zmniejszać objawy
- redukcję masy ciała – zwłaszcza u osób z nadwagą i otyłością
- wsparcie psychologiczne – szczególnie u pacjentów z zaburzeniami lękowymi, depresyjnymi lub nasilonym stresem
- udział w grupach wsparcia lub konsultacje psychologiczne – pomocne w radzeniu sobie z chorobą
- czasowe stosowanie diety low-FODMAP (do 6 tygodni) – może zmniejszyć objawy u części pacjentów Czytaj też: FODMAPs a problemy z układem pokarmowym – dieta w zespole jelita drażliwego (IBS) – Portal opieka.farm
- dieta bogata w błonnik rozpuszczalny – rekomendowana przewlekle we wszystkich postaciach IBS
- unikanie błonnika nierozpuszczalnego – może nasilać wzdęcia i bóle brzucha
- indywidualne modyfikacje diety – jeśli pacjent zauważa związek objawów z określonymi pokarmami
Nie rekomenduje się natomiast stosowania diety bezglutenowej ani eliminacyjnej opartej na badaniach IgG na pokarmy.
Wszystkie powyższe zalecenia mają charakter uzupełniający wobec leczenia farmakologicznego i są szczególnie ważne w długoterminowym postępowaniu z pacjentem z IBS.
Profilaktyka
W aktualnych wytycznych dotyczących zespołu jelita nadwrażliwego (IBS) nie przedstawiono konkretnych zaleceń profilaktycznych, które pozwalałyby zapobiec rozwojowi choroby.[1] Choć nie istnieje potwierdzona metoda zapobiegania, osoby z grupy ryzyka lub cierpiące na IBS mogą złagodzić objawy i poprawić jakość życia poprzez odpowiedni styl życia. Zaleca się m.in. dostosowanie diety do objawów, naukę radzenia sobie ze stresem, regularną aktywność fizyczną, poprawę jakości snu oraz wspieranie równowagi mikrobioty jelitowej (eubiozy). Jednym z kluczowych elementów terapii jest dieta LOW FODMAP, oparta na ograniczeniu fermentujących węglowodanów z grupy oligo-, di-, monosacharydów oraz polioli.
Wytyczne leczenia
Wytyczne omawiające zasady leczenia oraz rozpoznania IBS:
- Pietrzak A., Skrzydło-Radomańska B., Mulak A., Lipiński M., Małecka-Panas E., Reguła J., Rydzewska G. Rekomendacje diagnostyczno-terapeutyczne w zespole jelita nadwrażliwego (IBS). Przegląd Gastroenterologiczny, 2018
Wideo
Co polecić pacjentowi z zespołem jelita drażliwego (IBS)?
Zaparcie u ciężarnych – Wyjaśniamy!
Polecana literatura
Temat szerzej omówiono w następujących pozycjach literaturowych:
Zeszyty Apteczne. Zespół jelita drażliwego – Wydawnictwo Farmaceutyczne
Schorzenia układu pokarmowego w praktyce aptecznej – Wydawnictwo Farmaceutyczne
Leki pierwszego wyboru WYDANIE IV – Wydawnictwo Farmaceutyczne
Probiotyki i prebiotyki – Wydawnictwo Farmaceutyczne
Piśmiennictwo
- Pietrzak, A., Małecka-Panas, E., Reguła, J., Dziechciarz, P., Fichna, J., Paradowski, L., & Szczepanek, M. (2018). Rekomendacje diagnostyczno-terapeutyczne w zespole jelita nadwrażliwego (IBS). Przegląd Gastroenterologiczny, 13(4), 239–260. https://doi.org/10.5114/pg.2018.80001 ⬏⬏⬏⬏⬏⬏⬏⬏⬏⬏
- Pietrzak, A., Małecka-Panas, E., Reguła, J., Dziechciarz, P., Fichna, J., Paradowski, L., & Szczepanek, M. (2018). Rekomendacje diagnostyczno-terapeutyczne w zespole jelita nadwrażliwego (IBS). Przegląd Gastroenterologiczny, 13(4), 239–260. https://doi.org/10.5114/pg.2018.80001 ⬏
- Canavan, C., West, J., & Card, T. (2014). The epidemiology of irritable bowel syndrome. Clinical epidemiology, 6, 71–80. https://doi.org/10.2147/CLEP.S40245 ⬏
- Pietrzak, A., Małecka-Panas, E., Reguła, J., Dziechciarz, P., Fichna, J., Paradowski, L., & Szczepanek, M. (2018). Rekomendacje diagnostyczno-terapeutyczne w zespole jelita nadwrażliwego (IBS). Przegląd Gastroenterologiczny, 13(4), 239–260. https://doi.org/10.5114/pg.2018.80001 ⬏
- US Pharmacia Sp. z o.o. (2022). Charakterystyka Produktu Leczniczego: Stoperan, 2 mg, kapsułki twarde. Data zatwierdzenia: maj 2022.⬏
- Ipsen Consumer Healthcare. (2011, October 10). Charakterystyka Produktu Leczniczego: Forlax 10 g, proszek do sporządzania roztworu doustnego [PDF]⬏⬏
- Berlin-Chemie AG. (2023). Charakterystyka Produktu Leczniczego: Espumisan 40 mg, kapsułki. Data zatwierdzenia: 5 lipca 2023.⬏
- US Pharmacia Sp. z o.o. (2022). Charakterystyka Produktu Leczniczego: Stoperan, 2 mg, kapsułki twarde. Data zatwierdzenia: maj 2022. Dokument pobrany z urzędowego rejestru produktów leczniczych.⬏
- Berlin-Chemie AG. (2023). Charakterystyka Produktu Leczniczego: Espumisan 40 mg, kapsułki. Data zatwierdzenia: 5 lipca 2023. Pobrane z https://rejestrymedyczne.ezdrowie.gov.pl/⬏
- Zakłady Farmaceutyczne Polpharma S.A. (2021). Charakterystyka Produktu Leczniczego: Oleomint, 182 mg, kapsułki dojelitowe, miękkie. Data zatwierdzenia: styczeń 2021⬏
- Opella Healthcare Poland Sp. z o.o. (2024). Charakterystyka Produktu Leczniczego: NO-SPA, 40 mg, tabletki. Data zatwierdzenia: kwiecień 2024[/przypis] i hioscyna[przypis]Wrocławskie Zakłady Zielarskie „Herbapol” SA. (2023). Charakterystyka Produktu Leczniczego: Scopolan 10 mg, tabletki drażowane. Data zatwierdzenia: 21 kwietnia 2023⬏
- Biofarm Sp. z o.o. (2016). Charakterystyka Produktu Leczniczego: Tribux Bio, 100 mg, tabletki. Data zatwierdzenia tekstu: styczeń 2016⬏
Pacjentki z tym problemem najczęściej wracają do apteki po probiotyki IBS i maślan sodu. Twierdzą, że są najbardziej pomocne.