Ospa wietrzna (łac.varicella, ang. chickenpox lub varicella), potocznie nazywana wiatrówką, to ostra choroba wirusowa będąca skutkiem pierwszego (pierwotnego) zakażenia wirusem ospy wietrznej i półpaśca (Varicella-Zoster virus, VZV). Choroba przenoszona jest głównie drogą kropelkową poprzez kaszel i kichanie.
Objawy
Pierwsze objawy ospy wietrznej pojawiają się zwykle 1–2 dni przed wysypką i po ok. 10–21 dniach od zakażenia (zwykle po 14–16 dniach). Zanim na ciele pojawi się wysypka, osoba chora może mieć stan podgorączkowy lub gorączkę i skarżyć się na złe samopoczucie. U chorego może pojawić się ból głowy i gardła, nieżyt nosa, brak apetytu, biegunka.[1] Po upływie ok. 2 dni pojawia się charakterystyczna swędząca grudkowo-pęcherzykowa wysypka, która może wystąpić na całym ciele i rzadko pojawia się na stopach i dłoniach. U niektórych chorych może występować na owłosionej skórze głowy i obejmować także błony śluzowe jamy ustnej i gardła oraz narządów płciowych. Wykwity pojawiają się rzutami w ciągu pierwszych 3–4 dni i mają charakter postępujący. Na początku choroby wysypka przyjmuje postać rumieniowatych plamek o średnicy 1–4 mm, następnie grudek o średnicy 5–10 mm, na powierzchni których pojawiają się niewielkie pęcherzyki. Pęcherzyki początkowo wypełnione są przejrzystym płynem, który z upływem czasu staje się mętny. Po kolejnych 2–3 dniach pęcherzyki przyjmują postać krost, które zasychają w strupki i odpadają. Na skórze pojawia się zazwyczaj 250–500 zmian skórnych w 2–4 kolejnych cyklach.[1] Charakterystyczny obraz osutki pęcherzykowej w przebiegu ospy wietrznej przedstawiono na Ryc. 1.
W pełni rozwinięta osutka ma charakter wielopostaciowy, co oznacza, że w pewnym momencie na ciele występują wszystkie etapy ewolucji wykwitów. W rezultacie powstaje charakterystyczny dla ospy wietrznej obraz „gwiaździstego nieba”.[2] Wykwity skórne powodują uciążliwy świąd, a ich rozdrapywanie może skutkować powstaniem trwałych blizn.
Objawy alarmowe
Skieruj pacjenta na wizytę u lekarza w następujących przypadkach:[3]
- pojawia się duże zaczerwienienie i obrzęk zmian skórnych
- występują częste wymioty
- gorączka utrzymuje się dłużej niż 4 dni
Ponadto pilnej wizyty u lekarza wymagają:[4]
- kobiety w ciąży
- pacjenci z obniżoną odpornością, którzy przeszli chemio- lub radioterapię
- pacjenci przyjmujący leki immunosupresyjne (GKS, metotreksat)
- pacjenci z wrodzonymi zaburzeniami odporności
- chorzy na AIDS lub białaczkę
Przyczyny
Przyczyną ospy wietrznej jest pierwotne zakażenie wirusem ospy wietrznej i półpaśca (Varicella-Zoster virus, VZV). Do zachorowania dochodzi u osób, które wcześniej nie miały kontaktu z wirusem i nie wytworzyły odporności. Zakażenie szerzy się drogą kropelkową orazprzez bezpośredni kontakt ze zmianami skórnymi chorego, co przy bardzo wysokiej zaraźliwości wirusa (90–95%) istotnie zwiększa ryzyko transmisji. Możliwe jest również przeniesienie wirusa przez łożysko, prowadzące do ospy wrodzonej.
Kryteria rozpoznania
W literaturze naukowej, w tym w wytycznych organizacji jak CDC (Centers for Disease Control and Prevention), zdefiniowano kryteria diagnostyczne oparte na definicjach przypadków klinicznych. Nie mają one charakteru sztywnych, punktowych systemów diagnostycznych. Rozpoznanie opiera się przede wszystkim na spełnieniu kryterium klinicznego, którym jest ostra choroba zakaźna z uogólnioną swędzącą wysypkągrudkowo-pęcherzykową występującą w różnych stadiach rozwoju, bez innej bardziej prawdopodobnej przyczyny.Rozpoznanie uznaje się za bardziej wiarygodne przy współistnieniu kryterium epidemiologicznego, czyli kontaktu z chorym na ospę wietrzną lub półpasiec w okresie 10–21 dni przed wystąpieniem objawów.[5]
Różnicowanie
Rozpoznanie ospy wietrznej zwykle nie stwarza trudności i w większości przypadków opiera się na wywiadzie (kontakt z osobą chorą na ospę lub półpasiec) oraz badaniu pacjenta. Obraz nieregularnie występującej na całym ciele charakterystycznej wysypki w różnych fazach rozwoju (grudki, pęcherzyki, strupy) zazwyczaj jest wystarczający do rozpoznania tej choroby.
Do chorób najczęściej mylonych z ospą wietrzną należą:[6]
- zakażenie wirusem opryszczki,
- uogólniona postać półpaśca,
- trądzik pospolity,
- liszaj pokrzywkowy,
- wysypki alergiczne (np. polekowe).
Ospę wietrzną należy różnicować z chorobą wywoływaną przez tego samego wirusa, czyli półpaścem. Cechy umożliwiające różnicowanie omówiono w Tabeli 1.
| Cecha | Ospa wietrzna | Półpasiec |
|---|---|---|
| Czynnik etiologiczny | Varicella-Zoster Virus (VZV) | |
| Przyczyna | Pierwotne zakażenie VZV | Uczynnienie utajonego wirusa VZV |
| Wiek pacjentów | Głównie dzieci, ale może wystąpić też u dorosłych | Głównie dorośli |
| Charakter wysypki | Pęcherzykowa wysypka, polimorficzna | Pęcherzykowa wysypka |
| Lokalizacja wysypki | Nierównomiernie rozłożona na całym ciele | Po jednej stronie ciała |
| Dodatkowe objawy | Świąd | Świąd, ból neuropatyczny |
Epidemiologia
W Polsce rejestruje się ok. 150–220 tys. zachorowań rocznie, z czego większość dotyczy dzieci do 10. rż. Zachorowania występują częściej w zimie i wczesną wiosną, a epidemie pojawiają się co 2–3 lata. Hospitalizacji z powodu ciężkiego przebiegu ospy wietrznej wymaga w Polsce ok. 1000–1300 osób rocznie. Około 90% populacji nabywa odporność do 15. rż.[8]
Powikłania
Do powikłań ospy wietrznej należą:[4][1]
- wtórne nadkażenia bakteryjne skóry (wywołane zazwyczaj przez paciorkowca ropnego i gronkowca złocistego), które mogą powodować powstanie blizn
- objawy neurologiczne (zapalenie móżdżku, mózgu, opon mózgowo-rdzeniowych)
- zapalenie płuc (dotyczy głównie dorosłych i dzieci poniżej 1. rż.), mięśnia sercowego, wątroby, stawów lub nerek
- zespół Guillain-Barré
- wady wrodzone związane z pierwotnym zakażeniem ospą matki (ryzyko wynosi poniżej 2% wszystkich przypadków)
Wykwity z cechami nadkażenia bakteryjnego przedstawiono na Ryc. 2.
Leczenie przyczynowe
Leki OTC
Leki zawierające acyklowirw tabletkach o kategorii OTC (Hascovir Control, Heviran Comfort, Heviran Comfort Max) są zarejestrowane do stosowania tylko powyżej 18. rż., a leczenie ospy wietrznej jest w ich przypadku wskazaniem off-label.
Leki na receptę
Leczenie przeciwwirusowe stosuje się u osób narażonych na ciężki przebieg ospy wietrznej lub należących do grup ryzyka.[4]
Lekiem pierwszego wyboru w leczeniu ospy jest acyklowir (Heviran, Hascovir).Lek podawany jest w dawce 20 mg/kg mc./dobę 4 × dziennie przez 5 dni.[3] Ważne jest, aby doustne leczenie acyklowirem rozpocząć w ciągu pierwszych 24 godz. od momentu pojawienia się wysypki. Po tym czasie zastosowanie acyklowiru jest uzasadnione u pacjentów z upośledzoną odpornością, hospitalizowanych z powodu powikłań ospy oraz u kobiet w ciąży.[9]
Przegląd Cochrane z 2005 roku wykazał, że leczenie acyklowirem skraca czas trwania gorączki i wysypki.[10] Badanie randomizowane z podwójną ślepą próbą oceniające podanie acyklowiru w dawce 80 mg/kg mc./dobę przez 5 dni 815 zdrowym dzieciom w wieku 2–12 lat wykazało znaczne zmniejszenie liczby zmian (o ok. 25%) i zmniejszenie liczby dni z gorączką o 1 dzień. Leczenie nie miało wpływu na liczbę powikłań.[9]
U pacjentów, u których wystąpiły neurologiczne i płucne powikłania ospy wietrznej, zaleca się dożylne podanie acyklowiru ze względu na lepszą biodostępność. Zdrowym dzieciom poniżej 12. rż. nie zaleca się rutynowego podawania tego leku.[9][3]
Acyklowirw lekach o kategorii Rp (Hascovir, Heviran, Heviran PPH) może być stosowany nawet u dzieci poniżej 2. r.ż. W Tabeli 2 przedstawiony został schemat dawkowania i czas stosowania leków z acyklowirem dostępnych na polskim rynku.
| Nazwa leku | Postać leku | Rekomendowana dawka i czas stosowania | Czas stosowania |
|---|---|---|---|
| Hascovir | zawiesina doustna: 200 mg/5 ml, 400 mg/5 ml | · dzieci > 6. r.ż.: 800 mg acyklowiru (20 ml zawiesiny) 4 × dziennie (dawka dobowa acyklowiru: 3200 mg, co odpowiada 80 ml zawiesiny) · dzieci pomiędzy 2.– 5. r.ż.: 400 mg acyklowiru (10 ml zawiesiny) 4 × dziennie 4 razy na dobę (dawka dobowa acyklowiru: 1600 mg, co odpowiada 40 ml zawiesiny) · dzieci > 2. r.ż.: 200 mg acyklowiru (5 ml zawiesiny) 4 × dziennie (dawka dobowa acyklowiru: 800 mg, co odpowiada 20 ml zawiesiny) · dawkę zalecaną dla dzieci można też określić dokładniej według schematu: 20 mg acyklowiru (0,5 ml zawiesiny doustnej, 200 mg/5 ml) na każdy kg mc. (do maksymalnej dawki 800 mg) 4 × dziennie | 5 dni |
| Heviran, Hascovir | tabletki: 200 mg, 400 mg, 800 mg | · dzieci > 2. r.ż.: 200 mg 4 × dziennie · dzieci pomiędzy 2.–5. r.ż.: 400 mg 4 × dziennie · dzieci > 5. r.ż.: 800 mg 4 × dziennie | 5 dni |
Leczenie objawowe
Leki OTC
Obecnie brakuje szczegółowych zaleceń, opartych na wiarygodnych badaniach klinicznych, dotyczących leczenia wspomagającego w przebiegu ospy wietrznej. U pacjentów poniżej 12. rż. z prawidłową odpornością i w przypadku łagodnego przebiegu chorobystosowane jest jedynie leczenie objawowe, którego celem jest obniżenie gorączki i zmniejszenie świądu.
W aptece o preparat na ospę wietrzną poprosi najczęściej rodzic dziecka. W pierwszej kolejności możesz mu zalecić takie preparaty jak:
- paracetamol to jedyny lek wskazany w leczeniu gorączki w przebiegu ospy wietrznej. Nie stosuje się ibuprofenu, ponieważ istnieją przesłanki sugerujące, że przyjmowanie NLPZ zwiększa ryzyko nadkażeń bakteryjnych[11]
- środki antyseptyczne bez alkoholu na bazieoktenidyny w postaci żelu (Octenilin żel do ran) lub sprayu (Octenisept, Maxiseptic), które dezynfekują, nawilżają i oczyszczają ranę oraz zapobiegają powstawaniu blizn i mogą być stosowane na sączące się rany,
- nadmanganian potasu w postaci proszku do sporządzania roztworu do przemywania, który odkaża skórę i zapobiega nadkażeniom (można też zalecić krótkie kąpiele w wodzie z rozpuszczonymi kilkoma kryształkami tego leku),
- dimetinden w postaci kropli doustnych (Fenistil) lub żelu (Fenistil, Foxill) w celu łagodzenia świądu po wcześniejszym odkażeniu zmian skórnych oktenidyną.
Obecnie nie zaleca się stosowania preparatów przyspieszających wysychanie zmian sączących takich jak pudry płynne, zawiesiny czy maści z tlenkiem cynku, które wraz z ograniczoną higieną zwiększają ryzyko rozwoju nadkażeń bakteryjnych oraz utrudniają ich zauważenie.[9]
Z tego powodu, pomimo wskazań związanych z objawowym leczeniem ospy wietrznej, nie polecamy preparatów takich jak:
- pudry płynne (Pudroderm, Dermopur),
- płyny (Tanno-Hermal Lotio),
- pasty przeciwświądowe na skórę (Variderm).
Leki na receptę
Nie istnieją leki na receptę przeznaczone do leczenia objawowego ospy wietrznej.
Czynniki ryzyka
U młodzieży i dorosłych przebieg ospy wietrznej jest znacznie cięższy niż u dzieci, a ryzyko powikłań jest 10–20 razy wyższe.[8] Do grup zwiększonego ryzyka należą:[4]
- noworodki i niemowlęta
- kobiety w ciąży
- osoby z obniżoną odpornością
- dzieci powyżej 12. rż.
- dorośli po 50. rż.
- pacjenci z rozległymi zmianami skórnymi (np. atopowym zapaleniem skóry, wypryskiem)
- osoby z przewlekłymi chorobami płuc (np. mukowiscydozą)
- pacjenci przyjmujący glikokortykosteroidy
- osoby z cukrzycą
Preparaty wspomagające
Pomocniczo w leczeniu ospy możesz zalecić pacjentowi następujące preparaty:
- fiolet gencjanowy – odkaża i wysusza zmiany sączące, które pojawiły się na błonach śluzowych, oraz pozwala monitorować postęp choroby, ale nie znajduje się w żadnych rekomendacjach (należy pamiętać, że poprzez swoje mocne zabarwienie może on uniemożliwić kontrolę stanu zmian skórnych oraz ocenę, czy doszło do nadkażenia),
- wyrób medyczny zawierający żel z aloesu, betainę, pantenol, alantoinę, wyciąg z ziela lawendy i kwiatu rumianku w postaci pianki (PoxClin Cool Mousse) – tworzy on warstwę ograniczającą rozwój zakażenia, łagodzi podrażnienia i świąd (dla zwiększenia efektu preparat można przechowywać w lodówce) oraz wspomaga naturalny proces gojenia, a także stanowi alternatywę dla pudrów płynnych,
- chłodzący żel (Virasoothe) lub spray (Virasoothe Spray Gel) – łagodzi swędzenie, ułatwia gojenie ran i zapobiega powstawaniu blizn,
- osuszający spray regenerujący zawierający m.in. miedź, cynk oraz wodę termalną Avene (AveneEauThermaleCicalfate+) – wygładza i oczyszcza skórę, może być stosowany na twarz, ciało oraz okolice pieluszkowe.
Leki w ciąży
Kobiety w ciąży należą do grupy zwiększonego ryzyka ciężkiego przebiegu ospy wietrznej, dlatego leczenie tej choroby powinno być zawsze skonsultowane z lekarzem.W ciąży można stosować:
- paracetamol (Apap)[12]
- wyrób medyczny zawierający żel z aloesu (PoxClin CoolMousse)[13]
- osuszający spray zawierający m.in. miedź, cynk oraz wodę termalną Avene (AveneEauThermaleCicalfate+)[14]
- preparat z oktenidyną (Octenisept)[15]
Leki w czasie karmienia piersią
W czasie laktacji możesz polecić:
- paracetamol (Apap)[12]
- wyrób medyczny zawierający żel z aloesu (PoxClin CoolMousse)[13]
- osuszający spray zawierający m.in. miedź, cynk oraz wodę termalną Avene (AveneEauThermaleCicalfate+)[14]
- preparat z oktenidyną (Octenisept)[15]
Preparaty dla dzieci
Dla dzieci można zarekomendować:
- od 0. rż.– paracetamol (Paracetamol Hasco),fiolet gencjanowy, wyrób medyczny zawierający żel z aloesu (PoxClin CoolMousse), osuszający spray zawierający m.in. miedź, cynk oraz wodę termalną Avene (AveneEauThermaleCicalfate+), oktenidyna (Octenisept), nadmanganian potasu, acyklowir (leki Rp Hascovir, Heviran) decyzja o rozpoczęciu leczenia przeciwwirusowegou osób poniżej 18. r.ż. powinna być skonsultowana z lekarzem.[16][13][17][15][18][19]
- od 6. mż. – chłodzący żel (Virasoothe)[20]
Wskazówki praktyczne
Zadaj pacjentowi następujące pytania:
- Czy ktoś w otoczeniu pacjenta chorował w ostatnich 3 tygodniach na ospę?
- Czy pacjent chorował już na ospę wietrzną?
- Jaki jest wygląd zmian skórnych?
- Jaki jest ogólny stan chorego?
- Czy występuje gorączka i/lub wymioty?
- Czy u pacjenta stwierdzono deficyty odporności bądź przyjmuje leki immunosupresyjne?
Aby uniknąć uszkodzenia nerek, zaleć pacjentowi stosującemu acyklowir podaż odpowiedniej ilości płynu.
Pacjentom z rozpoznaniem ospy wietrznej zaleć izolację domową do czasu zaschnięcia wszystkich zmian skórnych przez minimum 5 dni.
Postępowanie niefarmakologiczne
Podstawowe czynności, które możesz zalecić pacjentowi chorującemu na ospę, to:[6]
- regularne krótkie kąpiele, które zapobiegają wtórej infekcji i mogą zmniejszać świąd (unikanie kąpieli w celu przyśpieszenia zasychania sączących się zmian może skutkować ich nadkażeniem bakteryjnym)
- delikatne osuszanie skóry po kąpieli (najlepiej jednorazowymi ręcznikami)
- pozostanie chorego w domu do momentu, kiedy zmiany ulegną zagojeniu i nie będzie on już zarażać
- dbałość o higienę rąk oraz błon śluzowych krocza, gdzie czasem też pojawiają się zmiany skórne
- obcinanie paznokci możliwie krótko, aby uniknąć zadrapania skóry (dodatkowo możesz zalecić zakładanie na noc bawełnianych rękawiczek i skarpetek)
- stosowanie czystej bielizny osobistej i pościeli (u niemowląt częsta zmiana pieluch) w celu zmniejszenia ryzyka nadkażeń bakteryjnych
Profilaktyka
Jedyną skuteczną profilaktyką zachorowania na ospę jest szczepienie.Szczepionki zawierają żywy, atenuowany wirus i zalecane są wszystkim dzieciom po 12. mż., a ich skuteczność jest bardzo wysoka i przekracza 95%. Obecnie obowiązuje dwudawkowy schemat szczepienia dla wszystkich osób bez względu na wiek. Minimalny odstęp między dawkami wynosi 6 tyg. Pierwszą dawkę podaje się po 9. mż. (najlepiej po 12. mż.), drugą po 6 tyg. (optymalnie po 3 mies.). Szczepionkę można także podać do 72 godz. od kontaktu z chorym. W tym przypadku jej skuteczność wynosi ok. 90%.[21] Na polskim rynku farmaceutycznym dostępne są dwie pojedyncze szczepionki przeciw ospie wietrznej (Varilrix i Varivax). Ich skład jest bardzo podobny, zawierają ten sam szczep wirusa ospy i wykazują taką samą skuteczność. Powszechnie stosowany jest Varilrix.
Wirus szczepionkowy nie przenosi się na osoby z bliskiego otoczenia. Można szczepić dzieci kobiet będących w ciąży, a także otoczenie osób z niedoborami odporności. Kobiety w okresie ciąży nie powinny być szczepione. Należy unikać zajścia w ciążę przez miesiąc od zaszczepienia.[8]
Amerykański Komitet Doradczy ds. Szczepień Ochronnych (ACIP) zaleca, aby wszystkie osoby dorosłe w wieku powyżej 60 lat zostały zaszczepione celem uniknięcia zachorowania na półpasiec. Z badań wynika, że 1 na 5 osób dorosłych, która w dzieciństwie chorowała na ospę wietrzną przed ukończeniem 1. rż., zwłaszcza ta, która stosuje leki immunosupresyjne, zachoruje na półpaśca.[6]
Wytyczne leczenia
Centers for Disease Control and Prevention. (CDC). (2024).How to TreatChickenpox.
Royal Children’sHospital (Australia). (2021). ClinicalPractice Guidelines: Chickenpox (Varicella).
Standardy Medyczne. (2025). Postępowanie w ospie wietrznej u dzieci.
Wideo
Acyklowir – Pogadanki farmaceutyczne – Portal opieka.farm
Paracetamol – Co przekazać pacjentowi?
Polecana literatura
Temat szerzej omówiono w następujących pozycjach literaturowych:
- Zeszyty Apteczne. Ospa wietrzna – Wydawnictwo Farmaceutyczne
- Leki pierwszego wyboru WYDANIE IV – Wydawnictwo Farmaceutyczne
- 150+ leków OTC, które musi znać farmaceuta – Wydawnictwo Farmaceutyczne
- Leki i ciąża. Bezpieczna farmakoterapia i suplementacja kobiety ciężarnej – Wydawnictwo Farmaceutyczne
Piśmiennictwo
- Albrecht, M. A. (2021). Clinicalfeatures of varicella-zoster virus infection: Chickenpox. UpToDate, Aktualizacja: 20.07.2021.⬏⬏⬏
- Sauerbrei, A. (2016). Diagnosis, antiviraltherapy, and prophylaxis of varicella-zoster virus infections. European journal of clinicalmicrobiology& infectious diseases: officialpublication of the European Society of ClinicalMicrobiology, 35(5), 723–734. https://doi.org/10.1007/s10096-016-2605-0⬏
- Albrecht, M. A. (2022). Treatment of varicella (chickenpox) infection. UpToDate, Aktualizacja: 2.02.2022.⬏⬏⬏
- MSD Manual Professional Version. (2021). Chickenpox (Varicella). Aktualizacja: 10.2021. Pobrano z: https://www.msdmanuals.com/professional/infectious-diseases/herpesviruses/chickenpox?query=varicella⬏⬏⬏⬏
- Centers for Disease Control and Prevention. (CDC). (2024). How to TreatChickenpox. https://www.cdc.gov/chickenpox/hcp/index.html⬏
- Ayoade, F., Kumar, S. Varicella Zoster. [Updated 2021 Aug 11]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2022 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK448191⬏⬏⬏
- Gajewski, P. (red.). (2023). Interna Szczeklika. Medycyna Praktyczna⬏
- Jackowska, T., Augustynowicz, E. (2022). Ospa wietrzna. Szczepienia.Info, Aktualizacja: 3.02.2022.⬏⬏⬏
- Szenborn, L., Kraszewska-Głomba, B., Jackowska, T., Duszczyk, E., Majda-Stanisławska, E., Marczyńska, M., Ołdak, E., Pawłowska, M., Służewski, W., Wysocki, J., Stryczyńska-Kazubska, J., Kuchar, E. (2016). Polishconsensusguidelines on the use of acyclovir in the treatment and prevention of VZV and HSV infections. Journal of infection and chemotherapy: official journal of the Japan Society of Chemotherapy, 22(2), 65–71. https://doi.org/10.1016/j.jiac.2015.10.003⬏⬏⬏⬏
- Klassen T. P., Hartling, L. (2005). Acyclovir for treatingvaricella in otherwisehealthychildren and adolescents. Cochrane Database of SystematicReviews, 4. Art. No.: CD002980.HTTPS://DOI.ORG/10.1002/14651858.CD002980.pub3⬏
- Stone, K., Tackley, E., Weir, S. (2018). BET 2: NSAIs and chickenpox. Emergencymedicine journal: EMJ, 35(1), 66–68. https://doi.org/10.1136/emermed-2017-207366.2⬏
- USP Zdrowie. (2014). ChPL APAP⬏⬏
- Vitamed Pharmaceuticals. (2013). Ulotka PoxClin CoolMousse⬏⬏⬏
- EauThermaleAvene, strona producenta AveneEauThermaleCicalfate+⬏⬏
- Schülke & Mayr GmbH. (2023). ChPL Octenisept⬏⬏⬏
- HASCO-LEK. (2021). ChPL Paracetamol Hasco.⬏
- EauThermaleAvene, strona producentaAveneEauThermaleCicalfate+⬏
- Farmaceutyczna Spółdzielnia Pracy „GALENA”. (2023). ChPLKalium hypermanganicum Galena⬏
- Zakłady Farmaceutyczne POLPHARMA SA. (2013). ChPL Heviran.⬏
- Stada Poland. (2015). Ulotka Virasoothe⬏
- Di Pietrantonj, C., Rivetti, A., Marchione, P., Debalini, M. G., Demicheli, V. (2020). Vaccines for measles, mumps, rubella, and varicella in children. The Cochrane database of systematicreviews, 4(4), CD004407. https://doi.org/10.1002/14651858.CD004407.pub4⬏