Opryszczka wargowa to wirusowa choroba zakaźna o samoograniczającym się przebiegu, która charakteryzuje się miejscowym świądem, mrowieniem oraz obecnością pęcherzy w okolicy ust. Przez pacjentów określana jest często jako zimno lub febra.Opryszczka wargowa nie jest groźna, nie wymaga leczenia i zwykle samoistnie ustępuje po kilku dniach.
Objawy
Podstawowymi objawami opryszczki są: miejscowe mrowienie, swędzenie oraz pieczenie połączone z wystąpieniem bolących pęcherzy, wypełnionych płynem surowiczym. Po czasie dochodzi do pęknięcia zewnętrznych warstw pęcherzy i powstania nadżerek pokrytych strupami.
Objawy alarmowe
Konsultacji lekarskiej wymagają wszyscy pacjenci, którzy:
- cierpią z powodu zmian w ustnej części gardła, które utrudniają spożywanie pokarmów i płynów,
- mają obniżoną odporność (np. stosują leki immunosupresyjne),
- próbują bezskutecznie wyleczyć opryszczkę przez ponad 2 tyg.,
- mają utrzymujące się dłużej niż 3 tyg. owrzodzenia w jamie ustnej,
- chorują na atopowe zapalenie skóry,
- mają powiększone węzły chłonne.
Wizyta lekarska konieczna jest również w przypadku noworodków i małych dzieci.
Przyczyny
Opryszczka wargowa to choroba wirusowa wywołana przez wirusa opryszczki pospolitej Herpes simplex (HSV), najczęściej HSV-1.
Kryteria rozpoznania
Opryszczka wargowa rozpoznawana jest głównie na podstawie charakterystycznych, nawracających zmian wargowych i objawów takich jak mrowienie, pieczenie czy swędzenie w miejscu przyszłej zmiany.
Różnicowanie
Rozmawiając z pacjentem w aptece, warto zadać kilka pytań, które pozwolą wykluczyć inne choroby przebiegające z podobnymi objawami, takie jak liszajec, zapalenie kącików ust oraz afty. Przykładowe pytania znajdziesz w tabeli poniżej.
| Objawy sugerujące opryszczkę wargową | Objawy sugerujące inne choroby | |
|---|---|---|
| Jakie objawy pojawiły się przed wystąpieniem zmian skórnych? | Pieczenie, świąd, mrowienie występujące między 6–48 godz. przed pojawieniem się zmian skórnych | Brak objawów poprzedzających sugeruje liszajec |
| Gdzie dokładnie znajdują się zmiany skórne? | Wokół ust, zmiany raczej nie wędrują do innych części ciała | Zmiany występujące w tych samych miejscach, ale rozprzestrzeniające się na inne części ciała sugerują liszajec. Zapalenie kącików ust umiejscawia się jak opryszczka wargowa, ale nie powoduje mrowienia i swędzenia |
| Czy w ostatnim czasie pacjent doświadczył dużego stresu, spadku odporności, był przeziębiony lub przechodził menstruację? | Wymienione czynniki zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia opryszczki, choć u części pacjentów nawrót opryszczki może wystąpić mimo braku jednoznacznych przyczyn | Liszajec oraz zapalenie kącików ust raczej nie są poprzedzone wymienionymi stanami i pojawiają się nagle |
| Jak długo utrzymują się objawy? | Zmiany utrzymujące się kilka dni sugerują opryszczkę wargową | Zmiany utrzymujące się ponad 14 dni wykluczają opryszczkę wargową |
Epidemiologia
Opryszczka wargowa wywołana przez HSV-1 nadal pozostaje bardzo powszechna i jest jednym z najczęstszych wirusowych zakażeń u ludzi na całym świecie. Według danych WHO szacuje się, że około 3,7 miliarda osób poniżej 50. roku życia (67%) jest zakażonych wirusem HSV-1 na całym świecie.[1]
Powikłania
U niektórych osób wirus wywołujący opryszczkę wargową może powodować zakażenia w innych częściach ciała takich jak:[2]
- Opuszki palców – zarówno HSV-1, jak i HSV-2 mogą przenosić się na palce, prowadząc do tzw. opryszczki opuszkowej. Dzieci ssące kciuki mogą przenieść wirusa z ust na palce
- Oczy – wirus może wywołać zakażenie oka. Powtarzające się infekcje mogą prowadzić do blizn i uszkodzeń rogówki, co z kolei może powodować zaburzenia widzenia, a w skrajnych przypadkach utratę wzroku
- Rozległe obszary skóry – osoby z atopowym zapaleniem skóry są bardziej podatne na rozprzestrzenianie się opryszczki po całym ciele, co może wymagać natychmiastowej pomocy medycznej
Leczenie przyczynowe
Leki OTC
Podstawową substancją leczniczą wykorzystywaną w leczeniu opryszczki jest acyklowir,który jestdostępny w Polsce bez recepty w postaci:
- tabletek w dawce 200 mg (Heviran comfort, Hascovir Control, Hevipoint) i 400 mg (Hascovir Control Max) oraz
- żeli i kremów o stężeniu 50 mg/g (Hascovir pro, Zovirax intense, Hascovir Lipożel pro).
Acyklowir dostępny bez recepty w dawce 200 mg i w preparatach miejscowych jest wskazany wleczeniu nawrotowej opryszczki warg i twarzy i powinien być stosowany 5 razy dziennie przez 5–7 dni. Lek należy przyjmować o stałych porach, z uwzględnieniem przerwy nocnej. Natomiast acyklowir w dawce 400 mg jest wskazany w profilaktyce do zapobiegania nawrotom opryszczki pospolitej i powinien być przyjmowany 2 razy dziennie (co 12 godz.) przez maksymalnie 1 mies. Mimo że producent nie zaleca stosowania acyklowiru poniżej 18. r.ż., badania sugerują, że może on być bezpiecznie stosowany u noworodków oraz kobiet w okresie ciąży i karmienia piersią.[3][4][5][6]
Leki na receptę
Lekiem dostępnym na receptę w leczeniu cięższych przypadków opryszczki wargowej jest acyklowir w postaci zawiesiny w stężeniu 200 mg/5 ml lub 400 mg/5 ml oraz w tabletkach w dawkach 400 lub 800 mg (Heviran,Hascovir). W cięższych przypadkach opryszczki lub przy jej uporczywych nawrotach acyklowir stosowany jest najczęściej w schematach 400 mg 3 razy dziennie lub 800 mg 2 razy dziennie.
Leczenie objawowe
Leki OTC
Jako preparat pierwszego wyboru w łagodzeniu objawów opryszczki (zmniejszanie bólu i świądu) oraz ograniczaniu rozprzestrzeniania wirusa polecić możesz opatrunki hydrokoloidowe (Compeed Plastry na opryszczkę, DermaPlast Opryszczka). Przeznaczone są do naklejania w miejscu pojawienia się zmian po wystąpieniu pierwszych objawów. Należy je stosować do momentu zagojenia i każdy plaster powinno się zmieniać co ok. 12 godz.
Leki na receptę
Nie ma leków na receptę stosowanych do leczenia objawowego opryszczki wargowej.
Czynniki ryzyka
Czynnikami zwiększającymi ryzyko wystąpienia opryszczki wargowej są niedawno przebyte stany dużego stresu, spadki odporności, przeziębienie oraz menstruacja. W razie wątpliwości warto zapytać pacjenta, czy którykolwiek z wymienionych stanów wystąpił w ciągu ostatnich 2 tyg.[3][4][5][7]
Preparaty wspomagające
Wspomagająco w leczeniu opryszczki do miejscowego stosowania zalecić możesz także:
- dokozanol (Erazaban), chociaż jego skuteczność nie została jednoznacznie potwierdzona (Hammer i in., 2018),
- denotywir (Vratizolin),
- hydrokortyzon w połączeniu z acyklowirem (Zovirax Duo), co ma zmniejszyć ryzyko przejścia epizodów opryszczki w zmiany wrzodziejące,
- lek złożony Sonol zawierający mentol racemiczny, kwas salicylowy, tymol o działaniu bakteriobójczym, znieczulającym i przeciwświądowym,
- plastry na opryszczkę zawierające kwas hialuronowy (Heviran Comfort), olejek z drzewa herbacianego (Pasocare, Active Plast) lub plaster w płynie (Urgo Opryszczka), tworzący warstwę ochronną zabezpieczającą zmienione miejsce i łagodzącą objawy.
Według przeglądu systematycznego oceniającego skuteczność różnych miejscowych leków stosowanych w leczeniu opryszczki, miejscowe zastosowanie leków przeciwwirusowych nie ma potwierdzonej skuteczności.[8] Najlepszym rozwiązaniem jest prawdopodobnie rekomendacja plastrów hydrokoloidowych ze względu na bezpieczeństwo stosowania.
Leki w ciąży
W ciąży na opryszczkę wargową możesz polecić:
- dokozanol
- hydrokoloidowe plastry na opryszczkę
- dermokosmetyk w postaci maści na opryszczkę
- acyklowir stosowany miejscowo po konsultacji z lekarzem[9]
Leczenie opryszczki wargowej doustnymi lekami przeciwwirusowymi u kobiety ciężarnej jest możliwe i bezpieczne, ale powinno odbywać się po konsultacji z lekarzem, dlatego nie polecaj doustnych leków z acyklowirem ciężarnej pacjentce, tylko skieruj ją do lekarza.
Czytaj też: Wybór leku OTC na opryszczkę w ciąży – Portal opieka.farm
Leki w czasie karmienia piersią
W czasie laktacji na opryszczkę wargową możesz polecić:
- dokozanol
- hydrokoloidowe plastry na opryszczkę
- dermokosmetyk w postaci maści na opryszczkę
- acyklowir stosowany miejscowo[9]
Preparaty dla dzieci
Leczenie acyklowirem u osób poniżej 18. rż. powinno być skonsultowane z lekarzem, jednak badania wskazują, że acyklowir może być bezpiecznie stosowany u dzieci powyżej 2. rż.[10][11]
Według ChPL dzieci mogą stosować:
- od 6. rż. opatrunek w płynie Urgo Filmogel, acyklowir stosowany miejscowo np. Heviran Comfort, ale stosowanie do 12. rż. powinno być pod nadzorem lekarza[9][12]
- od 12. rż. dokozanol np. Erazaban[13]
Wskazówki praktyczne
Zadaj pacjentowi następujące pytania:
- Jaki jest wygląd zmian i od kiedy się utrzymują?
- Czy ich wystąpienie było poprzedzone objawami zwiastunowymi?
- Gdzie umiejscowione są zmiany?
- Czy wysiew opryszczki był poprzedzony czynnikiem wywołującym (stres, zły stan zdrowia, przeziębienie)?
- Czy występują inne objawy ogólnoustrojowe?
Postępowanie niefarmakologiczne
Poza leczeniem farmakologicznym warto zwrócić uwagę pacjentom na odpowiednie zachowania, które mogą zmniejszyć częstość występowania opryszczki wargowej, takie jak:
- unikanie opalania na solarium w czasie jesienno-zimowego obniżenia odporności,
- dbanie o dobrą jakość snu przez wietrzenie sypialni przed snem, odkładanie urządzeń emitujących światło niebieskie poza sypialnię oraz zasłonięcie okien,
- stosowanie pomadek ochronnych na usta z filtrem przeciwsłonecznym w okresie letnim.
Profilaktyka
Aby zmniejszyć ryzyko przenoszenia wirusa należy:[2]
- unikać całowania i kontaktu skóry z innymi, dopóki pęcherze nie znikną, ponieważ wirus najłatwiej rozprzestrzenia się gdy pęcherze są aktywne i wydzielają płyn
- nie używać wspólnych przedmiotów, takich jak sztućce, ręczniki czy balsamy do ust, gdy zmiany są obecne
- myć dokładnie ręce przed dotykaniem innych, szczególnie niemowląt
Wytyczne leczenia
Ocampo, J. V., França, F. A., Santana, R. S., Lia, É. N., Reis, T. M. D., & Lima, R. F. (2024). Clinical guidelines for herpes labialis: recommendations and quality evaluation according to AGREE II. Acta odontologica latinoamericana : AOL, 37(1), 13–24. https://doi.org/10.54589/aol.37/1/13
Karowicz-Bilińska, A., Kurowska, E., Nowak-Markwitz, E., Oszukowski, P., Spaczyński, M., Wielgoś, M., (2015). Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego dotyczące postępowania w przypadku zakażenia wirusem HSV w położnictwie. Ginekologia Polska. 86, 715-717.
Wideo
Acyklowir – Pogadanki farmaceutyczne – Portal opieka.farm
Polecana literatura
Temat szerzej omówiono w następujących pozycjach literaturowych:
- Leki pierwszego wyboru WYDANIE IV – Wydawnictwo Farmaceutyczne
- 150+ leków OTC, które musi znać farmaceuta – Wydawnictwo Farmaceutyczne
- Leki i ciąża. Bezpieczna farmakoterapia i suplementacja kobiety ciężarnej – Wydawnictwo Farmaceutyczne
Piśmiennictwo
- Gopinath, D., Koe, K. H., Maharajan, M. K., & Panda, S. (2023). A Comprehensive Overview of Epidemiology, Pathogenesis and the Management of Herpes Labialis. Viruses, 15(1), 225. https://doi.org/10.3390/v15010225⬏
- AskMayoExpert. Cold sores (herpes simplex infection). Mayo Clinic; 2019.⬏⬏
- Crimi, S., Fiorillo, L., Bianchi, A., D’Amico, C., Amoroso, G., Gorassini, F., Mastroieni, R., Marino, S., Scoglio, C., Catalano, F., Campagna, P., Bocchieri, S., De Stefano, R., Fiorillo, M. T., Cicciù, M. (2019). Herpes Virus, Oral Clinical Signs and QoL: Systematic Review of Recent Data. Viruses, 11(5), 463. https://doi.org/10.3390/v11050463⬏⬏
- Lesiak, A., Narbutt, J. (2017). Kompleksowe leczenie opryszczki wargowej. Forum Dermatologicum.⬏⬏
- Balasubramaniam, R., Kuperstein, A. S., Stoopler, E. T. (2014). Update on oral herpes virus infections. Dental clinics of North America, 58(2), 265–280. https://doi.org/10.1016/j.cden.2013.12.001⬏⬏
- Hammer, K. D. P., Dietz, J., Lo, T. S., Johnson, E. M. (2018). A systematic review on the efficacy of topical acyclovir, penciclovir and doconasol for the treatment of herpes simplex labialis. European Medical Journal, 6(1), 118–123.⬏
- Szenborn, L., Kraszewska-Głomba, B., Jackowska, T., Duszczyk, E., Majda-Stanisławska, E., Marczyńska, M., Ołdak, E., Pawłowska, M., Służewski, W., Wysocki, J., Stryczyńska-Kazubska, J., Kuchar, E. (2016). Polish consensus guidelines on the use of acyclovir in the treatment and prevention of VZV and HSV infections. Journal of infection and chemotherapy: official journal of the Japan Society of Chemotherapy, 22(2), 65–71. https://doi.org/10.1016/j.jiac.2015.10.003⬏
- Hammer, K. D. P., Dietz, J., Lo, T. S., Johnson, E. M. (2018). A systematic review on the efficacy of topical acyclovir, penciclovir and doconasol for the treatment of herpes simplex labialis. European Medical Journal, 6(1), 118–123.⬏
- Zakłady Farmaceutyczne POLPHARMA S.A. ChPL Heviran Comfort⬏⬏⬏
- Szenborn L et al.: Polish consensus guidelines on the use of acyclovir in the treatment and prevention of VZV and HSV infections, Journal of Infection and Chemiotherapy, 2016.⬏
- ChPL Heviran⬏
- URGO sp. zoo. Ulotka Urgo Filmogel Opryszczka⬏
- Healthcare Brands International Ltd. (2007). ChPL Erazaban⬏
