Cholekalcyferol

Witamina D3 z grupy preparatów witaminy D i jej analogów, stosowana w profilaktyce i leczeniu niedoboru witaminy D oraz wspomagająco w osteoporozie, w preparatach jednoskładnikowych. Tabletki Vigalex w dawkach 1000, 2000 i 4000 IU są dostępne bez recepty, natomiast stężone krople doustne Devikap 15 000 IU/ml wydaje się na receptę. Postacie doustne to tabletki oraz krople doustne. Dawki wyraża się w jednostkach międzynarodowych (IU).

Działanie cholekalcyferolu

Cholekalcyferol to witamina D3, którą organizm wytwarza w skórze pod wpływem promieniowania słonecznego, a w warunkach niedostatecznej ekspozycji na słońce lub przy zwiększonym zapotrzebowaniu dostarcza się ją z zewnątrz. Sama witamina D3 jest prekursorem nieaktywnym, który dopiero po dwóch etapach przemiany, najpierw w wątrobie, a potem w nerkach, staje się aktywnym hormonem regulującym gospodarkę wapniowo-fosforanową.

Głównym efektem działania jest zwiększenie wchłaniania wapnia i fosforanów z przewodu pokarmowego oraz ich odkładanie w kościach, co zapobiega krzywicy u dzieci i osteomalacji u dorosłych. Z tego powodu cholekalcyferol wykorzystuje się zarówno w profilaktyce niedoborów, jak i wspomagająco w leczeniu osteoporozy.

W Polsce wytwarzanie witaminy D w skórze jest wystarczające tylko od maja do września, dlatego przez pozostałą część roku profilaktyczna suplementacja jest zwykle potrzebna.

Farmakologia

Cholekalcyferol (witamina D3) powstaje w skórze pod wpływem promieniowania UV i jest przekształcany do biologicznie aktywnej postaci, czyli 1,25-dihydroksycholekalcyferolu, w dwóch etapach: najpierw w wątrobie (hydroksylacja do kalcyfediolu), a następnie w nerkach (hydroksylacja do kalcytriolu). Aktywne metabolity poprzez receptory steroidowe w jądrach komórek regulują transkrypcję i translację białek odpowiedzialnych za wchłanianie wapnia oraz procesy mineralne w kościach¹.

Cholekalcyferol za pośrednictwem aktywnych metabolitów, zwłaszcza kalcytriolu, zwiększa wchłanianie wapnia i fosforanów w przewodzie pokarmowym, wchłanianie zwrotne wapnia w nerkach oraz ich stężenie we krwi, hamuje wydzielanie parathormonu z przytarczyc, ułatwia mineralizację kości i zapobiega utracie wapnia z organizmu. Przy niedoborze witaminy D dochodzi do zaburzeń wapnienia kości (krzywica) lub utraty wapnia z kości (osteomalacja)².

Na podstawie sposobu biosyntezy, regulacji fizjologicznej i mechanizmu działania witaminę D3 uznaje się za prekursor hormonu steroidowego o plejotropowym działaniu na organizm, wpływający między innymi na czynność układu odpornościowego³. Witamina D jest ponadto niezbędna do prawidłowej czynności przytarczyc, a jej stężenie warunkuje właściwe napięcie mięśni, pobudliwość nerwową i krzepnięcie krwi⁴.

Farmakokinetyka

Po podaniu doustnym cholekalcyferol jest wchłaniany w jelicie cienkim przy udziale kwasów żółciowych i swoistych białek, a wchłanianie zwiększa się w obecności tłuszczu. Choroby wątroby i dróg żółciowych je zmniejszają¹. Wchłonięciu ulega od 50 do 80% podanej dawki⁴.

Po wchłonięciu cholekalcyferol jest transportowany do wątroby, gdzie powstaje kalcyfediol (25-hydroksycholekalcyferol), a następnie do nerek, gdzie tworzy się kalcytriol. Witamina D3 i jej aktywne metabolity mogą być magazynowane głównie w wątrobie i tkance tłuszczowej przez długi czas².

Metabolizm witaminy D3 prowadzi do powstania aktywnych farmakologicznie metabolitów, a końcowa przemiana do kalcytriolu odbywa się w kanalikach proksymalnych nerek i jest regulowana hormonalnie i metabolicznie³.

Okres półtrwania (t_½) witaminy D3 w surowicy osób zdrowych wynosi od 19 do 25 godzin, przy czym kalcyfediol utrzymuje się około 16 dni, a kalcytriol od 3 do 6 godzin¹. Charakterystyka kropli Devikap podaje, że okres półtrwania we krwi wynosi kilka dni i może się wydłużać w chorobach nerek⁴.

Witamina D3 i jej metabolity są wydalane głównie z żółcią do przewodu pokarmowego, a tylko niewielkie ilości pojawiają się w moczu. Niewielka ilość przenika do mleka kobiecego².

Wskazania leków z cholekalcyferolem

Zakres wskazań różni się między postaciami dostępnymi bez recepty a kroplami wydawanymi na receptę. Tabletki Vigalex (Bio, Forte, Max) obejmują profilaktykę, a krople Devikap dodatkowo leczenie stanów już rozwiniętych.

Tabletki Vigalex Bio i Vigalex Forte są wskazane w zapobieganiu krzywicy i osteomalacji u dzieci i dorosłych, profilaktyce niedoboru witaminy D u dzieci i dorosłych, profilaktyce niedoboru u kobiet planujących ciążę, w ciąży i karmiących piersią (w porozumieniu z lekarzem) oraz w leczeniu wspomagającym osteoporozy u dorosłych. Vigalex Bio przeznaczony jest dla pacjentów od 6. roku życia, a Vigalex Forte od 11. roku życia^1,2.

Tabletki Vigalex Max 4000 IU mają węższe wskazanie, ograniczone do profilaktyki niedoboru witaminy D i stanów z niego wynikających (osteomalacja, osteoporoza) u dorosłych z otyłością oraz u osób w podeszłym wieku powyżej 75 lat z nadwagą lub otyłością³.

Krople Devikap mają najszersze wskazania i obejmują nie tylko zapobieganie krzywicy i osteomalacji (także krzywicy u wcześniaków) oraz stanom niedoboru, lecz również leczenie krzywicy i osteomalacji u dzieci i dorosłych, leczenie wspomagające osteoporozy oraz leczenie niedoczynności przytarczyc u dorosłych. Postać kropli pozwala na stosowanie od urodzenia⁴.

Dawkowanie cholekalcyferolu

Wskazanie i grupa	Dawka dobowa	Postać
Zapobieganie niedoborowi – dzieci 6–10 lat	1000 IU	tabletki Vigalex Bio
Zapobieganie niedoborowi – młodzież 11–18 lat i dorośli	1000–2000 IU	tabletki Vigalex Bio/Forte
Zapobieganie niedoborowi – osoby powyżej 75 lat	2000–4000 IU	tabletki
Zapobieganie krzywicy i osteomalacji – dzieci 6–10 lat	1000 IU	tabletki
Zapobieganie krzywicy i osteomalacji – młodzież 11–18 lat i dorośli	2000 IU	tabletki
Leczenie wspomagające osteoporozy – dorośli	2000–4000 IU	tabletki
Kobiety planujące ciążę, w ciąży i karmiące piersią	2000 IU	tabletki
Otyłość u dorosłych i podeszły wiek powyżej 75 lat z nadwagą/otyłością	4000 IU	tabletki Vigalex Max
Zapobieganie niedoborom – dzieci od urodzenia i dorośli	500 IU (1 kropla)	krople Devikap
Krzywica zależna od witaminy D – dzieci	3000–10 000 IU (6–20 kropli)	krople Devikap
Osteomalacja przy lekach przeciwdrgawkowych – dzieci	1000 IU (2 krople)	krople Devikap
Osteomalacja przy lekach przeciwdrgawkowych – dorośli	1000–4000 IU (2–8 kropli)	krople Devikap

Tabletki połyka się, popijając wystarczającą ilością płynu, a krople podaje się w łyżce płynu, przy czym jedna kropla Devikap zawiera około 500 IU witaminy D3^1,4.

Bez nadzoru lekarza nie należy stosować tabletek Vigalex długotrwale, czyli powyżej 3 miesięcy, ani w dawkach większych niż zalecane. Pacjenci z otyłością wymagają dwukrotnie większej dawki witaminy D niż osoby o prawidłowej masie ciała². U pacjentów z niewydolnością wątroby nie jest konieczna modyfikacja dawki, natomiast u pacjentów z niewydolnością nerek produktu nie należy stosować bez kontroli lekarza³.

Istotne przeciwwskazania do stosowania cholekalcyferolu

Hiperkalcemia i hiperkalciuria

Cholekalcyferol jest przeciwwskazany u pacjentów ze zwiększonym stężeniem wapnia we krwi (hiperkalcemia) i (lub) zwiększonym wydalaniem wapnia z moczem (hiperkalciuria)^1,4.

Kamica nerkowa i ciężka niewydolność nerek

Przeciwwskazaniem jest kamica nerkowa oraz ciężka niewydolność nerek². Charakterystyka kropli Devikap wymienia dodatkowo zwapnienie nerek⁴.

Rzekoma niedoczynność przytarczyc

Tabletki Vigalex są przeciwwskazane w rzekomej niedoczynności przytarczyc, ponieważ w tej chorobie okresy prawidłowej wrażliwości na witaminę D mogą prowadzić do jej przedawkowania. W takich przypadkach dostępne są łatwiejsze do kontrolowania pochodne witaminy D¹.

Hiperwitaminoza D

Krople Devikap są przeciwwskazane w hiperwitaminozie D, czyli w stanie nadmiaru witaminy D w organizmie⁴.

Sarkoidoza

Sarkoidoza jest przeciwwskazaniem do stosowania kropli Devikap ze względu na ryzyko nadmiernej przemiany witaminy D do aktywnych metabolitów⁴.

Wiek poniżej 18 lat dla dawki 4000 IU

Tabletki Vigalex Max 4000 IU są, ze względu na wysokość dawki, przeciwwskazane u dzieci i młodzieży poniżej 18. roku życia³.

Środki ostrożności przy wydawaniu cholekalcyferolu

Długotrwałe stosowanie dużych dawek

Przy długotrwałym stosowaniu cholekalcyferolu, zwłaszcza w dawce dobowej przekraczającej 1000 IU, należy monitorować stężenie wapnia w surowicy i w moczu oraz kontrolować czynność nerek przez pomiar stężenia kreatyniny. Jest to szczególnie ważne u osób w podeszłym wieku oraz przy jednoczesnym leczeniu glikozydami nasercowymi lub lekami moczopędnymi^1,4.

Sarkoidoza

U pacjentów z sarkoidozą tabletki Vigalex należy stosować wyłącznie ze szczególną ostrożnością i pod kontrolą stężenia wapnia w surowicy i w moczu, ze względu na ryzyko nadmiernej przemiany witaminy D do aktywnych metabolitów².

Otyłość i modyfikacja dawki

Pacjenci z otyłością wymagają dwukrotnie większej dawki witaminy D niż osoby o prawidłowej masie ciała, co należy uwzględnić przy doborze dawkowania³.

Choroby serca, unieruchomienie i kamica nerkowa

Podczas stosowania kropli Devikap należy zachować ostrożność u pacjentów unieruchomionych, z chorobami serca, z kamicą nerkową oraz przyjmujących duże dawki wapnia lub glikozydy naparstnicy. U niemowląt ze stwierdzonymi od urodzenia małymi wymiarami ciemienia przedniego dawkowanie należy ustalać i weryfikować szczególnie ostrożnie⁴.

Zawartość sacharozy

Tabletki Vigalex zawierają sacharozę, dlatego nie powinni ich przyjmować pacjenci z rzadką dziedziczną nietolerancją fruktozy, zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy lub niedoborem sacharazy-izomaltazy¹.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Cholekalcyferol nie ma wpływu lub wywiera nieistotny wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn^2,4.

Interakcje cholekalcyferolu

Tiazydowe leki moczopędne + cholekalcyferol

Tiazydowe leki moczopędne zmniejszają wydalanie wapnia przez nerki i mogą prowadzić do hiperkalcemii, dlatego podczas równoczesnego, długotrwałego leczenia należy kontrolować stężenie wapnia w surowicy i w moczu^1,4.

Glikozydy nasercowe (naparstnica) + cholekalcyferol

Doustne podawanie witaminy D może nasilać działanie i toksyczność naparstnicy, ponieważ zwiększone stężenie wapnia zwiększa ryzyko zaburzeń rytmu serca. Wskazana jest kontrola stężenia wapnia oraz okresowe badania EKG^2,4.

Leki przeciwpadaczkowe + cholekalcyferol

Fenytoina i barbiturany (w tym fenobarbital) mogą obniżać skuteczność witaminy D, zmniejszając jej wchłanianie oraz nasilając metabolizm do nieaktywnych metabolitów^3,4.

Ryfampicyna i izoniazyd + cholekalcyferol

Ryfampicyna i izoniazyd mogą nasilać metabolizm witaminy D i zmniejszać jej skuteczność¹.

Glikokortykosteroidy + cholekalcyferol

Jednoczesne podawanie glikokortykosteroidów może znosić działanie cholekalcyferolu².

Leki zobojętniające z glinem lub magnezem + cholekalcyferol

Leki zobojętniające zawierające glin stosowane z witaminą D mogą zwiększać stężenie glinu we krwi i nasilać jego toksyczne działanie na kości, a preparaty zawierające magnez mogą zwiększać jego stężenie we krwi, co u pacjentów z niewydolnością nerek grozi hipermagnezemią^3,4.

Metabolity i analogi witaminy D + cholekalcyferol

Jednoczesne stosowanie z metabolitami lub analogami witaminy D, na przykład z kalcytriolem, niesie ryzyko działania toksycznego i zaleca się je tylko w wyjątkowych przypadkach oraz pod kontrolą stężenia wapnia w surowicy¹.

Działania niepożądane cholekalcyferolu

⚠ Hiperkalcemia i przedawkowanie witaminy D

Podczas przedłużonego stosowania dużych dawek cholekalcyferolu może wystąpić hiperkalcemia i hiperkalciuria, a przy znacznym przekroczeniu zapotrzebowania organizmu dochodzi do zwapnienia narządów miąższowych. W pojedynczych przypadkach opisywano zgony. Częstość tego działania jest nieznana ()^1,2,3. Charakterystyka kropli Devikap opisuje ten stan jako hiperwitaminozę D, której objawy obejmują między innymi zwiększone stężenie wapnia we krwi i w moczu, nadmierne pragnienie, wielomocz, kamicę nerkową, zaburzenia rytmu serca, nadciśnienie, osłabienie mięśni oraz zapalenie trzustki. Preparat nie przypisuje im określonej częstości, wskazując, że przy stosowaniu w zalecanych dawkach działania niepożądane praktycznie nie występują⁴.

Dolegliwości żołądkowo-jelitowe

Tabletki Vigalex mogą wywoływać dolegliwości żołądkowo-jelitowe, takie jak zaparcia, wzdęcia, nudności, bóle brzucha lub biegunka, o nieznanej częstości ()². W obrazie hiperwitaminozy D opisywanym dla kropli Devikap pojawiają się suchość w jamie ustnej, utrata łaknienia, nudności, wymioty, zaparcia oraz zapalenie trzustki⁴.

Reakcje nadwrażliwości

Tabletki Vigalex mogą wywoływać reakcje nadwrażliwości, takie jak świąd skóry, wysypka lub pokrzywka, o nieznanej częstości ()^1,3.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a cholekalcyferol

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych kobiety planujące ciążę i w ciąży powinny mieć zapewnioną odpowiednią podaż witaminy D, jeśli to możliwe pod kontrolą stężenia 25(OH)D w surowicy, tak aby utrzymać je w optymalnym zakresie. Jeżeli oznaczenie 25(OH)D nie jest możliwe, zaleca się stosowanie witaminy D w dawce 2000 IU na dobę przez cały okres ciąży¹. Kropli Devikap nie należy stosować w ciąży w dużych dawkach, ponieważ w razie przedawkowania możliwe jest działanie teratogenne⁴.

Karmienie piersią a cholekalcyferol

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych witamina D i jej metabolity przenikają do mleka kobiet karmiących piersią, jednak w niewielkich ilościach i bez obserwowanego przedawkowania u noworodków i niemowląt. Niemowlęta karmione piersią wymagają dodatkowej suplementacji witaminy D, a jeśli oznaczenie 25(OH)D u matki nie jest możliwe, zaleca się dawkę 2000 IU na dobę przez cały okres karmienia². Podczas podawania kropli Devikap kobietom karmiącym piersią należy zachować ostrożność, ponieważ duże dawki mogą wywołać objawy przedawkowania u dziecka⁴.

Produkty handlowe z cholekalcyferolem

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Devikap	krople doustne 15 000 IU/ml	Rp
Vigalex Bio	tabletki 1000 IU	OTC
Vigalex Forte	tabletki 2000 IU	OTC
Vigalex Max	tabletki 4000 IU	OTC