Witamina D₃ (cholekalcyferol) dostępna jest w postaci leków OTC, na receptę oraz suplementów diety w formie tabletek, kapsułek i kropli doustnych mających zapobiegać lub leczyć osteomalację, zapobiegać schorzeniom związanym z jej niedoborem, a także wspomagać leczenie osteoporozy (temat został szerzej omówiony w opracowaniu Farmaceuci mogą odgrywać kluczową rolę w leczeniu osteoporozy). Obecnie niedobory witaminy D₃ łączy się z wieloma chorobami, a jej działanie określa się mianem działania wielokierunkowego.

Witamina D – Komu polecać?

Preparaty z cholekalcyferolem możesz polecić każdemu w miesiącach od października do marca, a szczególnie:

rodzicom, którzy powinni podawać witaminę D₃ swoim dzieciom już od pierwszych dni życia w celu zapewnienia prawidłowego rozwoju kośćca i zapobiegania krzywicy, w odpowiednio dopasowanej dawce zależnej m. in. od wieku dziecka,
kobietom planującym ciążę i ciężarnym w celu zapobiegania rozwojowi krzywicy u dziecka oraz wspierania prawidłowego kształtowania układu mięśniowego, nerwowego i odpornościowego, badania dowodzą, że suplementacja witaminy D₃ może także zmniejszać ryzyko bakteryjnych waginoz u ciężarnych, a co za tym idzie korelujących z nimi powikłań ciąży, inne sugerują powiązanie niedoboru witaminy D₃ u ciężarnych z insulinoopornością i występowaniem cukrzycy ciążowej, ponadto kobiety ciężarne stanowią grupę narażoną na występowanie niedoborów witaminy D₃, a przez to utratę wapnia z kości,^1,2,3,4
kobietom karmiącym w celu zapobiegania niedoborom witaminy D₃, ponieważ stanowią one grupę narażoną na ich występowanie, a przez to utratę wapnia z kości, witamina D jest bezpieczna dla karmionego dziecka,^5,6
kobietom po menopauzie, u których występuje zwiększone ryzyko utraty masy kostnej i złamań,
osobom starszym, które ze względu na zmniejszoną aktywność i przebywanie przez większość czasu w zamkniętych pomieszczeniach, mają ograniczoną skórną syntezę witaminy D_3,
osobom z osteoporozą i innymi schorzeniami predysponującymi do pojawienia się niedoborów witaminy D₃, takimi jak cukrzyca, nadczynność/niedoczynność tarczycy, astma, alergie, AZS, zaburzenie masy ciała (wychudzenie, nadwaga), zaburzenia profilu lipidowego, nowotwory, choroby nerek i wątroby, nadciśnienie tętnicze, choroba wieńcowa, choroby zapalne jelit, celiakia
osobom otyłym, które stanowią szczególną grupę ryzyka, które wymagają podaży podwojonej dawki witaminy D₃ względem dawki rekomendowanej rówieśnikom o prawidłowej masie ciała,
pacjentom przewlekle leczonym doustnymi GKS, u których terapia może doprowadzić do osłabienia kości.^7,8

Aktualne zalecenia dotyczące suplementacji witaminy D zamieszczono w osobnym opracowaniu.

Witamina D – Jak stosować?

Zgodnie z najnowszymi wytycznymi dotyczącymi suplementacji i leczenia witaminą D najlepiej jest poprzedzić rozpoczęcie suplementacji oznaczeniem jej stężenia (stężenia metabolitu – 25(OH)D (25-hydroksycholekalcyferolu)) w surowicy i skonsultowanie wyników z lekarzem lub farmaceutą. Dla populacji Polski suplementacja witaminy D jest konieczna od października do marca, kiedy jej skórna synteza jest całkowicie zahamowana. Odpowiednią dawkę suplementacyjną wyznacza się indywidualnie, najlepiej na podstawie wyników badania jej stężenia w surowicy. Jeśli pacjent nie wykonał badania należy dobrać dla niego dawkę z uwzględnieniem:

dziennej ekspozycji na słońce,
wieku,
masy ciała,
diety,
trybu życia,
chorób współistniejących,
przyjmowanych leków.

W pozostałych miesiącach, przy dostatecznej ekspozycji na słońce, suplementacja witaminą D u zdrowych osób nie jest konieczna, a jej włączenie rozważa się na podstawie jej stężenia w surowicy. W celach profilaktycznych możesz zalecać stosowanie następujących ilości witaminy D, zależności od wieku:^9,2

Grupa	Dawka witaminy D3/dobę
noworodki i donoszone niemowlęta (0-12 miesięcy)	400 j.m.
dzieci pomiędzy 6-12. miesiącem życia	400-600 j.m.
dzieci w wieku 1-10 lat	600-1000 j.m.
młodzież (11-18 lat) i dorośli (do 65 r. ż.)	800-2000 j.m.
seniorzy (>65-75 lat) i osoby o ciemnej karnacji	800-2000 j.m. przez cały rok
kobiety planujące ciążę	Kobiety planujące ciążę powinny przyjmować taką samą ilość witaminy D3 na dobę, jak ogólna populacja dorosłych, najlepiej w oparciu o wyniki badania poziomu witaminy.
kobiety w ciąży, kobiety w ciąży, kobiety karmiące	Kobiety ciężarne powinny suplementować się witaminą D3 w oparciu o wyniki badania poziomu witaminy D3, w celu utrzymania optymalnego stężenia w zakresie > 30-50 ng/ml. Jeżeli przeprowadzenie badania metabolitu 25-(OH)D u kobiety w okresie ciąży i laktacji nie jest możliwe, zaleca się stosowanie witaminy D w dawce 2000 j.m./dobę.
osoby otyłe	Podwójna dawka witaminy D w odniesieniu do dawek zalecanych dla rówieśników o prawidłowej masie ciała.
pozostałe osoby o zwiększonym ryzyko wystąpienia niedoboru witaminy D	Suplementacja powinna być prowadzona w oparciu o wyniki badania witaminy D w surowicy, w celu utrzymania optymalnego stężenia >30-50 ng/ml.
osoby o zwiększonej wrażliwości na witaminę D	Dawkę dopiera się indywidualnie i prowadzi kontrolę zmiennych wapniowo-fosforanowych, w szczególności kalcemii, kalciurii, parathormonu (PTH), 25 (OH) D oraz 1,25 (OH) 2 D.

Witaminę D₃ można przyjmować niezależnie od posiłku. Osobom, które spożywają witaminę D₃ podczas posiłku warto zalecić, aby nie łączyły jej z produktami obniżającymi jej przyswajalność m. in. produktami wysokobłonnikowymi (płatki owsiane, czy otręby), lecz zachowały odstęp czasowy.

Witamina D – Jak działa?

Witamina D3 odpowiada za utrzymanie homeostazy wapnia i fosforanów w osoczu – pobudza wchłanianie wapnia z jelita oraz mobilizuje odkładanie się go w kościach, wspierając procesy mineralizacji. W warunkach hipokalcemii pobudza uwalnianie wapnia i fosforu z kości oraz zwiększa reabsopcję wapnia w nerkach przy współudziale parathormonu, dzięki czemu:

wspomaga utrzymaniu prawidłowego stanu kości i zapobiega złamaniom, jest wykorzystywana w zapobieganiu i leczeniu krzywicy, osteomalacji, osteoporozy oraz innym chorób kości o podłożu metabolicznym,
odpowiada za prawidłowe napięcie mięśniowe i pobudzenie nerwowe,
reguluje proces krzepnięcia krwi.

Poza omówionym korzystnym działaniem i zastosowaniem witaminy D₃, istnieją doniesienia, które wiążą wpływ jej niedoborów z rozwojem i zaostrzeniem astmy u dzieci,¹⁰ rozwojem chorób układu sercowo-naczyniowego, cukrzycy,^11,12 nowotworów, w tym raka jelita grubego, raka piersi u kobiet po menopauzie, raka jajnika, prostaty i trzustki,^13,14,15 a także depresji. Ponadto pewne dane wskazują znaczenie witaminy D dla prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego i zapobiegania ostrym infekcjom układu oddechowego,^16,17 w zapobieganiu próchnicy u dzieci i młodzieży,¹⁸ i utrzymaniu uzębienia u osób starszych, ¹⁹oraz w leczeniu łuszczycy.²⁰ Witamina D zalecana jest także u kobiet z zaburzeniami owulacji.^2,21

Witamina D – Na co uważać?

W przypadku stwierdzenia niedoborów witaminy D₃leczenie powinno być prowadzone pod kontrolą lekarza. Zwykle w terapii niedoborów stosuje się dawki około 10 000 j.m./dobę, do uzyskania poziomu optymalnego. W trakcie leczenia pacjent powinien kontrolnie oznaczać stężenie witaminy D₃ w surowicy oraz monitorować gospodarkę wapniowo-fosforanową. Przypomnij pacjentowi, że długotrwała suplementacja witaminą D₃ oraz suplementacja dużymi dawkami także powinny odbywać się pod kontrolą lekarza. Według najnowszych zasad suplementacji i leczenia witaminą D₃ nie zaleca się przyjmowania jednorazowych dawek uderzeniowych witaminy D₃ – jest to szczególnie niebezpieczne, jeśli nie zostało poprzedzone badaniami poziomu witaminy D₃ i oceną ryzyka nadwrażliwości. Podawanie tak dużych dawek wiąże się z ryzykiem hiperkalcemii i odkładania się nadmiaru wapnia w tętnicach, nerkach czy sercu. Jeśli pacjent skarży się, że pomimo stosowania zalecanych dawek witaminy D₃ jej poziom w badaniach kontrolnych jest nadal niewłaściwy, należy przede wszystkim zapytać go, czy stosuje witaminę D₃ regularnie w odpowiedniej ilości. Jeśli stosuje ją prawidłowo, a problem nie znika należy skierować go do lekarza, w celu wykonania bardziej szczegółowej diagnostyki. W takich przypadkach zwykle zwiększa się dawki suplementacyjne o 50-100% lub wprowadza dawki terapeutyczne. Rzadkością jest występowanie nadwrażliwości na witaminę D₃, jednak i takie osoby mogą przyjść do nas po poradę. Suplementacja u nich powinna zostać dobrana indywidualnie, i prowadzona najlepiej pod kontrolą lekarza, z oznaczaniem zmiennych wapniowo-fosforanowych, w szczególności kalcemii, kalciurii, parathormonu (PTH), kalcydiolu (25-hydroksywitamina D) oraz kalcytriolu (aktywna postać witaminy D). Osoby z niewydolnością nerek i kamicą nerkową przez rozpoczęciem suplementacji witaminą D₃ powinny skonsultować się z lekarzem.

Witamina D – Na jakie interakcje zwracać uwagę?

GKS osłabiają wchłaniania witaminy D₃, dlatego pacjenci, którzy długotrwale leczą się doustnymi GKS najprawdopodobniej będą musieli stosować większe dawki witaminy D₃, aby osiągnąć i utrzymać jej optymalny poziom. Podobne postępowanie dotyczy pacjentów leczących się karbamazepiną, fenytoiną, czy fenobarbitalem, ponieważ leki te przyspieszają metabolizm witaminy D₃. Warto zwrócić uwagę na pacjentów, którzy stosują glikozydy nasercowe (digoksynę). Witamina D₃ wpływa na gospodarkę wapniem, a ten wpływa na serce, dlatego suplementacja wysokimi dawkami witaminy D₃ oraz łączne suplementowanie witaminy D₃ i wapnia może wywołać arytmię. Jeśli pacjent stosujący glikozydy nasercowe – zazwyczaj osoby starsze, dla których suplementacja witaminy D₃ jest wręcz wskazana – chcę ją suplementować, a zwłaszcza w połączeniu z preparatami wapnia, poleć mu, aby skonsultował się z lekarzem w celu dobrania skutecznej i bezpiecznej dawki witaminy D₃.²²

Witamina D – Dodatkowe informacje

Często powtarzanym mitem jest przewaga stosowania preparatów witaminy D₃ w kapsułkach tłuszczowych nad tabletkami. Nie wykazano, żeby witamina D₃ wchłaniała się lepiej z kapsułek tłuszczowych niż z tabletek, czyli formy proszkowej, więc postać leku nie ma w tym przypadku żadnego znaczenia – z kolei polecając preparat z witaminą D₃ warto wziąć pod uwagę na kategorię produktu, czy jest lekiem, czy suplementem diety. Kolejnym mitem, często powielanym w przekazach marketingowych, jest konieczność stosowania preparatów skojarzonych witaminy D₃ i K₂ (MK₇). Nie ma przesłanek ku temu, żeby zakładać, że łączenie witaminy D₃ i K₂ było wyjątkowo. Do tej pory nie udowodniono wyższości jednoczesnego przyjmowania witamin D₃ i K₂nad jednoskładnikowymi preparatami witaminy D₃ w zapobiegającego zwapnieniu naczyń i tkanek miękkich oraz zwiększającego mineralizację kości. Wydaje się to tym bardziej bezzasadne, ze względu na to, że witamina K występuje w wielu produktach spożywczych, wytwarzana jest także przez bakterie jelitowe w przewodzie pokarmowym człowieka, a jej niedobory u osób dorosłych, poza sytuacjami patologicznymi jak np. długotrwała antybiotykoterapia lub intensywne leczenie przeciwzakrzepowe, występują bardzo rzadko. Pacjentom stosującym witaminę D₃ warto przypominać o spożywaniu odpowiedniej do wieku ilości wapnia. Jeśli dieta nie jest w stanie pokryć jego dziennego zapotrzebowania należy rozważyć dodatkową suplementację preparatami soli wapnia. Ze względu na lepsze wchłanianie – jednorazowo wchłania się nie więcej niż 500-600 mg wapnia, oraz zmniejszenie ryzyka okresowej hiperkalcurii najlepiej stosować je w kilku podzielonych dawkach dobowych. Na rynku dostępne są też preparaty łączone witaminy D₃ i wapnia – zalecamy jednak, aby pacjenci stosowali dwa odrębne preparaty, co da możliwość indywidualnego dopasowania dawki każdego z nich.^23,24 W tabeli poniżej zestawiono dostępne w Polsce preparaty witaminy D dla dzieci:

Kat.	Preparat	Postać	Dawka
SD	ApoD3 krople	krople doustne	10 µg (400 j.m.)/dawkę
SD	ApoD3 żujki	kaps. do żucia	800 j.m.
SD	Bioaron D 400	krople wyciskane z kaps. twist-off	10 µg (400 j.m.)
SD	Bioaron D 800	krople wyciskane z kaps. twist-off	20 µg (800 j.m.)
SD	Bioaron D	krople	400 j.m. krople 1 kropla zawiera 10 µg (400 j.m.) wit. D
SD	Bioaron D 1000	kaps. miękkie	25 µg (1000 j.m.)
SD	Bioaron D spray	spray	25 µg (1000 j.m.)/aplikację
SD	Bobik D	krople wyciskane z kaps. twist-off	10 µg (400 j.m.)
SD	Bobolen D Witamina D 400 j. m.	krople wyciskane z kaps. twist-off	10 µg (400 j.m.)
SD	Bobolen D Witamina D 800 j.m.	krople wyciskane z kaps. twist-off	20 µg (800 j.m.)
SD	D-Vitum	aerozol	10 µg (400 j.m.)/dawkę
SD	D-Vitum	krople doustne	10 µg (400 j.m.)/2 krople
SD	D-Vitum	krople wyciskane z kaps. twist-off	10 µg (400 j.m.)
SD	D-Vitum	krople wyciskane z kaps. twist-off	15 µg (600 j.m.)
SD	D-Vitum	krople wyciskane z kaps. twist-off	20 µg (800 j.m.)
SD	D-Vitum	krople wyciskane z kaps. twist-off	25 µg (1000 j.m.)
SD	Evital D 1000	krople	1000 j.m./dawkę
SD	Humana benelife Witamina D	krople	10 µg (400 j.m.)/4 krople
SD	Ibuvit D	krople wyciskane z kaps. twist-off	10 µg (400 j.m.)
SD	Ibuvit D 600	krople doustne	1 ml zawiera 91,5 µg (3660 j.m.) cholekalcyferolu; 1 dawka (1 naciśnięcie pompki) zawiera 15 µg (600 j.m.) cholekalcyferolu
SD	Ibuvit D 600	krople wyciskane z kaps. twist-off	15 µg (600 j.m.)
SD	Ibuvit D 1000	krople wyciskane z kaps. twist-off	25 µg (1000 j.m.)
SD	Juvit Baby D3	krople	1 ml zawiera 35,8 µg (1432 j.m.) cholekacyferolu; 1 dawka (2 naciśnięcia pompki) zawiera 10 µg (400 j.m.) cholekalcyferolu
SD	Molekin D3 dla dzieci	krople doustne	1 kropla zawiera 5 µg wt. D3
SD	Plusssz Junior D3	tabl. do ssania	600 j.m.
SD	Vita D	aerozol do stos. w jamie ustnej	10 µg (400 j.m.)/aplikację
SD	Witamina D twist-off APTEO	krople wyciskane z kaps. twist-off	10 µg (400 j.m.)

Dostępne w Polsce preparaty witaminy D dla dorosłych przedstawiono w tabeli poniżej:

Kat.	Preparat	Postać	Dawka
SD	ApoD3	kaps.	1000 j.m.
SD	ApoD3 Forte	kaps.	2000 j.m.
SD	ApoD3 Max	kaps.	4000 j.m.
SD	Bio-Witamina D3 D-Pearls	kaps.	800 j.m.
SD	Bio-Witamina D3 D-Pearls	kaps.	1520 j.m.
SD	D3-ecovit 2000	kaps.	2000 j.m.
SD	D-Vitum Forte	kaps.	4000 j.m.
SD	D-Vitum Forte	kaps.	1000 j.m.
SD	D-Vitum Forte	kaps.	2000 j.m.
SD	Ibuvit D	kaps.	2000 j.m.
SD	Molekin D3	tabl. powl.	2000 j.m.
SD	Molekin D3 Forte	tabl. powl.	4000 j.m.
SD	Naturell Witamina D3	tabl. do ssania instant	1000 j.m.
SD	Naturell Witamina D3 2000	tabl. do ssania instant	2000 j.m.
SD	neoVit D3 4000 j.m.	kaps. miękkie	4000 j.m.
SD	neoVit D3 Spray	doustny spray	2000 j.m.
SD	Solevitum D3 1000	kaps.	1000 j.m.
SD	Solevitum D3	kaps.	2000 j.m.
SD	Vigantoletten Max	kaps.	2000 j.m.
SD	VITA buer D3	kaps.	2000 j.m.
SD	Vitagal Witamina D	kaps. miękkie	1000 j.m.
SD	Vitrum D3	kaps.	1000 j.m.
SD	Vitrum D3 Forte	kaps.	2000 j.m.
SD	Witamina D APTEO	kaps.	1000 j.m.
SD	Witamina D Forte APTEO	kaps.	2000 j.m.
SD	Witamina D Pro Balance	kaps.	2000 j.m.
SD	Witamina D3 DOZ	kaps.	1000 j.m.
SD	Witamina D3 DOZ	kaps.	2000 j.m.
SD	Witamina D3 Forte	kaps. miękkie	2000 j.m.
SD	Witamina D3 Forte	kaps. miękkie	4000 j.m.
OTC	Vigantol	krople doustne	1ml (40 kropli) zawiera 500µg cholekalcyferolu, jedna kropla zawiera 12,5µg cholekalcyferolu (co odpowiada 500 j.m. witaminy D3)
OTC	Vigalex Bio	tabl.	1000 j.m.
OTC	Vigalex Forte	tabl.	2000 j.m.
OTC	Vigalex Max	tabl.	4000 j.m
OTC	Vigantoletten 500	tabl.	500 j.m.
OTC	Vigantoletten 1000	tabl.	1000 j.m.
Rp	Dekristol	kaps. miękkie	20000 j.m.
Rp	Devikap	kaps. miękkie	2000 j.m.
Rp	Devikap	kaps. miękkie	4000 j.m.
Rp	Devikap	kaps. miękkie	10 000 j.m.
Rp	Devikap	płyn doustny	1 ml zawiera 0,375 mg (15 000 j.m.) cholekalcyferolu; 1 kropla zawiera 12,5 µg (500 j.m.) cholekalcyferolu

Kalkulator pozwalający na przeliczenie, ile jednostek witaminy D₃ znajduje się w preparacie na podstawie ilości podanej w µg zaprezentowano w osobnym artykule.

Źródła

Grundmann, M., & von Versen-Höynck, F. (2011). Vitamin D – roles in women’s reproductive health?. Reproductive biology and endocrinology : RB&E, 9, 146. pełny tekst ↩
Zimmer, M., Sieroszewki, P., Oszukowski, P., Huras, H., Fuchs, T., Pawłosek, A. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników dotyczące suplementacji u kobiet ciężarnych.(2020) pełny tekst.pdf ↩↩↩
Rutkowska, J., Bandurska-Stankiewicz, E., Wiatr-Bykowska, D. et al.(2016). Vitamin D deficiency in women with gestational diabetes mellitus. Clinical Diabetes; 5, 2: 57–61. abstrakt ↩
Hollis, B. W., Johnson, D., Hulsey, T. C., Ebeling, M., & Wagner, C. L. (2011). Vitamin D supplementation during pregnancy: double-blind, randomized clinical trial of safety and effectiveness. Journal of bone and mineral research : the official journal of the American Society for Bone and Mineral Research, 26(10), 2341–2357. pełny tekst ↩
Hollis, B. W., Wagner, C. L., Howard, C. R., Ebeling, M., Shary, J. R., Smith, P. G., Taylor, S. N., Morella, K., Lawrence, R. A., & Hulsey, T. C. (2015). Maternal Versus Infant Vitamin D Supplementation During Lactation: A Randomized Controlled Trial. Pediatrics, 136(4), 625–634. pełny tekst ↩
Zimmer, M., Sieroszewki, P., Oszukowski, P., Huras, H., Fuchs, T., Pawłosek, A. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników dotyczące suplementacji u kobiet ciężarnych.(2020) pełny tekst.pdf ↩
Rusińska, A., Płudowski, P., Walczak, M., Borszewska-Kornacka, M. K., Bossowski, A., Chlebna-Sokół, D., Czech-Kowalska, J., Dobrzańska, A., Franek, E., Helwich, E., Jackowska, T., Kalina, M. A., Konstantynowicz, J., Książyk, J., Lewiński, A., Łukaszkiewicz, J., Marcinowska-Suchowierska, E., Mazur, A., Michałus, I., Peregud-Pogorzelski, J., Zygmunt, A. (2018). Vitamin D Supplementation Guidelines for General Population and Groups at Risk of Vitamin D Deficiency in Poland-Recommendations of the Polish Society of Pediatric Endocrinology and Diabetes and the Expert Panel With Participation of National Specialist Consultants and Representatives of Scientific Societies-2018 Update. Frontiers in endocrinology, 9, 246. pełny tekst ↩
Szymański, F., M., Bomba-Opoń, D., A., Łęgosz, P., Głogowska-Szeląg, J., Baran, W., Szpietowski, J., C., Kos-Kudła, B., Filipiak, K., J., Kozłowska-Wojciechowska, M. (2015). Miejsce witaminy D w codziennej praktyce klinicznej – interdyscyplinarne stanowisko ekspertów. Forum Medycyny Rodzinnej., tom 9, nr 6, 423-434. pełny tekst ↩
Rusińska, A., Płudowski, P., Walczak, M., Borszewska-Kornacka, M. K., Bossowski, A., Chlebna-Sokół, D., Czech-Kowalska, J., Dobrzańska, A., Franek, E., Helwich, E., Jackowska, T., Kalina, M. A., Konstantynowicz, J., Książyk, J., Lewiński, A., Łukaszkiewicz, J., Marcinowska-Suchowierska, E., Mazur, A., Michałus, I., Peregud-Pogorzelski, J., Zygmunt, A. (2018). Vitamin D Supplementation Guidelines for General Population and Groups at Risk of Vitamin D Deficiency in Poland-Recommendations of the Polish Society of Pediatric Endocrinology and Diabetes and the Expert Panel With Participation of National Specialist Consultants and Representatives of Scientific Societies-2018 Update. Frontiers in endocrinology, 9, 246. pełny tekst ↩
Herr, C., Greulich, T., Koczulla, R. A., Meyer, S., Zakharkina, T., Branscheidt, M., Eschmann, R., & Bals, R. (2011). The role of vitamin D in pulmonary disease: COPD, asthma, infection, and cancer. Respiratory research, 12(1), 31. pełny tekst ↩
Reis, J. P., von Mühlen, D., Miller, E. R., 3rd, Michos, E. D., & Appel, L. J. (2009). Vitamin D status and cardiometabolic risk factors in the United States adolescent population. Pediatrics, 124(3), e371–e379. pełny tekst ↩
Chiu, K. C., Chu, A., Go, V. L., & Saad, M. F. (2004). Hypovitaminosis D is associated with insulin resistance and beta cell dysfunction. The American journal of clinical nutrition, 79(5), 820–825. pełny tekst ↩
Holick M. F. (2008). The vitamin D deficiency pandemic and consequences for nonskeletal health: mechanisms of action. Molecular aspects of medicine, 29(6), 361–368. abstrakt ↩
Bauer, S. R., Hankinson, S. E., Bertone-Johnson, E. R., & Ding, E. L. (2013). Plasma vitamin D levels, menopause, and risk of breast cancer: dose-response meta-analysis of prospective studies. Medicine, 92(3), 123–131. pełny tekst ↩
Lappe, J. M., Travers-Gustafson, D., Davies, K. M., Recker, R. R., & Heaney, R. P. (2007). Vitamin D and calcium supplementation reduces cancer risk: results of a randomized trial. The American journal of clinical nutrition, 85(6), 1586–1591. pełny tekst ↩
Martineau, A. R., Jolliffe, D. A., Hooper, R. L., Greenberg, L., Aloia, J. F., Bergman, P., Dubnov-Raz, G., Esposito, S., Ganmaa, D., Ginde, A. A., Goodall, E. C., Grant, C. C., Griffiths, C. J., Janssens, W., Laaksi, I., Manaseki-Holland, S., Mauger, D., Murdoch, D. R., Neale, R., Rees, J. R., Camargo, C. A., Jr (2017). Vitamin D supplementation to prevent acute respiratory tract infections: systematic review and meta-analysis of individual participant data. BMJ (Clinical research ed.), 356, i6583 pełny tekst ↩
Urashima, M., Segawa, T., Okazaki, M., Kurihara, M., Wada, Y., & Ida, H. (2010). Randomized trial of vitamin D supplementation to prevent seasonal influenza A in schoolchildren. The American journal of clinical nutrition, 91(5), 1255–1260. pełny tekst ↩
Hujoel P. P. (2013). Vitamin D and dental caries in controlled clinical trials: systematic review and meta-analysis. Nutrition reviews, 71(2), 88–97. pełny tekst ↩
Cranney, A., Horsley, T., O’Donnell, S., Weiler, H., Puil, L., Ooi, D., Atkinson, S., Ward, L., Moher, D., Hanley, D., Fang, M., Yazdi, F., Garritty, C., Sampson, M., Barrowman, N., Tsertsvadze, A., & Mamaladze, V. (2007). Effectiveness and safety of vitamin D in relation to bone health. Evidence report/technology assessment, (158), 1–235. ↩
Mason AR, Mason J, Cork M, Dooley G, Hancock H. Topical treatments for chronic plaque psoriasis. Cochrane Database of Systematic Reviews 2013, Issue 3. Art. No.: CD005028 pełny tekst ↩
Grundmann, M., & von Versen-Höynck, F. (2011). Vitamin D – roles in women’s reproductive health? Reproductive biology and endocrinology : RB&E, 9, 146. pełny tekst ↩
Robien, K., Oppeneer, S. J., Kelly, J. A., & Hamilton-Reeves, J. M. (2013). Drug-vitamin D interactions: a systematic review of the literature. Nutrition in clinical practice : official publication of the American Society for Parenteral and Enteral Nutrition, 28(2), 194–208. abstrakt ↩
Grossmann, R. E., & Tangpricha, V. (2010). Evaluation of vehicle substances on vitamin D bioavailability: a systematic review. Molecular nutrition & food research, 54(8), 1055–1061. abstrakt ↩
Borel, P., Caillaud, D., & Cano, N. J. (2015). Vitamin D bioavailability: state of the art. Critical reviews in food science and nutrition, 55(9), 1193–1205. abstrakt ↩

Witamina D – Ścieżka rekomendacji