Trądzik młodzieńczy (ang. acne, łac. acne vulgaris) jest przewlekłą chorobą charakteryzującą się występowaniem zmian skórnych w postaci zaskórników, grudek i krost, najczęściej na twarzy, ramionach i plecach.
Objawy
Objawy, na które skarżą się pacjenci z trądzikiem młodzieńczym, to:
- nadmierne wydzielanie łoju przez gruczoły łojowe
- zamknięte i otwarte zaskórniki oraz grudki, czyli zmiany niezapalne
- guzki i krosty, czyli zmiany zapalne (Rycina poniżej)
Ze względu na nieestetyczny wygląd zaskórników oraz grudek i krost zlokalizowanych szczególnie na twarzy, a także widoczne blizny i przebarwienia, pacjenci dotknięci problemem trądziku młodzieńczego mogą mieć problemy z samoakceptacją i funkcjonowaniem psychicznym, co może objawiać się obniżonym nastrojem i stanowić czynnik rozwoju depresji.
Objawy alarmowe
W trądziku młodzieńczym objawy alarmowe obejmują: szybkie narastanie liczby i głębokości zmian zapalnych, bolesne guzki i torbiele, zmiany prowadzące do bliznowacenia, rozległe zajęcie skóry poza typowe okolice, nasilony ból lub wysięk, ciężki trądzik u młodszych dzieci, brak poprawy po okresie dojrzewania, wpływ na stan psychiczny (depresja, izolacja) oraz cechy sugerujące hiperandrogenizm takie jak np. nadmierne owłosienie ciała.
Przyczyny
Przyczynami trądziku młodzieńczego są:[1]
- zwiększona produkcja łoju i zmiany w jego składzie, powodowane przez androgeny
- zaburzenia złuszczania naskórka, które wraz z nadprodukcją łoju powodują zaczopowanie ujść mieszków włosowych
- kolonizacja przez bakterie rodzaju Propionibacterium acnes
- rozwój stanu zapalnego
Różnicowanie
Trądzik młodzieńczy rozpoznaje się na podstawie objawów, które mogą być też mylone z takimi chorobami skóry jak:
- trądzik różowaty, który w przeciwieństwie do trądziku młodzieńczego występuje głównie w wieku dojrzałym, a w jego przebiegu zmiany zlokalizowane są tylko na twarzy, przeważają objawy naczynioruchowe i nie występują zaskórniki,
- zapalenie mieszków włosowych, w przypadku którego zmiany nie wykazują skłonności do występowania w okolicach łojotokowych, nie występują zaskórniki, a zaburzenie ma krótszy przebieg niż w przypadku trądziku pospolitego.[2]
Epidemiologia
Trądzik młodzieńczy jest najczęstszą przewlekłą chorobą skóry u osób w wieku dojrzewania – występuje u 80% dzieci i nastolatków.[1]
Powikłania
Po przechorowaniu trądziku młodzieńczego na skórze pozostają również widoczne blizny i przebarwienia, które możesz zobaczyć na Rycinie poniżej.
Leczenie przyczynowe
Leki OTC
W początkowym leczeniu trądziku młodzieńczego poleć pacjentowi preparat zawierający:
- nadtlenek benzoilu, który wykazuje działanie przeciwzaskórnikowe i przeciwzapalne, a dodatkowo hamuje rozwój bakterii Propionibacterium acnes. Żele jednoskładnikowe zawierające nadtlenek benzoilu w stężeniach 5% i 10% to: Benzacne lub Akneroxid. Żele te należy aplikować 1 lub 2 razy dziennie na oczyszczoną i osuszoną skórę, delikatnie wcierając.
Podczas stosowania nadtlenku benzoilu należy unikać nadmiernej ekspozycji na słońce.
Ostrzeż pacjenta, że nadtlenku benzoilu nie powinno się stosować w okolicy brwi, brody i granicy skóry z włosami, a także należy unikać kontaktu z odzieżą ze względu na jego właściwości wybielające. W przypadku wystąpienia suchości czy łuszczenia się skóry należy zmniejszyć częstość dawkowania lub zastosować dodatkowo emolienty.
Z dostępnych preparatów bez recepty możesz również polecić kremy i żele zawierające:
- kwas azelainowy (w stężeniach 15% i 20%) w lekach Skinoren żel lub krem albo w kosmetyku Acnederm. Kwas azelainowy wykazuje działanie keratolityczne, przeciwbakteryjne, przeciwzapalne, przeciwłojotokowe oraz odbarwiające.
Krem jest lepszym wyborem w przypadku przesuszonej skóry, a żel w przypadku nasilonego łojotoku.
Preparaty te zaleca się stosować 2 razy dziennie. Poprawa stanu skóry może nastąpić już po 4 tyg. stosowania, jednak uprzedź pacjenta, że optymalny wynik leczenia może wymagać nawet rocznej kuracji.
Leki na receptę
Spośród leków do stosowania w leczeniu trądziku młodzieńczego na receptę dostępne są preparaty zawierające takie leki jak:
- retinoidy,zmniejszające aktywność, rozrost i różnicowanie gruczołów łojowych, dostępne w preparatach do stosowania:
- miejscowo, np.: tretynoina, izotretynoina, adapalen i tazaroten – wydając takie preparaty (np. Acnelec,Differin,Isotrex), przypomnij pacjentowi, aby chronił skórę przed promieniowaniem słonecznym oraz stosował odpowiednie nawilżenie skóry i ust. Doradź dodatkowe kosmetyki nawilżające,
- doustnie, np.: izotretynoina (np. Axotret,Curacne,Izotek), która ma silny potencjał teratogenny – wytłumacz pacjentce kupującej izotretynoinę, dlaczego istotne jest stosowanie antykoncepcji przez cały okres terapii oraz przez miesiąc po zakończeniu leczenia. Ponadto ważne jest częste (najlepiej comiesięczne) sprawdzanie możliwości zajścia w ciążę podczas terapii,
- tetracykliny, do stosowania:
- miejscowo, np.: klindamycyna (Dalacin T), erytromycyna (Aknemycin) i cykliczny węglan erytromycyny (Davercin),
- doustnie, np.: limecyklina (Tetralysal), doksycyklina(Unidox Solutab), tetracyklina(Tetracyclinum TZF) i erytromycyna (Erythromycinum TZF).
Chorzy stosujący retinoidy często będą zgłaszać również suchość spojówek i błon śluzowych. Zaleć w takim przypadku stosowanie preparatów nawilżających i regenerujących.
Poinformuj pacjenta wykupującego tetracykliny, że leki te mogą powodować nadwrażliwość na światło, a więc powinien unikać ekspozycji na naturalne i sztuczne światło słoneczne przez cały okres leczenia.
Przypomnij pacjentowi, aby podczas stosowania tetracyklin unikał jednoczesnego spożywania mleka i jego przetworów – zmniejszają one wchłanianie leku.
Doksycyklina, podobnie jak inne antybiotyki, może obniżać skuteczność hormonalnych środków antykoncepcyjnych. Warto poinformować pacjentkę o konieczności stosowania dodatkowych metod antykoncepcji w czasie terapii.
Lekarz może zalecić pacjentkom z trądzikiem również terapię hormonalną – doustną antykoncepcję hormonalną lub preparaty z octanem cyproteronu (Androcur).
Leczenie objawowe
Leki OTC
Oprócz wymienionych substancji możesz doradzić pomocnicze stosowanie preparatów miejscowych, zawierających takie substancje jak:
- kwas salicylowy, występujący zarówno w lekach jak i kosmetykach, który wykazuje działanie keratolityczne, przeciwzaskórnikowe i przeciwłojotokowe,
- tlenek cynku (Pasta cynkowa, Maść cynkowa) o działaniu wysuszającym, sciągającym, przeciwzapalnym i przeciwbakteryjnym,
- mentol,rezorcyna,kwas borowy itymol (Afronis płyn) o działaniu przeciwbakteryjnym,
- wyciąg z kłącza pięciornika (Tormentiol, Tormentille forte) o działaniu przeciwzapalnym i ściągającym,
- ichtiol (Maść ichtiolowa) o działaniu ściągającym i przeciwbakteryjnym.
Leki na receptę
Nie ma dostępnych leków na receptę, które leczyłyby trądzik młodzieńczy objawowo.
Preparaty wspomagające
Powszechnie stosowany jest olejek z drzewa herbacianego, który posiada właściwości antyseptyczne. Jedno z badań klinicznych porównujących działanie 5% olejku z 5% nadtlenkiem benzoilu potwierdziło podobną skuteczność obu substancji w redukcji trądziku.[3]
Do stosowania doustnego możesz polecić także ziele fiołka trójbarwnego (Violae tricoloris herba), którego skuteczność wynika z długotrwałego stosowania w lecznictwie – działanie wspomagające.
Pomocniczo możesz doradzić stosowanie Ziół metabolicznych (ziół przeciwtrądzikowych) Labofarm. Jest to mieszanka farmakopealna, zawierająca m.in.: kłącze perzu (Graminis rhizoma), ziele fiołka trójbarwnego (Violae tricoloris herba), korzeń cykorii (Cichorii radix), liść pokrzywy (Urticae folium), owocnię fasoli (Phaseoli pericarpium) oraz korzeń rzewienia (Rhei radix) – 0,06 g.
Leki w ciąży
W ciąży można stosować:
Leki w czasie karmienia piersią
W czasie laktacji możesz polecić:
Preparaty dla dzieci
Dla dzieci można zarekomendować:
- Od 12. rż: nadtlenek benzoilu (Benzacne), kwas azelainowy (Skinoren), klindamycyna (Dalacin T), adapalen (Acnelec, Differin), płyn o działaniu przeciwbakteryjnym Afronis, izotretynoina (Curacne), wyciąg z kłącza pięciornika (Tormentiol)[4][6][7][8][9][10][11]
Wskazówki praktyczne
Zadaj pacjentowi następujące pytania:
- Jakie jest nasilenie zmian? Gdzie zlokalizowane są zmiany?
- Czy pojawiają się guzki, torbiele, zaskórniki?
- Czy pacjent stosuje przewlekle jakieś leki?
Poinformuj pacjenta, żeby unikał wyciskania powstałych zmian trądzikowych – może to prowadzić do rozsiania bakterii na niezainfekowane jeszcze obszary, a także pozostawić trwałe blizny na skórze.
Postępowanie niefarmakologiczne
Warto zwrócić pacjentowi z trądzikiem uwagę, że istotne jest dokładne, ale nie nadmierne oczyszczanie twarzy. Do mycia zaleca się delikatne środki, przeznaczone do skóry wrażliwej i trądzikowej.
Nie udowodniono, aby modyfikacja diety lub stosowanie suplementów diety u osób bez niedoborów witamin i mikroelementów przynosiło istotne korzyści. Korzystne jest jednak spożywanie posiłków o niskim indeksie glikemicznym.
Profilaktyka
Skuteczna profilaktyka trądziku pospolitego obejmuje zarówno kwestię odpowiedniej pielęgnacji cery, jak i unikania czynników i zachowań, które mogą prowadzić do zaostrzenia choroby.
Warto zasugerować pacjentowi:
- częste zmienianie poszewki poduszki,
- używanie do wycierania twarzy osobnego ręcznika bawełnianego lub ręczników jednorazowych,
- unikanie dotykania twarzy, podpierania twarzy rękami itp.,
- częste mycie akcesoriów do makijażu,
- regularne złuszczanie naskórka, np. za pomocą peelingów enzymatycznych (choć nie jest to wskazane w przypadku terapii silnie wysuszających, np. izotretynoiną oraz w przypadku istniejących zmian zapalnych i ropnych),
- regularne nawilżanie skóry.
Ponadto ważne jest, by kosmetyki stosowane do pielęgnacji i makijażu nie zawierały tzw. składników komedogennych (zatykających pory i stymulujących powstawanie zaskórników) takich jak wazelina i parafina.[12]
Hauk L. (2017). Acne Vulgaris: Treatment Guidelines from the AAD. American family physician, 95(11), 740–741.
Reynolds, R. V., Yeung, H., Cheng, C. E., Cook-Bolden, F., Desai, S. R., Druby, K. M., Freeman, E. E., Keri, J. E., Stein Gold, L. F., Tan, J. K. L., Tollefson, M. M., Weiss, J. S., Wu, P. A., Zaenglein, A. L., Han, J. M., & Barbieri, J. S. (2024). Guidelines of care for the management of acne vulgaris. Journal of the American Academy of Dermatology, 90(5), 1006.e1–1006.e30. https://doi.org/10.1016/j.jaad.2023.12.017
Maćkowska, A., Narbutt, J., & Lesiak, A. (2024). Trądzik młodzieńczy-aktualne możliwości leczenia. Standardy Medyczne Pediatria, 21.
Wideo
Kwas azelainowy – Pogadanki farmaceutyczne – Portal opieka.farm
Tetracykliny – Pogadanki farmaceutyczne – Portal opieka.farm
Polecana literatura
Temat szerzej omówiono w następujących pozycjach literaturowych:
- Dermatologia w praktyce farmaceuty. Opieka farmaceutyczna, zasady rozpoznania i leczenia, przegląd leków i kosmetyków – Wydawnictwo Farmaceutyczne
- Leki pierwszego wyboru WYDANIE IV – Wydawnictwo Farmaceutyczne
- 150+ leków OTC, które musi znać farmaceuta – Wydawnictwo Farmaceutyczne
Piśmiennictwo
- Eichenfield, L. F., Krakowski, A. C., Piggott, C., Del Rosso, J., Baldwin, H., Friedlander, S. F., Levy, M., Lucky, A., Mancini, A. J., Orlow, S. J., Yan, A. C., Vaux, K. K., Webster, G., Zaenglein, A. L., Thiboutot, D. M., American Acne and Rosacea Society (2013). Evidence-based recommendations for the diagnosis and treatment of pediatric acne. Pediatrics, 131 Suppl 3, S163–S186. https://doi.org/10.1542/peds.2013-0490B⬏⬏
- Del Rosso, J. Q., Tanghetti, E., Webster, G., Stein Gold, L., Thiboutot, D., Gallo, R. L. (2019). Update on the Management of Rosacea from the American Acne & Rosacea Society (AARS). The Journal of clinical and aesthetic dermatology, 12(6), 17–24.⬏
- Bassett, I. B., Pannowitz, D. L., Barnetson, R. S. (1990). A comparative study of tea-tree oil versus benzoylperoxide in the treatment of acne. The Medical journal of Australia, 153(8), 455–458.⬏
- Takeda Pharma. (2012). ChPL Benzacne.⬏⬏⬏
- Almirall Hermal. (2009). ChPL Aknemycin.⬏⬏
- Bayer. (2013). ChPL Skinoren 150 mg/g żel⬏⬏
- Elanda Pharma Sp. z o. o. (2014). Ulotka Afronis⬏
- Perrigo Poland Sp. z o.o. (2024). ChPL Tormentiol.⬏
- Pfizer Europe MA EEIG. (2014). ChPL Dalacin T.⬏
- Bausch Health Ireland Limited. (2018). ChPL Acnelec.⬏
- Pierre Fabre Medicament. (2025). ChPL Curacne.⬏
- Szepietowski, J., Kapińska-Mrowiecka, M., Kaszuba, A., Langner, A., Placek, W., Wolska, H., Matusiak, Ł. (2012). Acne vulgaris: pathogenesis and treatment. Consensus of the Polish Dermatological Society. Dermatology Review/Przegląd Dermatologiczny, 99(6), 649–673.⬏