Etambutol

Chemioterapeutyk przeciwgruźliczy (tuberkulostatyk) o działaniu bakteriostatycznym wobec prątków gruźlicy, kod ATC J04AK02. Wydawany wyłącznie na receptę. Dostępny w postaci doustnej (kapsułki) o działaniu ogólnoustrojowym, w preparacie jednoskładnikowym. Stosowany zawsze w skojarzeniu z innymi lekami przeciwgruźliczymi, nigdy jako lek pojedynczy, ponieważ w monoterapii oporność prątków narasta szybko.

Działanie etambutolu

Etambutol jest lekiem przeciwprątkowym działającym wybiórczo na prątki gruźlicy. Hamuje wzrost prątków wywołujących gruźlicę u ludzi i zwierząt oraz niektórych prątków atypowych, natomiast nie działa na inne drobnoustroje.

Mechanizm działania polega na uszkodzeniu ściany komórkowej prątka i zaburzeniu jego metabolizmu, co hamuje namnażanie i prowadzi do śmierci drobnoustroju. Uszkadzając ścianę komórkową, etambutol czyni ją przepuszczalną dla wielu inhibitorów, w tym dla innych leków przeciwprątkowych, dlatego jego skojarzenie z pozostałymi tuberkulostatykami zwiększa ich skuteczność.

Lek podawany jest doustnie i działa ogólnoustrojowo. Wchłania się z przewodu pokarmowego i jest wydalany głównie przez nerki, dlatego u pacjentów z niewydolnością nerek dochodzi do jego kumulacji i konieczna jest modyfikacja dawki.

Farmakologia

Etambutol jest chemioterapeutykiem działającym bakteriostatycznie na szczepy Mycobacterium tuberculosis i nie działa na inne drobnoustroje. Hamuje wzrost prątków wywołujących gruźlicę u ludzi i zwierząt oraz niektórych prątków atypowych będących przyczyną mykobakterioz, na przykład Mycobacterium kansasii. Mechanizm działania polega na zaburzaniu metabolizmu komórkowego, co powoduje hamowanie namnażania i śmierć prątków, a działając destrukcyjnie na ścianę komórkową czyni ją przepuszczalną dla wielu inhibitorów, w tym dla innych leków przeciwprątkowych. Lek działa na postaci wewnątrz- i zewnątrzkomórkowe prątków, a pierwotna oporność występuje u około 1% pacjentów¹.

Jeżeli etambutol podawany jest jako lek pojedynczy, oporność prątków in vitro narasta szybko w sposób skokowy. Nie wykazano oporności krzyżowej etambutolu z innymi lekami tuberkulostatycznymi, a jednoczesne stosowanie z izoniazydem opóźnia pojawienie się oporności¹.

Farmakokinetyka

Etambutol szybko wchłania się z przewodu pokarmowego, a jego biodostępność sięga 80%. Po podaniu doustnym pojedynczej dawki 25 mg/kg mc. stężenie maksymalne (C_max) wynoszące od 2 do 5 µg/ml osiągane jest po 2 do 4 godzin, a po 24 godzinach stężenie spada poniżej 1 µg/ml. Lek w 20 do 30% wiąże się z białkami osocza, a jego metabolizm zachodzi w wątrobie z wytworzeniem pochodnych kwasu dikarboksylowego¹.

Okres półtrwania (t_½) w surowicy wynosi od 3 do 4 godzin, a w niewydolności nerek wydłuża się do 8 godzin. W ciągu 24 godzin od podania ponad 50% dawki jest wydalane z moczem w postaci niezmienionej, a 8 do 15% w postaci nieczynnych metabolitów, natomiast około 20 do 22% dawki wydalane jest z kałem w postaci niezmienionej¹.

Etambutol dobrze przenika do wielu tkanek i narządów, w tym do płuc, gdzie osiąga stężenia 5- do 9-krotnie większe niż w surowicy. Przenika przez barierę łożyska, osiągając we krwi płodu stężenie około 30% stężenia we krwi matki, a w stanie zapalnym opon mózgowo-rdzeniowych stężenie w płynie mózgowo-rdzeniowym wynosi od 10 do 50% stężenia w surowicy. Lek przenika także do mleka matki¹.

Wskazania leków z etambutolem

Etambutol wydawany jest na receptę i stosowany wyłącznie w skojarzeniu z innymi lekami przeciwgruźliczymi. Wskazaniem jest gruźlica płuc i opłucnej (zakażenia pierwotne i wtórne) oraz gruźlica pozapłucna, w tym opon mózgowo-rdzeniowych, kości i stawów, narządów moczowo-płciowych oraz zwojów nerwowych¹.

Lek można stosować tylko w leczeniu gruźlicy wywołanej przez drobnoustroje wrażliwe na etambutol¹.

Dawkowanie etambutolu

Etambutol stosuje się w skojarzeniu z innymi lekami przeciwgruźliczymi według różnych schematów leczenia. Dawkę ustala się w przeliczeniu na masę ciała pacjenta, a u osób z niewydolnością nerek dostosowuje się ją do czynności nerek. Lek można zażywać niezależnie od posiłku, popijając szklanką wody. Pełny okres leczenia powinien trwać przynajmniej 9 miesięcy.

Grupa i schemat	Dawka jednorazowa	Uwagi
Dorośli i dzieci >13 lat – leczenie początkowe (nieleczeni wcześniej)	15 do 25 mg/kg mc. na dobę w dawce pojedynczej	1
Dorośli i dzieci >13 lat – leczenie powtórne (leczeni wcześniej)	20 do 25 mg/kg mc. na dobę w dawce pojedynczej	po 60 dniach dawkę zmniejsza się do 15 mg/kg mc. na dobę1
Dorośli i dzieci >13 lat – leczenie przerywane	50 mg/kg mc. na dobę w dawce pojedynczej	1 lub 2 razy w tygodniu1
Niewydolność nerek, GFR >25 ml/min	15 do 25 mg/kg mc.	co 24 do 36 godzin1
Niewydolność nerek, GFR 10 do 25 ml/min	7,5 do 15 mg/kg mc.	co 48 godzin1
Niewydolność nerek, GFR <10 ml/min lub pacjenci dializowani	5 mg/kg mc.	co 48 godzin1
Osoby w podeszłym wieku	dawka najniższa z dopuszczalnego zakresu	ostrożnie ze względu na częstsze zaburzenia czynności wątroby, nerek i serca1
Dzieci <13 lat	nie stosować	nie ustalono bezpieczeństwa stosowania1

Istotne przeciwwskazania do stosowania etambutolu

Zapalenie nerwu wzrokowego

Etambutol jest przeciwwskazany u pacjentów z zapaleniem nerwu wzrokowego, ponieważ sam wywiera toksyczne działanie na narząd wzroku i może nasilić istniejące uszkodzenie¹.

Ciężka niewydolność nerek

Ze względu na to, że nerki są główną drogą eliminacji leku, ciężka niewydolność nerek stanowi przeciwwskazanie do jego stosowania¹.

Brak możliwości oceny zaburzeń widzenia

Leku nie należy stosować u pacjentów, od których nie można uzyskać informacji o występujących zaburzeniach widzenia, na przykład u osób nieprzytomnych, ponieważ uniemożliwia to wczesne wykrycie toksyczności narządu wzroku¹.

Ciąża

Stosowanie etambutolu w ciąży jest przeciwwskazane. Lek przenika przez łożysko, a u dzieci urodzonych przez kobiety stosujące kurację przeciwgruźliczą zawierającą etambutol notowano zaburzenia widzenia¹.

Wiek poniżej 13 lat

Etambutolu nie należy stosować u dzieci w wieku poniżej 13 lat, ponieważ nie ustalono bezpieczeństwa jego stosowania w tej grupie, a ocena zaburzeń widzenia jest u dzieci utrudniona¹.

Środki ostrożności przy wydawaniu etambutolu

Badania okulistyczne przed leczeniem i w jego trakcie

Przed rozpoczęciem leczenia oraz okresowo w jego trakcie należy przeprowadzać badanie okulistyczne obejmujące oftalmoskopię, badanie pola widzenia, ostrości wzroku i rozróżniania barw, osobno dla każdego oka i łącznie dla obu oczu. Przy dawkach większych niż 15 mg/kg mc. badania wzroku należy wykonywać przynajmniej raz w miesiącu, a szczególną kontrolą objąć pacjentów ze schorzeniami oczu, takimi jak zaćma, zapalenia w obrębie gałki ocznej i retinopatia cukrzycowa. Pacjenta należy pouczyć o samokontroli ostrości widzenia i rozróżniania barw oraz o konieczności przerwania leczenia i zgłoszenia się do lekarza w razie jakichkolwiek zaburzeń widzenia¹.

Toksyczne działanie na wątrobę

Obserwowano toksyczne działanie etambutolu na wątrobę, w tym przypadki śmiertelne. Jak w przypadku innych silnie działających leków, zaleca się okresowe kontrolowanie czynności wątroby¹.

Kontrola czynności nerek, wątroby i układu krwiotwórczego

W trakcie leczenia zaleca się okresowe badania czynności nerek, wątroby oraz układu krwiotwórczego¹.

Hiperurykemia i napady dny moczanowej

Etambutol może zmniejszać nerkowy klirens moczanów, w tym kwasu moczowego, co prawdopodobnie prowadzi do hiperurykemii, a obserwowano także ostre napady dny moczanowej¹.

Ciężkie skórne reakcje niepożądane

Po wprowadzeniu leku do obrotu notowano ciężkie skórne działania niepożądane, w tym zespół Stevensa-Johnsona, toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka oraz reakcję polekową z eozynofilią i objawami ogólnymi (zespół DRESS), mogące zakończyć się śmiercią lub stanowić zagrożenie życia. Przy przepisaniu leku należy poinformować pacjenta o objawach tych reakcji i ściśle obserwować, czy nie występują reakcje skórne, a w razie ich pojawienia się natychmiast przerwać leczenie. U pacjenta, u którego wystąpiła taka poważna reakcja, nie należy nigdy wznawiać leczenia etambutolem¹.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Ze względu na możliwość zaburzeń widzenia, w tym zmniejszenia ostrości wzroku, ograniczenia pola widzenia oraz zaburzeń rozróżniania barw, w trakcie leczenia etambutolem nie należy kierować pojazdami mechanicznymi ani obsługiwać maszyn¹.

Interakcje etambutolu

Wodorotlenek glinu + etambutol

Wodorotlenek glinu zmniejsza wchłanianie etambutolu z przewodu pokarmowego. Między przyjęciem etambutolu a leku zobojętniającego sok żołądkowy zawierającego wodorotlenek glinu zaleca się zachowanie 4 godzin przerwy¹.

Fentolamina + etambutol

Etambutol może reagować z fentolaminą, powodując fałszywie dodatni wynik testu wykrywającego guz chromochłonny nadnerczy¹.

Działania niepożądane etambutolu

⚠ Pozagałkowe zapalenie nerwu wzrokowego

Sztandarowym działaniem niepożądanym etambutolu jest pozagałkowe zapalenie nerwu wzrokowego, jedno- lub obustronne, występujące rzadko () i częściej podczas stosowania dużych dawek. Objawia się osłabieniem ostrości widzenia, zaburzeniami widzenia barw, obecnością mroczka centralnego lub obwodowego oraz ograniczeniem pola widzenia, a jego wystąpienie zależy od dawki, czasu leczenia i współistniejących schorzeń gałki ocznej. W razie wystąpienia zaburzeń widzenia leczenie należy przerwać. Zmiany zwykle są przemijające i cofają się w ciągu kilku tygodni, w ciężkich przypadkach kilku miesięcy, jednak w wyjątkowych przypadkach mogą być nieodwracalne z powodu zaniku nerwu wzrokowego¹.

⚠ Ciężkie skórne reakcje niepożądane

Do bardzo rzadko () występujących zaburzeń skóry należą zapalenie skóry, zespół Stevensa-Johnsona, toksyczna nekroliza naskórka, pęcherzowe zapalenie skóry oraz reakcje nadwrażliwości na światło. O nieznanej częstości () opisano reakcję polekową z eozynofilią i objawami ogólnymi (zespół DRESS). Rzadko () występują wysypki skórne i świąd skóry¹.

⚠ Reakcje nadwrażliwości i anafilaksja

O nieznanej częstości () występują reakcje nadwrażliwości, w tym reakcje skórne oraz alergiczne zapalenie wątroby, płuc, nerek, mięśnia sercowego i osierdzia, a także reakcje anafilaktoidalne lub anafilaktyczne, w tym wstrząs, oraz eozynofilia¹.

⚠ Uszkodzenie wątroby

O nieznanej częstości () opisano przemijające zaburzenia czynności wątroby, niekiedy z żółtaczką, zwiększenie aktywności aminotransferazy asparaginianowej i alaninowej, zapalenie wątroby oraz uszkodzenie wątroby, w tym przypadki śmiertelne¹.

Hiperurykemia, dna moczanowa i zaburzenia nerek

Bardzo rzadko () występują dna moczanowa, hiperurykemia (zwiększenie stężenia kwasu moczowego w surowicy) oraz śródmiąższowe zapalenie nerek¹.

Zaburzenia układu nerwowego

Niezbyt często () występują bóle i zawroty głowy. Rzadko () obserwuje się drętwienie i mrowienie kończyn spowodowane zapaleniem nerwów obwodowych¹.

Zaburzenia psychiczne

Niezbyt często () występują stany splątania, a rzadko () dezorientacja i omamy¹.

Zaburzenia krwi i układu chłonnego

O nieznanej częstości () występują małopłytkowość, zmniejszenie liczby krwinek białych, zmniejszenie liczby krwinek białych obojętnochłonnych we krwi oraz powiększenie węzłów chłonnych¹.

Zaburzenia żołądka i jelit

Niezbyt często () występują nudności, wymioty, biegunka, bóle brzucha oraz zaburzenia łaknienia z jadłowstrętem¹.

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe

Niezbyt często () występują bóle i obrzęki stawów¹.

Nacieki tkanki płucnej

O nieznanej częstości () opisano nacieki tkanki płucnej z eozynofilią lub bez¹.

Objawy ogólne

Rzadko () występują gorączka, dreszcze i złe samopoczucie¹.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a etambutol

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych stosowanie etambutolu w ciąży jest przeciwwskazane. Wpływ leku na płód w skojarzeniu z innymi lekami przeciwgruźliczymi nie jest znany, lek przenika przez łożysko, a u dzieci urodzonych przez kobiety stosujące kurację przeciwgruźliczą zawierającą etambutol notowano zaburzenia widzenia¹.

Karmienie piersią a etambutol

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych etambutol przenika do mleka. Nie przeprowadzono jednak odpowiednio liczebnych, kontrolowanych badań u ludzi, dlatego nie zaleca się karmienia piersią podczas kuracji¹.

Produkty handlowe z etambutolem

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Ethambutol Teva	kapsułki	Rp