Etynyloestradiol – Poradnik farmaceuty

Etynyloestradiol (w: Evra, w: Belara, w: Vines, Vibin w: Vibin mini, w: Novynette, w: Rigevidon, w: Yaz, w: Yasmin, w: Yasminelle, w: Jeanine, w: Axia, Atywia w: Atywia Daily, w: Microgynon 21, w: Daylette, w: Ginoring, w: NuvaRing, w: Polaring, w: Aidee, w: Liberelle, w: Elin, w: Orlifique, w:Regulon, w: Vixpo, w: Harmonet, w: Sidretella 20, w: Mywy, w: Midiana, w: Sylvie, w: Bonadea, w: Kontracept, w: Levomine, w: Adaring, w: Logest, w: Lesinelle, w: Diane, w: Dionelle, w: Leverette, w: Naraya, w: Dionelle, w: Lesiplus, w: Marvelon, w: Mercilon, w: Syndi, w: Madinette, w: Artilla, w: Lesine, w: Hastina, w: Dorin, w: Asubtela, w: Seasonique, w: Ovulastan, w: Drosfemine, w: Oc, w: Femoden, w: Teenia, w: Symbella, w: Cyprodiol, w: Mirgi, w: Astha, w: Varenelle) to hormon wchodzący najczęściej z inną substancją (np. etonogestrelem, gestodenem, dezogestrelem, drospirenonem, dienogestem) w skład preparatów antykoncepcyjnych, które chronią przed zajściem w ciążę poprzez:

• hamowanie uwalniania komórek jajowych przez jajniki (owulacji) w każdym miesiącu,
• zagęszczanie wydzieliny w okolicach szyjki macicy, co utrudnia dostanie się spermy do komórki jajowej,
• zmienianie błony śluzowej macicy, dzięki czemu uniemożliwia zagnieżdżenie zapłodnionego jaja.

Jakie zastosowanie ma etynyloestradiol?

Etynyloestradiol to lek dla kobiet w wieku rozrodczym, które:

• współżyją i chcą zapobiec ciąży,
• mają trądzik o umiarkowanym nasileniu nieodpowiadającym na leczenie miejscowe lub antybiotykoterapię i zdecydowały się na stosowanie doustnego środka antykoncepcyjnego,
• mają bardzo tłustą skórę i skarżą się na nadmierne owłosienie.

Etynyloestradiol jest stosowany off-label w leczeniu endometriozy^[1] i PCOS – zespole policystycznych jajników^[2].

Jakie efekty daje etynyloestradiol?

Stosowanie etynyloestradiolu to jedna z najbardziej niezawodnych, odwracalnych metod antykoncepcyjnych, która nie wymaga przerywania stosunku płciowego. Poza zapobieganiem ciąży, przyjmowanie etynyloestradiolu wiąże się z:

• możliwością wystąpienia krótszych i mniej obfitych krwawień miesiączkowych, co zmniejsza ryzyko niedokrwistości,
• mniej nasilonymi bólami miesiączkowymi (lub ich całkowitym zanikiem),
• łagodniejszymi objawami przedmiesiączkowymi,
• rzadszym występowaniem niektórych chorób, takich jak łagodne choroby sutka, torbiele jajnika, zakażenia w obrębie miednicy, ciąża pozamaciczna, rak endometrium i jajnika,
• łagodzeniem objawów trądziku u kobiet, u których jest wynikiem nasilonego działania męskich hormonów płciowych (androgenów).

Po jakim czasie pacjent odczuje efekt i po czym pozna, że etynyloestradiol działa?

Etynyloestradiol stosowany w celu zapobiegania ciąży zaczyna działać w zależności od sytuacji. Jeśli pacjentka:

• nie stosowała leku antykoncepcyjnego zawierającego hormony w poprzednim miesiącu i zacznie brać preparat z etynyloestradiolem w pierwszym dniu miesiączki, lek natychmiast zapobiega ciąży,
• nie stosowała leku antykoncepcyjnego zawierającego hormony w poprzednim miesiącu i rozpocznie przyjmowanie leku w dniach 2.-5. cyklu miesiączkowego, zaczyna on działać po pierwszych siedmiu dniach (wtedy trzeba stosować dodatkowe metody antykoncepcyjne),
• wcześniej brała tylko lek zawierający wyłącznie progestagen, preparat z etynyloestradiolem zaczyna działać po pierwszych siedmiu dniach (wtedy trzeba stosować dodatkowe metody antykoncepcyjne),
• urodziła dziecko i zaczyna brać preparat z etynyloestradiolem od 21. do 28. dnia po porodzie, lek zaczyna działać natychmiast,
• urodziła dziecko i zaczyna brać preparat z etynyloestradiolem później niż 28. dnia po porodzie, lek zaczyna działać po pierwszych siedmiu dniach (wtedy trzeba stosować tzw. metodę mechaniczną, np. prezerwatywy)
• leczy trądzik i jednocześnie stosuje metodę zapobiegania ciąży, musi stosować etynyloestradiol przynajmniej przez sześć miesięcy dla uzyskania optymalnego działania leku,
• cierpi na nadmierne owłosienie, może zaobserwować najlepsze efekty leczenia po sześciu miesiącach^[3],
• wcześniej brała doustne tabletki antykoncepcyjne i zmieniła metodę na plastry transdermalne, a pierwszy plaster przykleiła po upływie pierwszego dnia krwawienia miesiączkowego, lek zaczyna działać od ósmego dnia (kiedy następuje zmiana plastra). Do tego czasu musi stosować niehormonalną metodę antykoncepcji.

Czym grozi odstawienie leczenia?

Odstawienie etynyloestradiolu wiąże się z:

• ryzykiem zajścia w ciążę, jeśli nie jest zachowana inna metoda antykoncepcji,
• wystąpieniem dłuższych i bardziej obfitych miesiączek, a co za tym idzie – niedokrwistości,
• nasileniem bólów miesiączkowych,
• zaostrzeniem objawów trądziku.

Jakie zalecenia dotyczące dawkowania trzeba przekazać?

Przekaż pacjentce, że doustny lek z etynyloestradiolem należy stosować raz na dobę, niezależnie od posiłków, ale mniej więcej o tej samej porze. Lek może popić niewielką ilością wody.

Schemat przyjmowania tabletek antykoncepcyjnych zawierających etynyloestradiol może się różnić w zależności od składu leku, który może składać się z:

• 21 tabletek zawierających substancje czynne bez tabletek placebo (Belara, Harmonet, Lesinelle, Microgynon 21, Yasmin). Poinformuj pacjentkę, że wiąże się to z koniecznością 7-dniowej przerwy w stosowaniu leku (po przyjęciu całego opakowania, czyli 21 tabletek). W czasie tej przerwy rozpoczyna się krwawienie z odstawienia,
• 24 tabletek zawierających substancje czynne i 4 tabletki placebo (Yaz, Naraya Plus, Lesiplus, Vines), które posiadają inny kolor od pozostałych. Poinformuj pacjentkę, że nie musi robić przerwy między stosowaniem tabletek i podczas 4 dni stosowania tabletek placebo powinno wystąpić krwawienie z odstawienia,
• 21 tabletek zawierających substancje czynne i 7 tabletek placebo (Atywia Daily, Axia Forte Plus, Orlifique, Vibin), które posiadają inny kolor od pozostałych. Poinformuj pacjentkę, że nie musi robić przerwy między stosowaniem tabletek i podczas 7 dni stosowania tabletek placebo powinno wystąpić krwawienie z odstawienia,
• 84 tabletki zawierające lewonorgestrel i etynyloestradiol oraz 7 tabletek zawierających etynyloestradiol (Seasonique). Poinformuj pacjentkę, że nie musi robić przerwy między stosowaniem tabletek i podczas 7 dni stosowania tabletek zawierających sam etynyloestradiol powinno wystąpić krwawienie z odstawienia (po zażyciu 84 tabletek, więc co ok. 3 miesiące).

Krwawienie z odstawienia powinno pojawić się zazwyczaj w 2. lub 3. dniu po przyjęciu ostatniej tabletki zawierającej substancje czynne, raz w miesiącu. Wyjątkiem jest preparat Seasonique — podczas jego brania krwawienie występuje średnio raz na trzy miesiące.

Na podstawie schematu przedstawionego na rysunku poniżej udziel odpowiedniej rady pacjentce, która z różnych względów pominęła tabletkę. Interwencje różnią się w zależności od sytuacji, w której znalazła się kobieta.

Poinformuj pacjentkę, że jeśli wystąpią u niej zaburzenia żołądkowo-jelitowe (biegunka, wymioty) substancje czynne mogą nie wchłonąć się całkowicie, w związku z czym ochrona przed ciążą może być zmniejszona, tak jak w przypadku pominiętej tabletki i powinna stosować dodatkowe zabezpieczenia. Zaleć jak najszybsze połknięcie kolejnej tabletki z blistra, jeśli wymioty wystąpiły w ciągu 3 do 4 godzin po zażyciu tabletki. Jeśli to możliwe, pacjentka powinna ją przyjąć w ciągu 12 godzin po normalnym czasie przyjmowania tabletki. W sytuacji odwrotnej, kobieta powinna postępować zgodnie z zaleceniami dotyczącymi pominięcia tabletki.

Poinformuj pacjentkę stosującą etynyloestradiol w postaci systemu transdermalnego (Evra), by:

• przykleiła pierwszy plaster antykoncepcyjny w ciągu 24 godzin od rozpoczęcia miesiączki,
• przykleiła plaster na czystą, suchą, nieowłosioną skórę pośladków, brzucha, zewnętrznej górnej części ramienia lub pleców,
• nigdy nie umieszczała plastra na piersiach,
• nie przyklejała nowego plastra dokładnie w to samo miejsce, w którym był przyklejony poprzedni plaster, dzięki czemu uniknie podrażnienia skóry,
• zmieniała plaster co 7 dni przez trzy tygodnie, po czym robiła tydzień przerwy, w którym wystąpi krwawienie z odstawienia.

Czasami plastry mogą przyklejać się do wewnętrznej strony saszetki, w której są przechowywane. Poinformuj pacjentkę, by zachowała w takiej sytuacji ostrożność i przypadkowo nie usunęła przezroczystej folii podczas wyjmowania plastra.

Poinformuj pacjentkę stosującą etynyloestradiol w postaci systemu terapeutycznego dopochwowego (Ginoring), by:

• wybrała najwygodniejszą dla siebie pozycję do założenia, np. stojąc z jedną nogą uniesioną, siedząc w kucki lub leżąc,
• po wyjęciu systemu z saszetki, trzymała go kciukiem i palcem wskazującym, następnie ścisnęła i włożyła do pochwy,
• po trzech tygodniach usunęła system z pochwy, zaczepiając palcem wskazującym o brzeg sytemu lub chwytając go palcem wskazującym i środkowy i pociągając go,
• po usunięciu systemu zrobiła tygodniową przerwę w jego stosowaniu. W drugim lub trzecim dniu przerwy powinno pojawić się krwawienie,
• nowy system założyła dokładnie po tygodniu przerwy (tego samego dnia tygodnia co zwykle i mniej więcej o tej samej godzinie), nawet jeśli krwawienie jeszcze trwa.

Pacjentka może się zastanawiać, jaka pozycja systemu w pochwie jest odpowiednia. Poinformuj ją, że nie powinna go czuć, a jeśli jej przeszkadza, powinna wepchnąć przyrząd w głąb pochwy. Umiejscowienie systemu w pochwie nie ma znaczenia dla jego działania antykoncepcyjnego.

Jak długo pacjent może stosować ten lek?

Kobiety, które leczą trądzik i jednocześnie stosują metodę zapobiegania ciąży, muszą stosować etynyloestradiol przynajmniej przez sześć miesięcy. Możliwe jest dłuższe stosowanie, ale tylko po konsultacji z lekarzem.

Etynyloestradiol w celu zapobiegania ciąży można stosować latami. Według badania klinicznego z 2008 roku jest to bezpieczna i skuteczna metoda antykoncepcji w długotrwałej (5-letniej) perspektywie^[4].

Kto nie powinien stosować etynyloestradiol?

Etynyloestradiol nie powinien być stosowany przez pacjentki:

• u których występuje (lub występował) zakrzep krwi w naczyniach żylnych nóg, w płucach lub innych organach,
• które wiedzą, że mają zaburzenia wpływające na krzepliwość krwi,
• które wymagają zabiegu chirurgicznego i wiedzą, że nie będą chodziły przez długi czas,
• które przeszły zawał serca lub udar,
• chorujące na dusznicę bolesną, ciężką cukrzycę, bardzo wysokie ciśnienie krwi,
• cierpiące na rodzaj migreny nazywany „migreną z aurą”,
• z ciężką chorobą wątroby,
• u których stwierdzono nowotwór hormonozależny (piersi lub narządów płciowych),
• u których występują krwawienia z dróg rodnych z niewiadomych przyczyn.

Jakie przewagi ma etynyloestradiol nad innymi lekami?

Etynyloestradiol wykazuje przewagi nad innymi lekami w tym samym wskazaniu w zależności od postaci lub połączenia, w którym występuje:

• skuteczniej poprawia objawy oraz wskaźniki biologiczne (poziom hormonów płciowych) pacjentek z PCOS w połączeniu z drospirenonem niż w połączeniu z octanem chlormadynonu^[5],
• skuteczniej reguluje cykle miesiączkowe, obniża BMI i ciśnienie krwi, poprawia profil lipidowy, glikemiczny i hormonalny u pacjentek z PCOS w połączeniu z drospirenonem niż w połączeniu z desogestrelem^[6],
• jest skuteczniejszy w leczeniu łagodnego i umiarkowanego trądziku oraz w łagodzeniu bolesnych miesiączek w połączeniu z octanem chlormadynonu niż w połączeniu z drospirenonem^[7],
• zażywanie etynyloestradiolu w połączeniu z lewonorgestrelem lub norgestymatem wiąże się z mniejszym ryzykiem wystąpienia zakrzepicy żył głębokich niż w połączeniu z desogestrelem, drospirenonem lub cyproteronem^[8],
• stosowanie etynyloestradiolu w postaci krążka dopochwowego wiąże się z nieco mniejszą częstością występowania przełomowych krwawień w porównaniu do doustnej antykoncepcji hormonalnej^[9],
• znacząco zmniejsza nasilenie trądziku i hirsutyzmu, nie powodując przy tym istotnej zmiany wagi w połączeniu z desogestrelem w porównaniu do połączenia z lewonorgestrelem^[10].

Jakie działania niepożądane ma etynyloestradiol i jak je zminimalizować?

Wydając lek z etynyloestradiolem, poinformuj pacjentkę o zwiększonym ryzyku zakrzepów krwi, zawału serca i udarze. Zaleć natychmiastowy kontakt z lekarzem lub udanie się na SOR, jeśli pacjentka:

• zaobserwuje obrzęk nogi, któremu towarzyszy ból, tkliwość, zmiana koloru skóry (zblednięcie, zasinienie, zaczerwienienie) kończyny,
• doświadczy nagłej duszności lub przyspieszenia oddechu, nagłego napadu kaszlu, ostrego bólu w klatce piersiowej, zamroczenia, zawrotów głowy, przyspieszonego lub nieregularnego bicia serca,
• poczuje skrajne osłabienie, niepokój, dyskomfort w dolnej części ciała, nudności,
• zaobserwuje zdrętwienie twarzy, rąk lub nóg (szczególnie po jednej stronie ciała), zaburzenie mówienia, rozumienia, widzenia i chodzenia.

Wytłumacz pacjentce, że ryzyko zawału serca, udarów i zakrzepów w trakcie stosowania doustnej antykoncepcji hormonalnej jest niewielkie, ale wzrasta jeśli:

• jest starsza (ma powyżej 35. lat),
• pali papierosy,
• ma nadwagę,
• ma wysokie ciśnienie tętnicze,
• doświadcza migren (szczególnie migren z aurą),
• cierpi na cukrzycę.

W jakie interakcje z innymi lekami wchodzi etynyloestradiol i co o nich powiedzieć pacjentowi?

Wydając lek z etynyloestradiolem zwróć uwagę, czy pacjentka nie przyjmuje jednocześnie:

• ryfampicyny, która może zmniejszać skuteczność antykoncepcji i zwiększać krwawienie miesiączkowe^[11], podobnie jak karbamazepina, fenobarbital czy ziele dziurawca,
• tetracykliny lub penicyliny, które mogą znacznie obniżać stężenie etynyloestradiolu w osoczu^[12].

Poinformuj pacjentkę o konieczności stosowania alternatywnej, niehormonalnej metody antykoncepcji (np. prezerwatywy) do końca cyklu lub do 7 dni po zakończeniu antybiotykoterapii.

Jakie środki ostrożności zalecić?

Etynyloestradiolu nie można zażywać w trakcie ciąży.

Poinformuj pacjentkę, że hormonalne leki antykoncepcyjne nie chronią przed zakażeniem wirusem HIV (i rozwojem AIDS) oraz innymi chorobami przenoszonymi drogą płciową. Jedyna metoda antykoncepcji, która zapewnia ochronę przed takimi chorobami, to prezerwatywy.

Jakie produkty komplementarne można polecić realizując receptę, na której jest etynyloestradiol?

Wydając lek z etynyloestradiolem możesz zaproponować pacjentce dodatkowo:

• preparat zawierający witaminy z grupy B, kwas foliowy oraz magnez, cynk i selen, ponieważ antykoncepcja hormonalna może obniżać poziomy witamin i minerałów we krwi^[13],
• witaminę B2 (Vitaminum B2 Teva, Szafraceum, Vizik Max, Neurocytal, Retixoft), jeśli pacjentka cierpi z powodu migreny, ponieważ suplementacja tej witaminy zmniejsza częstość, intensywność i czas trwania migreny^[14],
• witaminę B6 i magnez (Magne B6 Forte, Magvit B6, Magnefar B6 Forte, Maglek B6), których obniżony poziom związany jest z podwyższonym ryzykiem wystąpienia choroby zakrzepowo-zatorowej^[13][15],
• suplementację witaminami C (Ascorvita) i E (Vitaminum E Hasco, Vitaminum E Medana), które redukują zwiększony stres oksydacyjny wywołany terapią hormonalną i mogą chronić przed potencjalnym ryzykiem sercowo-naczyniowym^[16]. Dodatkowo poziom witaminy E u osób stosujących antykoncepcję hormonalną może być obniżony^[17],
• tabletki osłonowe (Asequrella, Harmonella, Asevia), które według producenta mają zapobiegać działaniom niepożądanym wywoływanym przez antykoncepcję hormonalną.

Na jakie choroby stosuje się antykoncepcję hormonalną poza zapobieganiem ciąży? – Wyjaśniamy!

Antykoncepcja hormonalna nie tylko zapobiega ciąży, ale także wspomaga leczenie wielu schorzeń. Artykuł omawia, jak tabletki hormonalne są stosowane w terapii zespołu policystycznych jajników (PCOS), hirsutyzmu, trądziku i zespołu napięcia przedmiesiączkowego (PMS).

Piśmiennictwo

1. Kędzia, M., Basta P., Czajkowski K., Gogacz M, Spaczyński R., Mroczkowska B.,… Sieroszowski P. (2023). Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników dotyczące postępowania w przypadku kobiet z endometriozą | ptgin.pl. (n.d.-b). https://www.ptgin.pl/artykul/rekomendacje-polskiego-towarzystwa-ginekologow-i-poloznikow-dotyczace-postepowania-w⬏
2. Milewicz, A., Kudła, M., Spaczyński, R., Dębski, R., Męczekalski, B., Wielgoś, M., … & Zachurzok, A. (2018). Stanowisko Polskiego Towarzystwa Endokrynologicznego, Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników oraz Polskiego Towarzystwa Endokrynologii Ginekologicznej w sprawie diagnostyki i leczenia zespołu policystycznych jajników. Endokrynologia Polska, 69(4).⬏
3. Batukan, C., & Muderris, I. I. (2006). Efficacy of a new oral contraceptive containing drospirenone and ethinyl estradiol in the long-term treatment of hirsutism. Fertility and sterility, 85(2), 436–440. https://doi.org/10.1016/j.fertnstert.2005.07.1311⬏
4. Zahradnik, H. P., & Hanjalic-Beck, A. (2008). Efficacy, safety and sustainability of treatment continuation and results of an oral contraceptive containing 30 mcg ethinyl estradiol and 2 mg chlormadinone acetate, in long-term usage (up to 45 cycles)–an open-label, prospective, noncontrolled, office-based Phase III study. Contraception, 77(5), 337–343. https://doi.org/10.1016/j.contraception.2007.12.007⬏
5. Menshawy, A., Ismail, A., Abdel-Maboud, M., El-Din, A. A., Elgebaly, A., Gadelkarim, M., Bahbah, E. I., Abdelghany, M. F., Samy, A., & Abbas, A. M. (2019). Effect of chlormadinone acetate versus drospirenone-containing oral contraceptives on the endocrinal features of women with polycystic ovary syndrome: Systematic review and meta-analysis of randomized clinical trials. Journal of gynecology obstetrics and human reproduction, 48(9), 763–770. https://doi.org/10.1016/j.jogoh.2019.03.025⬏
6. Kriplani, A., Periyasamy, A. J., Agarwal, N., Kulshrestha, V., Kumar, A., & Ammini, A. C. (2010). Effect of oral contraceptive containing ethinyl estradiol combined with drospirenone vs. desogestrel on clinical and biochemical parameters in patients with polycystic ovary syndrome. Contraception, 82(2), 139–146. https://doi.org/10.1016/j.contraception.2010.02.009⬏
7. Jaisamrarn, U., & Santibenchakul, S. (2018). A comparison of combined oral contraceptives containing chlormadinone acetate versus drospirenone for the treatment of acne and dysmenorrhea: a randomized trial. Contraception and reproductive medicine, 3, 5. https://doi.org/10.1186/s40834-018-0058-9⬏
8. Martínez, F., Ramírez, I., Pérez-Campos, E., Latorre, K., & Lete, I. (2012). Venous and pulmonary thromboembolism and combined hormonal contraceptives. Systematic review and meta-analysis. The European journal of contraception & reproductive health care : the official journal of the European Society of Contraception, 17(1), 7–29. https://doi.org/10.3109/13625187.2011.643836⬏
9. Mohamed, A. M., El-Sherbiny, W. S., & Mostafa, W. A. (2011). Combined contraceptive ring versus combined oral contraceptive (30-μg ethinylestradiol and 3-mg drospirenone). International journal of gynaecology and obstetrics: the official organ of the International Federation of Gynaecology and Obstetrics, 114(2), 145–148. https://doi.org/10.1016/j.ijgo.2011.03.008⬏
10. Sanam, M., & Ziba, O. (2011). Desogestrel+ethinylestradiol versus levonorgestrel+ethinylestradiol. Which one has better affect on acne, hirsutism, and weight change. Saudi medical journal, 32(1), 23–26.⬏
11. Breckenridge, A. M., Back, D. J., & Orme, M. (1979). Interactions between oral contraceptives and other drugs. Pharmacology & therapeutics, 7(3), 617–626. https://doi.org/10.1016/0163-7258(79)90044-5⬏
12. Dickinson, B. D., Altman, R. D., Nielsen, N. H., Sterling, M. L., & Council on Scientific Affairs, American Medical Association (2001). Drug interactions between oral contraceptives and antibiotics. Obstetrics and gynecology, 98(5 Pt 1), 853–860. https://doi.org/10.1016/s0029-7844(01)01532-0⬏
13. Wilson, S. M., Bivins, B. N., Russell, K. A., & Bailey, L. B. (2011). Oral contraceptive use: impact on folate, vitamin B₆, and vitamin B₁₂ status. Nutrition reviews, 69(10), 572–583. https://doi.org/10.1111/j.1753-4887.2011.00419.x⬏⬏
14. Zencirci B. (2010). Comparison of the effects of dietary factors in the management and prophylaxis of migraine. Journal of pain research, 3, 125–130. https://doi.org/10.2147/jpr.s9437⬏
15. Olatunbosun, D. A., Adeniyi, F. A., & Adadevoh, B. K. (1974). Effect of oral contraceptives on Serum magnesium levels. International journal of fertility, 19(4), 224–226.⬏
16. Zal, F., Mostafavi-Pour, Z., Amini, F., & Heidari, A. (2012). Effect of vitamin E and C supplements on lipid peroxidation and GSH-dependent antioxidant enzyme status in the blood of women consuming oral contraceptives. Contraception, 86(1), 62–66. https://doi.org/10.1016/j.contraception.2011.11.006⬏
17. Renaud, S., Ciavatti, M., Perrot, L., Berthezene, F., Dargent, D., & Condamin, P. (1987). Influence of vitamin E administration on platelet functions in hormonal contraceptive users. Contraception, 36(3), 347–358. https://doi.org/10.1016/0010-7824(87)90105-3⬏