Escherichia coli Nissle 1917
Redakcja portalu · publikacja 11.09.2026
Escherichia coli Nissle 1917 – co mówią badania? Wrzodziejące zapalenie jelita grubego, biegunka u dzieci, kolibaktyna, oświadczenia EFSA. Przegląd EBM.
Escherichia coli Nissle 1917 to pojedynczy szczep niepatogennej pałeczki okrężnicy, badany w chorobach jelit od lat dziewięćdziesiątych XX wieku1. W części krajów jest zarejestrowany jako produkt leczniczy, a nie jako suplement diety, a najlepiej udokumentowanym zastosowaniem jest podtrzymywanie remisji wrzodziejącego zapalenia jelita grubego2. Odróżnia go od pozostałych probiotyków dostępnych w aptece to, że należy do gatunku obejmującego szczepy chorobotwórcze i że sam nosi wyspę genomową odpowiadającą za wytwarzanie genotoksyny3.
Synonimy i nazewnictwo Escherichia coli Nissle 1917
W piśmiennictwie klinicznym szczep występuje jako Escherichia coli Nissle 1917, w skrócie EcN, oraz jako „niepatogenna Escherichia coli” w starszych pracach z lat dziewięćdziesiątych, gdzie nazwa szczepu bywała podawana dopiero w treści artykułu4. Serotyp szczepu opisywano jako O6:K5:H11. Liczba 1917 nie oznacza dawki ani liczby bakterii, tylko jest częścią oznaczenia szczepu, a nie jego nazwy gatunkowej. Rozstrzygnięcie, czy dany preparat ma dokumentację kliniczną, zależy od zgodności całego oznaczenia szczepu, bo wyniki badań nad tym szczepem nie odnoszą się do innych szczepów E. coli.
Działanie Escherichia coli Nissle 1917
Najlepiej opisany mechanizm polega na pobudzaniu własnej odpowiedzi przeciwbakteryjnej nabłonka jelitowego, a nie na bezpośrednim zabijaniu drobnoustrojów przez podane bakterie. W badaniu na linii komórkowej Caco-2 szczep pobudzał wytwarzanie ludzkiej beta-defensyny 2, czyli indukowanego peptydu przeciwbakteryjnego przeciwdziałającego przyleganiu i wnikaniu bakterii, a za pobudzenie odpowiadała flagellina szczepu. Mutanty pozbawione genu flagelliny traciły tę zdolność, a przywrócenie genu ją odtwarzało5.
Drugi udokumentowany mechanizm to hamowanie wzrostu innych Enterobacteriaceae przez dwie mikrocyny syderoforowe. W modelu salmonelozy u myszy szczep zmniejszał objawy zakażenia i wydalanie pałeczek Salmonella z kałem, a mutant pozbawiony peptydazy ClbP tracił zarówno zdolność ochrony zwierząt, jak i przewagę konkurencyjną nad patogenem3. Ta sama praca wykazała, że aktywność hamująca wzrost innych bakterii jest wpleciona w szlak wytwarzania kolibaktyny, czyli genotoksyny kodowanej przez wyspę pks. Rozdzielenie obu działań udało się dopiero przez punktową zmianę aminokwasu w laboratorium, a szczep dostępny w handlu takiej zmiany nie ma3.
Wpływ na szczelność bariery jelitowej wykazano wyłącznie w modelach doświadczalnych. U myszy z endotoksemią wywołaną dootrzewnowym podaniem lipopolisacharydu podawanie szczepu zachowywało czynność bariery i łagodziło zapalenie ogólnoustrojowe przez hamowanie szlaku RhoA/ROCK2/MLC, a w monowarstwach Caco-2 efekt zależał od receptora TLR-46. Są to przesłanki mechanistyczne, a nie dowód poprawy stanu pacjenta.
Skuteczność kliniczna Escherichia coli Nissle 1917
Czy stosowanie Escherichia coli Nissle 1917 podtrzymuje remisję wrzodziejącego zapalenia jelita grubego?
To jedyne wskazanie tego szczepu z mocnymi dowodami, przy czym dowodzą one równoważności z mesalazyną, a nie przewagi nad brakiem leczenia. Metaanaliza poświęcona wprost temu szczepowi, obejmująca 6 badań i 719 pacjentów, wykazała nawrót choroby u 36,8% osób przyjmujących szczep i u 36,1% otrzymujących mesalazynę, czyli różnicę poniżej jednego punktu procentowego7. Metaanaliza 10 badań nad probiotykami w nieswoistych zapaleniach jelit, obejmująca łącznie 1049 pacjentów, nie wykazała różnicy między szczepem Nissle 1917 a mesalazyną w trzech punktach końcowych naraz: uzyskaniu remisji, nawrocie i powikłaniach8. Przegląd narracyjny piśmiennictwa do 2023 r. wskazuje ten szczep jako jeden z dwóch probiotyków z mocnymi dowodami we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego, i to wyłącznie w podtrzymywaniu remisji9.
Podstawą tych syntez są trzy badania z randomizacją. Największe objęło 327 pacjentów przydzielonych losowo do preparatu probiotycznego w dawce 200 mg raz na dobę albo do mesalazyny 500 mg trzy razy na dobę, prowadzonych przez 12 miesięcy w schemacie podwójnie zaślepionym i podwójnie pozorowanym. Nawrót wystąpił u 40 ze 110 osób w grupie szczepu i u 38 ze 112 w grupie mesalazyny, a założoną równoważność potwierdzono. Tolerancja i bezpieczeństwo nie różniły się między grupami10. W badaniu jednoośrodkowym u 116 osób z aktywną chorobą remisję uzyskało 68% przyjmujących szczep i 75% przyjmujących mesalazynę, a średni czas trwania remisji wynosił odpowiednio 221 i 206 dni. Wszyscy uczestnicy otrzymali jednak najpierw tygodniową kurację gentamycyną doustną, więc schemat nie odpowiada zwykłemu przyjmowaniu probiotyku4. Trzecie badanie, u 120 osób w remisji, autorzy nazwali wstępnym: obserwacja trwała 12 tygodni, a odsetki nawrotów wyniosły 16,0% w grupie szczepu i 11,3% w grupie mesalazyny1.
Dwa ograniczenia dotyczą całego zestawu. Żadne z tych badań nie miało ramienia placebo, więc równoważność ustalono wyłącznie wobec leku czynnego. Autorzy przeglądu systematycznego, który dla nieaktywnego wrzodziejącego zapalenia jelita grubego zsumował trzy badania, domagają się wprost badań prowadzonych przez kilka niezależnych zespołów i analizowanych zgodnie z zamiarem leczenia, co wskazuje na skupienie dorobku wokół jednego kręgu badaczy i wytwórcy11.
Czy stosowanie Escherichia coli Nissle 1917 wywołuje remisję w aktywnym wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego?
Nie wykazano tego, a autorzy metaanalizy odradzają zalecanie szczepu w tym wskazaniu. Dla wywołania remisji wynik zbiorczy oparto na porównaniach z mesalazyną, a porównanie z placebo pochodziło z jednego badania, więc autorzy stwierdzili, że stosowania szczepu w indukcji remisji nie można zalecać7. Owo jedno badanie z placebo oceniało wlewki doodbytnicze u 90 osób z umiarkowaną postacią dystalną, w dawkach 10, 20 i 40 ml zawiesiny zawierającej 10⁸ bakterii na mililitr. W analizie zgodnej z zamiarem leczenia liczba osób odpowiadających na leczenie nie była większa niż w grupie placebo, a wynik dodatni pojawił się dopiero w analizie zgodnej z protokołem, jako korelacja odpowiedzi z dawką12.
Najmocniejszy sygnał przeciwny pochodzi z badania niezależnego od wytwórcy, w którym 100 osób z aktywną chorobą otrzymywało szczep albo placebo jako dodatek do leczenia standardowego, po tygodniu cyprofloksacyny albo placebo. W ramieniu bez antybiotyku remisję osiągnęło 54% osób przyjmujących szczep wobec 89% otrzymujących samo placebo, a udziału w badaniu zaprzestało 11 z 25 osób w tym ramieniu wobec 15 z 75 we wszystkich pozostałych. Autorzy nazywają wynik zaskakującym i stwierdzają brak korzyści z dodania szczepu do leczenia aktywnej choroby13. Ramiona były małe, a analiza zgodna z protokołem, więc jest to sygnał wymagający potwierdzenia, a nie rozstrzygnięcie.
Czy stosowanie Escherichia coli Nissle 1917 pomaga w chorobie Leśniowskiego-Crohna?
Dowodów na to nie ma, a różnica wobec wrzodziejącego zapalenia jelita grubego ma prawdopodobne wytłumaczenie mechanistyczne. Przegląd systematyczny badań u dorosłych stwierdza wprost brak danych uzasadniających stosowanie jakichkolwiek probiotyków w chorobie Leśniowskiego-Crohna11, a przegląd piśmiennictwa do 2023 r. nie znajduje rozstrzygających wniosków w tej chorobie9. Jedyne badanie z randomizacją nad tym szczepem w postaci okrężniczej choroby Leśniowskiego-Crohna wykazało zmniejszenie ryzyka nawrotu i mniejsze zapotrzebowanie na glikokortykosteroidy, ale sam autor nazwał je pilotowym i zakończył wnioskiem, że do wykazania korzyści potrzeba więcej danych14. Badania potwierdzającego nigdy nie przeprowadzono. Prawdopodobnym powodem braku skuteczności jest to, że działanie szczepu opiera się na pobudzaniu wytwarzania defensyn, a u pacjentów z chorobą Leśniowskiego-Crohna zdolność do ich wytwarzania jest uwarunkowana genetycznie upośledzona2.
Czy stosowanie Escherichia coli Nissle 1917 skraca biegunkę u niemowląt i małych dzieci?
Dwa badania z randomizacją wykazały skrócenie czasu trwania biegunki, ale oba pochodzą od tego samego zespołu, więc nie są od siebie niezależne. W badaniu III fazy u 113 dzieci w wieku 2–47 miesięcy z biegunką ostrą mediana czasu do ustąpienia objawów wyniosła 2,5 dnia przy podawaniu szczepu i 4,8 dnia przy placebo, a odpowiedź uzyskało 52 z 55 dzieci wobec 39 z 58 w grupie placebo15. W badaniu u 151 dzieci z biegunką nieswoistą trwającą ponad 4 dni odpowiedź w 21. dniu uzyskało 98,7% dzieci przyjmujących szczep i 71,1% otrzymujących placebo, a mediana czasu do odpowiedzi wyniosła 2,4 wobec 5,7 dnia. Autorzy sami ograniczyli wniosek do warunków tego badania16. Próby były małe, przyczyny biegunki w większości nieokreślone, a wśród współautorów obu prac figurują osoby związane z wytwórcą preparatu, te same, które prowadziły badania nad wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego10.
Czy stosowanie Escherichia coli Nissle 1917 łagodzi objawy zespołu jelita drażliwego?
Nie wykazano takiej korzyści. W badaniu z randomizacją i kontrolą placebo u 139 osób z opornym na leczenie zespołem jelita drażliwego, prowadzonym przez 6 tygodni, wynik sumaryczny kwestionariusza objawów zmienił się jednakowo w obu grupach, a żadna z jego pozycji nie różnicowała grup. Dopiero po podziale uczestników na podgrupy według dominującego objawu pojawiły się pojedyncze różnice, w tym jedna niekorzystna dla szczepu w postaci mieszanej, dotycząca konieczności parcia przy wypróżnianiu. Autorzy sami żądają potwierdzenia tych obserwacji w kolejnych badaniach17. Przegląd probiotyków w chorobach czynnościowych i zapalnych jelit wymienia jako możliwie skuteczne w zespole jelita drażliwego Saccharomyces boulardii i szczepy z rodzaju Lactobacillus, a szczep Nissle 1917 przypisuje wyłącznie do podtrzymywania remisji wrzodziejącego zapalenia jelita grubego18.
Czy stosowanie Escherichia coli Nissle 1917 pomaga w zaparciu czynnościowym?
Dane sugerują korzyść u dorosłych, ale całe zastosowanie autorki syntezy nazywają eksperymentalnym. Przegląd systematyczny 5 badań z randomizacją, obejmujący 377 osób, z czego 266 dorosłych w 3 badaniach, wskazał korzystny wpływ na częstość wypróżnień i konsystencję stolca dla trzech szczepów, w tym dla Escherichia coli Nissle 1917. Wniosek końcowy brzmi jednak, że do czasu uzyskania kolejnych danych stosowanie probiotyków w leczeniu zaparcia należy uważać za postępowanie eksperymentalne19. Nowszej syntezy dla tego szczepu w zaparciu nie ma, a dane pochodzą z pojedynczych badań o małej liczebności.
Oświadczenia zdrowotne EFSA dla Escherichia coli Nissle 1917
Dla szczepu Nissle 1917, tak jak dla wszystkich probiotyków, nie ma w Unii Europejskiej ani jednego dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. Samo słowo „probiotyk” jest traktowane jako oświadczenie zdrowotne, ponieważ sugeruje korzystny wpływ na zdrowie, więc w reklamie i w komunikacji z pacjentem nie wolno przypisywać temu szczepowi zatwierdzonych korzyści zdrowotnych20.
Reżimy prawne trzeba przy tym szczepie rozdzielić szczególnie starannie, bo w części krajów jest on zarejestrowany jako produkt leczniczy, a nie jako suplement diety2. Wskazania zarejestrowanego leku wynikają z jego pozwolenia na dopuszczenie do obrotu i z dokumentacji klinicznej, a nie z rozporządzenia o oświadczeniach żywnościowych. Preparat sprzedawany jako suplement diety nie przejmuje wskazań leku zawierającego ten sam szczep.
Bezpieczeństwo stosowania Escherichia coli Nissle 1917
W badaniach klinicznych szczep był dobrze tolerowany. W metaanalizie 6 badań i 719 pacjentów działania niepożądane występowały z porównywalną częstością w grupie szczepu i w grupach kontrolnych7, w badaniu rocznym u 327 osób profil bezpieczeństwa nie różnił się od mesalazyny10, a w prospektywnej obserwacji porejestracyjnej obejmującej 3807 pacjentów w 446 ośrodkach podejrzenie działania niepożądanego odnotowano u 2,8% osób21. Ta ostatnia praca nie ma grupy kontrolnej i nie nadaje się do oceny skuteczności, ale jest największym zbiorem danych o tolerancji tego szczepu w praktyce.
Szczep Nissle 1917 nosi wyspę genomową pks i wytwarza kolibaktynę, czyli genotoksynę wywołującą pęknięcia obu nici DNA, uznawaną za czynnik zjadliwości i domniemany związek prokancerogenny3,22. Autorzy pracy, która rozdzieliła w laboratorium działanie genotoksyczne od przeciwbakteryjnego, piszą wprost o wąskim marginesie między patogennością a działaniem probiotycznym i o konieczności oceniania probiotyków także pod kątem bezpieczeństwa, a bezpieczne stosowanie wiążą z pozbawionym genotoksyczności wariantem szczepu, którego w sprzedaży nie ma3.
Znaczenia tego sygnału dla człowieka nie da się dziś ocenić. Dane pochodzą z badań in vitro i z modeli zwierzęcych, a badania kliniczne nad tym szczepem trwały od kilku tygodni do 12 miesięcy i nie miały mocy wykrycia następstw odległych, w tym nowotworowych. Twierdzenie, że wieloletnie przyjmowanie tego szczepu jest bezpieczne, nie ma pokrycia w danych, tak samo jak twierdzenie, że jest szkodliwe.
Ostrożność obowiązuje u osób w immunosupresji, w ciężkim stanie ogólnym oraz z cewnikiem żylnym centralnym. Osób z tych grup nie włączano do badań nad tym szczepem, a należy on do gatunku obejmującego szczepy chorobotwórcze, więc przenoszenie na nie wniosku o dobrej tolerancji jest nieuprawnione. Osobnym sygnałem, którego nie wolno pomijać, jest rzadsze uzyskiwanie remisji i częstsze przerywanie leczenia w ramieniu otrzymującym szczep bez poprzedzającej antybiotykoterapii w badaniu u osób z aktywnym wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego13.
Interakcje Escherichia coli Nissle 1917
Badań interakcji tego szczepu z lekami nie przeprowadzono, więc żadnego twierdzenia o wpływie na wchłanianie lub działanie leków nie da się oprzeć na danych. Opisane niżej zależności wynikają z badań doświadczalnych i z konstrukcji badań klinicznych, nie z badań interakcji.
Antybiotyki + Escherichia coli Nissle 1917
Szczep jest żywą bakterią z rodziny Enterobacteriaceae, więc jest wrażliwy na antybiotyki działające na bakterie Gram-ujemne. W badaniach klinicznych antybiotyk podawano celowo przed rozpoczęciem podawania szczepu, a nie równocześnie z nim: tygodniowa kuracja gentamycyną doustną poprzedzała leczenie podtrzymujące w badaniu u 116 osób4, a tydzień cyprofloksacyny poprzedzał siedem tygodni podawania szczepu w badaniu u 100 osób13. W tym drugim badaniu wynik był korzystniejszy właśnie w ramionach poprzedzonych antybiotykiem, co przemawia za zachowaniem odstępu, a nie za jednoczesnym przyjmowaniem.
Prebiotyki i błonnik + Escherichia coli Nissle 1917
W badaniu in vitro inulina i galaktooligosacharydy zwiększały ekspresję genu clbA, niezbędnego do wytwarzania kolibaktyny, w szczepach E. coli niosących wyspę pks, w tym w szczepie Nissle 1917. Dodanie siarczanu żelaza (II) w stężeniu 125 µM tę indukcję hamowało, a w obecności obu oligosacharydów badany równolegle szczep NC101 nasilał dysplazję i liczbę pęknięć obu nici DNA w komórkach Caco-222. Uszkodzenia DNA mierzono dla szczepu NC101, a nie dla szczepu Nissle 1917, a autorzy sami żądają potwierdzenia w modelach zwierzęcych, więc jest to przesłanka do ostrożności przy preparatach synbiotycznych i przy dodatku błonnika prebiotycznego, a nie udokumentowana interakcja u człowieka.
Dawkowanie Escherichia coli Nissle 1917
| Dawka | Wskazanie | Uwagi |
|---|---|---|
| 200 mg doustnie raz na dobę | Podtrzymywanie remisji wrzodziejącego zapalenia jelita grubego u dorosłych | Dawka z badania równoważnościowego u 327 osób, prowadzonego przez 12 miesięcy10 |
| 1–3 ml zawiesiny na dobę (10⁸ bakterii w mililitrze) | Biegunka ostra u dzieci w wieku 2–47 miesięcy | Dawka zależna od wieku, podawanie do ustąpienia objawów15 |
| 1–3 ml zawiesiny na dobę przez 21 dni | Biegunka trwająca ponad 4 dni u dzieci w wieku 1–47 miesięcy | Łącznie z nawadnianiem doustnym, które otrzymały wszystkie dzieci w badaniu16 |
| 10–40 ml wlewki doodbytniczej raz na dobę (10⁸ bakterii w mililitrze) | Dystalne wrzodziejące zapalenie jelita grubego o umiarkowanej aktywności | Wynik główny badania ujemny, najkrótszy czas do remisji przy 40 ml, postać niedostępna w handlu12 |
Wartości referencyjnych spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia dla tego szczepu nie ustala się, ponieważ nie jest on składnikiem odżywczym. Dawkę wyraża się liczbą żywych bakterii albo masą preparatu, a nie miarą odżywczą, i obowiązuje ona dla konkretnej postaci użytej w badaniu.
Postacie Escherichia coli Nissle 1917
W badaniach klinicznych stosowano trzy postacie: kapsułki dojelitowe do podawania doustnego u dorosłych10, zawiesinę doustną o zawartości 10⁸ żywych bakterii w mililitrze, przeznaczoną dla niemowląt i małych dzieci15, oraz wlewki doodbytnicze o tym samym stężeniu, badane wyłącznie w postaci dystalnej wrzodziejącego zapalenia jelita grubego12. Wyniku uzyskanego dla jednej postaci i jednej dawki nie wolno przenosić na inne, bo preparat probiotyczny jest zdefiniowany przez szczep, dawkę i postać łącznie.
Szczepy modyfikowane genetycznie, wytwarzające i wydzielające ludzkie defensyny, opisano wyłącznie w warunkach laboratoryjnych2. Nie są dostępne w sprzedaży ani badane u ludzi, a preparaty apteczne zawierają szczep niezmodyfikowany, czyli ten sam, który nosi wyspę pks.
Źródła
- Kruis W i wsp. Double-blind comparison of an oral Escherichia coli preparation and mesalazine in maintaining remission of ulcerative colitis. Aliment Pharmacol Ther. 1997. [typ: RCT] PMID: 9354192 ↩↩↩
- Seo EJ i wsp. Construction of recombinant E. coli Nissle 1917 (EcN) strains for the expression and secretion of defensins. Int J Med Microbiol. 2012. [typ: badanie in vitro] PMID: 22748509 ↩↩↩↩
- Massip C i wsp. Deciphering the interplay between the genotoxic and probiotic activities of Escherichia coli Nissle 1917. PLoS Pathog. 2019. [typ: badanie in vitro i na zwierzętach] PMID: 31545853 ↩↩↩↩↩
- Rembacken BJ i wsp. Non-pathogenic Escherichia coli versus mesalazine for the treatment of ulcerative colitis: a randomised trial. Lancet. 1999. [typ: RCT] PMID: 10466665 ↩↩↩
- Schlee M i wsp. Induction of human beta-defensin 2 by the probiotic Escherichia coli Nissle 1917 is mediated through flagellin. Infect Immun. 2007. [typ: badanie in vitro] PMID: 17283097 ↩
- Xu H i wsp. The protective effect of Escherichia coli Nissle 1917 on the intestinal barrier is mediated by inhibition of RhoA/ROCK2/MLC signaling via TLR-4. Life Sci. 2022. [typ: badanie na zwierzętach i in vitro] PMID: 35051420 ↩
- Losurdo G i wsp. Escherichia coli Nissle 1917 in Ulcerative Colitis Treatment: Systematic Review and Meta-analysis. J Gastrointestin Liver Dis. 2015. [typ: metaanaliza] PMID: 26697577 ↩↩↩
- Jia K i wsp. The clinical effects of probiotics for inflammatory bowel disease: A meta-analysis. Medicine (Baltimore). 2018. [typ: metaanaliza] PMID: 30572537 ↩
- Ma Y i wsp. Probiotics for inflammatory bowel disease: Is there sufficient evidence? Open Life Sci. 2024. [typ: przegląd narracyjny] PMID: 38585636 ↩↩
- Kruis W i wsp. Maintaining remission of ulcerative colitis with the probiotic Escherichia coli Nissle 1917 is as effective as with standard mesalazine. Gut. 2004. [typ: RCT] PMID: 15479682 ↩↩↩↩↩
- Jonkers D i wsp. Probiotics in the management of inflammatory bowel disease: a systematic review of intervention studies in adult patients. Drugs. 2012. [typ: przegląd systematyczny] PMID: 22512365 ↩↩
- Matthes H i wsp. Clinical trial: probiotic treatment of acute distal ulcerative colitis with rectally administered Escherichia coli Nissle 1917 (EcN). BMC Complement Altern Med. 2010. [typ: RCT] PMID: 20398311 ↩↩↩
- Petersen AM i wsp. Ciprofloxacin and probiotic Escherichia coli Nissle add-on treatment in active ulcerative colitis: a double-blind randomized placebo controlled clinical trial. J Crohns Colitis. 2014. [typ: RCT] PMID: 24972748 ↩↩↩
- Malchow HA. Crohn’s disease and Escherichia coli. A new approach in therapy to maintain remission of colonic Crohn’s disease? J Clin Gastroenterol. 1997. [typ: RCT] PMID: 9451682 ↩
- Henker J i wsp. The probiotic Escherichia coli strain Nissle 1917 (EcN) stops acute diarrhoea in infants and toddlers. Eur J Pediatr. 2007. [typ: RCT] PMID: 17287932 ↩↩↩
- Henker J i wsp. Probiotic Escherichia coli Nissle 1917 versus placebo for treating diarrhea of greater than 4 days duration in infants and toddlers. Pediatr Infect Dis J. 2008. [typ: RCT] PMID: 18469732 ↩↩
- Faghihi AH i wsp. Efficacy of Probiotic Escherichia coli Nissle 1917 in Patients with Irritable Bowel Syndrome: a Double Blind Placebo-controlled Randomized Trial. Acta Med Indones. 2015. [typ: RCT] PMID: 26586385 ↩
- Currò D i wsp. Probiotics, fibre and herbal medicinal products for functional and inflammatory bowel disorders. Br J Pharmacol. 2016. [typ: przegląd narracyjny] PMID: 27696378 ↩
- Chmielewska A, Szajewska H. Systematic review of randomised controlled trials: probiotics for functional constipation. World J Gastroenterol. 2010. [typ: przegląd systematyczny] PMID: 20039451 ↩
- Oświadczenie zdrowotne EFSA: dla probiotyków, w tym dla szczepu Escherichia coli Nissle 1917, nie ma w Unii Europejskiej dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego, a samo określenie „probiotyk” jest traktowane jako oświadczenie zdrowotne w rozumieniu rozp. (WE) 1924/2006. EU Register of nutrition and health claims. https://ec.europa.eu/food/food-feed-portal/screen/health-claims/eu-register ↩
- Krammer HJ i wsp. [Probiotic drug therapy with E. coli strain Nissle 1917 (EcN): results of a prospective study of the records of 3,807 patients]. Z Gastroenterol. 2006. [typ: badanie obserwacyjne] PMID: 16902895 ↩
- Oliero M i wsp. Oligosaccharides increase the genotoxic effect of colibactin produced by pks+ Escherichia coli strains. BMC Cancer. 2021. [typ: badanie in vitro] PMID: 33596864 ↩↩
Treść specjalistyczna
Tylko dla farmaceutów i techników farmaceutycznych. Zaloguj się kontem zawodowym, żeby czytać dalej.