Acyklowir należy do leków przeciwwirusowych, których zadaniem jest zatrzymanie replikacji wirusa HSV i zahamowanie rozwoju infekcji wirusowej.
Jak działa acyklowir?
Acyklowir jest inhibitorem polimerazy DNA, enzymu katalizującego syntezę kwasu nukleinowego. W przebiegu cyklu replikacji wirusa, acyklowir zostaje mylnie wbudowany w wirusowy DNA zamiast trifosforanu guanozyny. W efekcie dochodzi do zakończenia syntezy łańcucha DNA wirusa i zahamowania jego replikacji.
Kiedy i jak wprowadzono do obrotu acyklowir?
Acyklowir został opatentowany w 1974 r. przesz firmę Burroughs Wellcome, która była prekursorem późniejszego koncernu farmaceutycznego GlaxoSmithKline. Znajduje się na specjalnej liście Światowej Organizacji Zdrowia – World Health Organization’s List of Essential Medicines (najbardziej skutecznych, bezpiecznych oraz niezbędnych leków dla systemów opieki zdrowotnej na całym świecie).
Komu można polecić acyklowir?
Acyklowir możesz polecić pacjentowi, który:
- ma objawy wskazujące na rozwijającą się opryszczkę wargową wywołaną przez wirus Herpes simplex: zaczerwienienie, uczucie swędzenia, mrowienia, napięcia, ale nie ma widocznych zmian pęcherzykowych,
- ma widoczne zmiany pęcherzykowe o charakterze grudek, wypełnionych płynem surowiczym w okolicy ust,
- ma kolejny z rzędu epizod opryszczki wargowej (profilaktyka nawrotu choroby),
- ma obniżoną odporność ze względu na długotrwałe nawracające infekcje (profilaktyka choroby).
Acyklowir możesz też polecić jako kontynuację leczenia zleconego przez lekarza w terapii takich chorób jak:
- zakażenia wywołane przez wirus ospy wietrznej i półpaśca (Varicella-zoster),
- pierwotne i nawracające opryszczkowe zakażenie narządów płciowych,
- opryszczkowe zapalenie rogówki (Herpex simplex keratitis).
Acyklowir o kategorii OTC dostępny jest w dawkach 200 mg do leczenia opryszczki nawrotowej warg i narządów płciowych i 400 mg do zapobiegania, nie leczenia. Ta różnica wynika z częstości dawkowania. W leczeniu nawrotu wirus replikuje się szybko i wymagane jest częste podanie acyklowiru z uwagi na jego krótki okres półtrwania. Stąd dawkowanie 5 x dziennie (z przerwą nocną), i tym samym konieczność stosowania dawki mniejszej, 200 mg. W zapobieganiu podanie może być rzadsze, stąd dawka 400 mg 2x dziennie.
Czy acyklowir można polecić ciężarnej lub karmiącej?
Acyklowir możesz polecić ciężarnej i karmiącej piersią. Za jego stosowaniem w tym okresie przemawia również fakt, że zakażenie wirusem opryszczki u noworodków jest bardzo niebezpieczne i może prowadzić do uszkodzenia OUN.
Od jakiego wieku można zarekomendować acyklowir?
Doustne leki OTC z acyklowirem są przeznaczone dla pacjentów powyżej 18. r.ż. Acyklowir wydawany na receptę może być stosowany u dzieci powyżej 2. roku życia.
Acyklowir w postaci miejscowo stosowanych maści i kremów (Herpex, Zovirax Intensive) nie ma określonej dolnej granicy wieku. Możesz zalecić ich aplikację nawet opiekunom małych dzieci, którym mogą podać lek.
Jak dobrać postać i moc?
Do miejscowego doraźnego leczenia zakażeń skóry (opryszczki warg i narządów płciowych), wywołanych przez wirus opryszczki zwykłej Herpes simplex typu 1 i 2 polecaj krem w stężeniu 50 mg/g (Herpex, Zovirax, Acyklovir Ziaja, Axoviral). Dzieciom powyżej 12. roku życia i dorosłym do leczenia nawracającej opryszczki wargowej możesz także polecić krem zawierający acyklowir w połączeniu z hydrokortyzonem (Zovirax Duo).
Skuteczność terapii miejscowej nie została jednoznacznie potwierdzona w badaniach, choć autorzy przeglądu z 2015 r. sugerują, że odpowiednio wczesna aplikacja kremu, zawierającego acyklowir w połączeniu z hydrokortyzonem, na zmiany w obrębie ust, jest skuteczna w terapii opryszki wargowej[1].
Acyklowir w tabletkach jest dostępny bez recepty w dawkach: 200 mg (Hascovir Control, Hevipoint, Heviran Comfort) lub 400 mg (Hascovir Control Max, Heviran Comfort Max). Na receptę jest dostępny w dawkach 200 mg, 400 mg i 800 mg (Hascovir, Heviran). Zawiesina doustna jest dostępna w dwóch stężeniach: 200 mg/5 ml oraz 400 mg/5 ml (Hascovir).
Do zapobiegania nawrotom opryszczki pospolitej rekomenduj dawkowanie: 200 mg acyklowiru 4 razy dziennie lub 400 mg leku 2 razy dziennie. W leczeniu ospy wietrznej i półpaśca u dorosłych stosuje się dawkę 800 mg do 5 razy dziennie.
Skuteczność doustnej terapii acyklowirem został potwierdzona w licznych przeglądach. Przegląd Cochrane z 2005 r. wykazał, że acyklowir skutecznie skraca czas trwania gorączki u dzieci z ospą wietrzną. Nie jest jasne czy równocześnie zmniejsza świąd skóry i nasilenie wysypki[2].
Wyniki przeglądu Cochrane z 2016 r. wskazują, że doustne podanie acyklowiru może skrócić czas trwania objawów u pacjentów z pierwszym epizodem opryszczki narządów płciowych, a stosowanie miejscowe acyklowiru nie jest skuteczne w tym wskazaniu. Dowody z tego przeglądu są jednak niskiej jakości[3].
Wyniki przeglądu Cochrane z 2015 r. wskazują, że tylko długotrwałe stosowanie acyklowiru w formie doustnej może mieć znaczenie w profilaktyce nawrotów zakażenia opryszczki wargowej. Nie potwierdzono skuteczności miejscowej aplikacji acyklowiru, a także innych form profilaktyki, w tym suplementacji L-lizyną[4].
Jak dawkować acyklowir?
Do leczenia zakażeń wywołanych przez wirus opryszczki pospolitej (Herpes simplex virus) zalecaj:
- dzieciom poniżej 2. r.ż.: 100 mg leku 5 razy dziennie,
- dzieciom powyżej 2. r.ż. i dorosłym: 200 mg leku 5 razy dziennie.
W zapobieganiu nawrotom opryszczki pospolitej u dorosłych z prawidłową odpornością zalecaj dawkę 400 mg co 12 godzin.
Do leczenia ospy wietrznej (a w przypadku osób dorosłych także półpaśca) zalecaj:
- dzieciom poniżej 2. r.ż.: 200 mg leku 4 razy dziennie,
- dzieciom od 2. do 5. r.ż.: 400 mg leku 4 razy dziennie,
- dzieciom powyżej 6. r.ż.: 800 mg leku 4 razy dziennie,
- dzieciom powyżej 12. r.ż. i dorosłym: 800 mg leku 5 razy dziennie.
Jak długo można stosować acyklowir?
Leczenie zakażeń wirusem opryszczki pospolitej i ospy wietrznej u dzieci należy prowadzić przez minimum 5 dni. W przypadku osób dorosłych terapię w przebiegu ospy wietrznej i półpaśca należy prowadzić przez minimum 7 dni.
Informuj pacjentów, aby zbyt wcześnie nie odstawiali leków z acyklowirem, gdyż może to prowadzić do nawrotu choroby.
Jeżeli w ciągu 5 dni terapii kremem nie nastąpiło zagojenie zmian skórnych, leczenie można kontynuować do czasu wygojenia zmian lub utworzenia się strupów. Czas miejscowej terapii acyklowirem nie powinien jednak być dłuższy niż 10 dni.
W zapobieganiu nawrotom opryszczki pospolitej u dorosłych zalecaj 400 mg dwa razy dziennie przez miesiąc.
Po jakim czasie pacjent odczuje, że acyklowir działa?
W terapii opryszczki wargowej stosowanie acyklowiru należy rozpocząć jak najwcześniej po rozpoznaniu zakażenia, na podstawie takich objawów jak: pieczenie, swędzenie, uczucie napięcia i zaczerwienienie. W nawracających zakażeniach szczególnie ważne jest rozpoczęcie leczenia w okresie prodromalnym lub tuż po pojawieniu się pierwszych zmian.
Najlepsze wyniki leczenia, zarówno ospy wietrznej, jak i półpaśca u dorosłych, uzyskuje się, podając acyklowir w ciągu 24 godzin po wystąpieniu pierwszych zmian skórnych – wysypki.
Komu stanowczo odradzić stosowanie preparatów zawierających acyklowir?
Acyklowir w postaci miejscowej nie posiada specjalnych przeciwwskazań. Lek w postaci doustnej należy ostrożnie stosować u pacjentów z niewydolnością nerek. W trakcie terapii w tej grupie pacjentów rekomenduj zwiększoną podaż płynów, aby uniknąć ryzyka uszkodzenia nerek i pojawienia się działań niepożądanych ze strony OUN (ból i zawroty głowy).
Jakie acyklowir ma przewagi nad innymi lekami o tym samym wskazaniu?
Acyklowir może być lepszym wyborem od:
- plastrów na opryszczkę (Heviran, Compeed) gdyż jego mechanizm działania skutkuje bezpośrednim zahamowaniem infekcji wirusowej, a skuteczność została potwierdzona w licznych przeglądach i metaanalizach,
- dokonazolu (Erazaban), gdyż wykazuje skuteczność na każdym etapie infekcji opryszczki wargowej, a nie tylko w fazie prodromalnej i rumieniowej,
- denotywiru (Vratizolin), który ma ograniczone zastosowanie tylko do miejscowego leczenia opryszczki warg i twarzy.
Acyklowir jest dostępny bez recepty w postaci kremu i tabletek, co umożliwia szybkie wdrożenie skutecznej terapii w przypadku nawrotów opryszczki wargowej u dorosłych i dostosowanie postaci leku do potrzeb pacjenta.
Jakie działania niepożądane ma acyklowir?
W trakcie doustnej terapii mogą wystąpić zaburzenia ze strony OUN (bóle i zawroty głowy), ogólne osłabienie, gorączka, zaburzenia ze strony układu pokarmowego (nudności, biegunka, wymioty i bóle brzucha), a także świąd i wysypka z nadwrażliwością na światło. Nie wymagają one specjalnej interwencji. Jednak, aby uniknąć większości z nich, wydając lek z acyklowirem przekaż pacjentowi następujące zalecenia:
- w trakcie doustnej terapii należy pić dużo płynów, aby zmniejszyć ryzyko uszkodzenia nerek,
- krem z acyklowirem najlepiej nakładać za pomocą pałeczki kosmetycznej, nabierając ilość kremu wystarczającą do nałożenia na zakażoną powierzchnię skóry,
- krem należy stosować nie tylko na widoczne zmiany chorobowe wywołane przez opryszczkę (pęcherzyki, grudki obrzękowe, zaczerwienienie), ale i na sąsiadującą z nimi powierzchnię skóry,
- w przypadku nakładania kremu bezpośrednio palcami, przed i po zastosowaniu kremu, dokładnie umyj ręce, aby nie dopuścić do zakażenia zmienionej chorobowo powierzchni skóry (np. przez bakterie) oraz rozprzestrzenienia wirusa opryszczki na niezakażoną błonę śluzową i skórę,
- miejscowa terapia nie jest skuteczna w stadium, gdy wykwity skórne utworzą strupy.
W jakie istotne interakcje z innymi lekami wchodzi acyklowir?
Acyklowir może hamować metabolizm teofiliny powodując jej akumulację i nasilenie działań niepożądanych, jednak ta interakcja nie jest istotna klinicznie. Acyklowir nie wchodzi w klinicznie istotne interakcje z żywnością.
Jakie produkty komplementarne można polecić pacjentom stosującym acyklowir?
Dodatkowo pacjentom w trakcie miejscowej terapii opryszczki wargowej możesz polecić:
- plastry na opryszczkę (Heviran plastry, Compeed plastry na opryszczkę),
- preparaty zawierające w składzie miód i propolis, np. maść z propolisem lub tabletki czy krople z propolisem, ze względu na działanie przeciwwirusowe kitu pszczelego.
Plastry hydrokoloidowe (Compeed plastry na opryszczkę, Heviran plastry) zawierają w składzie m.in. kwas hialuronowy, który dzięki odpowiedniemu nawilżeniu skóry, łagodzi uczucie swędzenia i mrowienia oraz chroni przed powstaniem blizn. Dodatkowo plastry mogą wspomóc proces gojenia, dzięki utrzymaniu odpowiedniego środowiska oraz chronią przed przeniesieniem wirusa na inne miejsca na skórze lub zakażeniem innych osób. Pacjentkom mogą ułatwić nałożenie makijażu.
Autorzy randomizowanego badania klinicznego z 2008 r. porównującego stosowanie 5% kremu z acyklowirem z aplikacją plastrów Compeed wskazują, że zastosowanie hydrokoloidowych plastrów może być skuteczną i bezpieczną alternatywą dla terapii miejscowej. W badaniu wskazano także na dodatkowe korzyści społeczne i psychiczne dla pacjenta zmagającego się z problemem nieestetycznej opryszczki wargowej, płynące z zastosowania plastrów[5].
Skuteczność preparatów z propolisem potwierdzają wyniki metaanalizy z 2022 r. Autorzy wskazują w niej na możliwe działanie przeciwwirusowe i potencjalne korzyści płynące z zastosowania ich w leczeniu zakażeń wirusem Herpes simpex[6].
Piśmiennictwo
- Rosa, M. I., Souza, S. L., Farias, B. F., Pires, P. D., Dondossola, E. R., i dos Reis, M. E. (2015). Efficacy of Topical 5% Acyclovir-1% Hydrocortisone Cream (ME-609) for Treatment of Herpes Labialis: a systematic review. Anais da Academia Brasileira de Ciencias, 87(2 Suppl), 1415–1420. https://doi.org/10.1590/0001-3765201520140701⬏
- Klassen, T. P., Hartling, L., Wiebe, N., i Belseck, E. M. (2005). Acyclovir for treating varicella in otherwise healthy children and adolescents. The Cochrane database of systematic reviews, 2005(4), CD002980. https://doi.org/10.1002/14651858.CD002980.pub3⬏
- Heslop, R., Roberts, H., Flower, D., Jordan, V. (2016). Interventions for men and women with their first episode of genital herpes. The Cochrane database of systematic reviews, 2016(8), CD010684. https://doi.org/10.1002/14651858.CD010684.pub2⬏
- Chi, C. C., Wang, S. H., Delamere, F. M., Wojnarowska, F., Peters, M. C., Kanjirath, P. P. (2015). Interventions for prevention of herpes simplex labialis (cold sores on the lips). The Cochrane database of systematic reviews, 2015(8), CD010095. https://doi.org/10.1002/14651858.CD010095.pub2⬏
- Karlsmark, T., Goodman, J. J., Drouault, Y., Lufrano, L., Pledger, G. W., i Cold Sore Study Group (2008). Randomized clinical study comparing Compeed cold sore patch to acyclovir cream 5% in the treatment of herpes simplex labialis. Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology : JEADV, 22(10), 1184–1192. https://doi.org/10.1111/j.1468-3083.2008.02761.x⬏
- Rocha, M. P., Amorim, J. M., Lima, W. G., Brito, J. C. M. i da Cruz Nizer, W. S. (2022). Effect of honey and propolis, compared to acyclovir, against Herpes Simplex Virus (HSV)-induced lesions: A systematic review and meta-analysis. Journal of ethnopharmacology, 287, 114939. https://doi.org/10.1016/j.jep.2021.114939⬏
