Zimne stopy i dłonie – Case study

Czego się nauczysz z tego przypadku?

Po zapoznaniu się z tym przypadkiem:

• wyjaśnisz pacjentowi i wymienisz, jakie leki mogą powodować problem zimnych dłoni i stóp,
• zalecisz właściwe postępowaniu w celu zwalczenia lub zmniejszenia problemu zimnych dłoni i stóp.

Opis przypadku

Do apteki przychodzi pani Wanda. Skarży się na ciągły problem zimnych stóp i dłoni niezależnie od temperatury otoczenia. Prosi o skuteczny preparat na tę dolegliwość.

Wywiad i rozpoznanie

Należy przeprowadzić wywiad farmaceutyczny z pacjentką, ponieważ zimne stopy i dłonie mogą być objawem chorób, działaniem niepożądanym farmakoterapii lub niedoborów witamin i składników mineralnych.

Od jak dawna odczuwa Pani zimne dłonie i stopy?
Czas występowania objawów pomaga określić, czy problem jest nagły, przewlekły czy związany z nowym lekiem lub zmianą stylu życia.

Objawy pojawiły się około tygodnia temu. Nigdy wcześniej nie miałam podobnych dolegliwości i zawsze ubieram się stosownie do pogody.
Objawy mają charakter nagły, co sugeruje, że mogą być efektem niedawnej zmiany w leczeniu farmakologicznym, a nie przewlekłej choroby lub niedoboru.

Czy przyjmuje Pani przewlekle jakieś leki?
Niektóre leki mogą wywoływać objawy zimnych dłoni i stóp znajomość aktualnej farmakoterapii pozwala na identyfikację możliwych przyczyn.

Stosuję simwastatynę, propranolol i furosemid.
Lista leków umożliwia farmaceucie ocenę potencjalnych działań niepożądanych propranolol jest znanym czynnikiem wywołującym skurcz naczyń i uczucie zimnych kończyn.

Czy zauważyła Pani problem krótko po rozpoczęciu któregoś ze stosowanych leków?
Pytanie pozwala powiązać pojawienie się objawów z nowym lekiem i ocenić prawdopodobieństwo reakcji niepożądanej.

Propranolol został wprowadzony jako ostatni i kilka dni po jego rozpoczęciu zaczęłam odczuwać te dolegliwości.
Nagłe pojawienie się objawów po wprowadzeniu propranololu sugeruje działanie niepożądane leku prawdopodobnie to właśnie propranolol odpowiada za zimne dłonie i stopy.

Problem lekowy

Problem lekowy: Działanie niepożądane leku  | Występowanie: Rzeczywisty

Zimne stopy i dłonie mogą być działaniem niepożądanym leków obniżających ciśnienie krwi, szczególnie beta-blokerów, a także leków moczopędnych.

Skurcz obwodowych naczyń krwionośnych na skutek przyjmowania beta-blokerów

Propranolol jest nieselektywnym antagonistą receptorów β1- i β2-adrenergicznych, pozbawionym wewnętrznej aktywności sympatykomimetycznej (ISA) i działania rozszerzającego naczynia krwionośne. Receptory β2-adrenergiczne są zaangażowane w rozszerzanie naczyń krwionośnych w mięśniach szkieletowych, dlatego przyjmowanie blokerów receptorów β₂-adrenergicznych może powodować zwężanie naczyń obwodowych, co objawia się oziębieniem kończyn.

Według metaanalizy z 2016 roku badania nie wykazały jednak różnic w częstości odczuwania zimnych rąk w zależności od β₁-selektywności β-adrenolityków. Przeciwnie, wykazano, że leki o większym powinowactwie do receptorów β₁– niż do β₂-adrenergicznych, takie jak atenolol, wywołują znacznie większy skurcz naczyń obwodowych w porównaniu z placebo. Wykazano jednak, że różnice w występowaniu objawów zależne są od ISA – leki z wewnętrzną aktywnością sympatykomimetyczną, takie jak pindolol, acebutolol czy celiprolol, najrzadziej wywoływały zwężenie naczyń obwodowych^[1].

Interwencja

Pacjentkę wsparto w następujący sposób:

• Przekazanie informacji ustnej. Pacjentce wyjaśniono, że opisywane przez nią objawy mogą być skutkiem ubocznym stosowanego przez nią propranololu. Zaznaczono jednak, że objawy te są przemijające i nie ma potrzeby odstawiania leku. Dodatkowo pacjentka stosuje furosemid, który może nasilać oziębienie dłoni i stóp.
• Skierowanie do lekarza. Zalecono konsultację z kardiologiem. Na kartce zapisano informację dla lekarza o prawdopodobnym wystąpieniu działania niepożądanego po przyjęciu propranololu i zaproponowano rozważenie zmiany dawki leku lub zmianę na inny beta-bloker (acebutolol, celiprolol) w przypadku utrzymywania się objawów.
• Przekazanie zalecenia niefarmakologicznego. Zaproponowano pacjentce wykonywanie ćwiczeń przyspieszających krążenie krwi, np. zginanie palców dłoni w pięść, wykonywanie okrężnych ruchów stopami czy zginanie i rozluźnianie palców stóp.

Uzasadnienie interwencji

Według przeglądu przeprowadzonego przez Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne z 2022 roku, edukacja pacjenta chorującego na nadciśnienie tętnicze w zakresie jego choroby i stosowanych przez niego leków przyczynia się do poprawy przestrzegania zasad terapii^[2].

W badaniu przeprowadzonym w Wielkiej Brytanii, w którym wzięło udział 7659 pacjentów z nadciśnieniem tętniczym, wykazano, że objawy związane ze zwężeniem naczyń obwodowych były bardziej nasilone u pacjentów przyjmujących beta-blokery niż u pacjentów przyjmujących inne leki przeciwnadciśnieniowe, ale z kolei pacjenci przyjmujący beta-blokery z ISA rzadziej skarżyli się na skurcz naczyń obwodowych niż ci stosujący inne β-adrenolityki^[2].

W przeglądzie z 2018 roku wykazano, że regularna aktywność fizyczna powoduje m.in. zwiększenie przepływu krwi w naczyniach obwodowych^[3].

Piśmiennictwo

1. Khouri, C., Jouve, T., Blaise, S., Carpentier, P., Cracowski, J. L., Roustit, M. (2016). Peripheral vasoconstriction induced by β-adrenoceptor blockers: a systematic review and a network meta-analysis. British journal of clinical pharmacology, 82(2), 549–560. https://doi.org/10.1111/bcp.12980⬏
2. Choudhry, N. K., Kronish, I. M., Vongpatanasin, W., Ferdinand, K. C., Pavlik, V. N., Egan, B. M., Schoenthaler, A., Houston Miller, N., Hyman, D. J., American Heart Association Council on Hypertension; Council on Cardiovascular and Stroke Nursing; and Council on Clinical Cardiology (2022). Medication Adherence and Blood Pressure Control: A Scientific Statement From the American Heart Association. Hypertension (Dallas, Tex. : 1979), 79(1), e1–e14. https://doi.org/10.1161/HYP.0000000000000203⬏⬏
3. Nystoriak, M. A., Bhatnagar, A. (2018). Cardiovascular Effects and Benefits of Exercise. Frontiers in cardiovascular medicine, 5, 135. https://doi.org/10.3389/fcvm.2018.00135⬏